Кіріспе
Мемлекеттер арасындағы саясатты үйлестіру. Экономикалық интеграция – әртүрлі мемлекеттер арасындағы экономикалық саясатты үйлестіру, саудадағы тарифтік және тарифтік емес шектеулерді ішінара немесе толық жою арқылы жүзеге асырылады. Экономикалық интеграция арқылы сауданы ынталандырудың нәтижелері қазіргі заманғы экономикалық теорияның "Екінші жақсысы" бөлігін құрайды: теориялық тұрғыдан алғанда, ең жақсы нұсқа – еркін сауда, еркін бәсекелестік және кез келген сауда кедергілерінің болмауы. Еркін сауда – идеалистік мүмкіндік ретінде қарастырылады, және ол кейбір дамыған мемлекеттерде іске асырылғанмен, экономикалық интеграция толыққанды еркін саудаға кедергілер бар жағдайдағы әлемдік сауда үшін "екінші ең жақсы" нұсқа деп есептеледі. Экономикалық интеграция дистрибьюторлар мен тұтынушылар үшін бағаны төмендетуге, әл-ауқат деңгейін арттыруға және мемлекеттердің экономикалық өнімділігін жоғарылатуға бағытталған.
Economic integration is the unification of economic policies between different states, through the partial or full abolition of tariff and non tariff restrictions on trade. The trade stimulation effects intended by means of economic integration are part of the contemporary economic Theory of the Second Best: where, in theory, the best option is free trade, with free competition and no trade barriers whatsoever. Free trade is treated as an idealistic option, and although realized within certain developed states, economic integration has been thought of as the "second best" option for global trade where barriers to full free trade exist. Economic integration is meant in turn to lead to lower prices for distributors and consumers with the goal of increasing the level of welfare, while leading to an increase of economic productivity of the states.
Мақсаты
Экономикалық интеграцияны іске асырудың экономикалық және саяси себептері бар. Экономикалық одақтарға мүше мемлекеттер арасындағы сауданың өсуінің экономикалық негізі интеграциядан туындайтын өнімділік артықшылықтарына байланысты. Бұл әлемдік деңгейде экономикалық интеграцияның дамуының бір себебі, және қазіргі таңда АСЕАН, NAFTA, USAN, Еуропалық Одақ, AfCFTA және Еуразиялық экономикалық одақ сияқты құрлықтық экономикалық блоктарда көрініс тапқан; сондай-ақ, Шығыс Азия үшін жан-жақты экономикалық серіктестік және Трансатлантикалық еркін сауда аймағы сияқты құрлықтар аралық экономикалық блоктар үшін ұсынылып жатыр. Салыстырмалы артықшылық – бұл бір адамның немесе елдің басқа біреуге қарағанда белгілі бір тауар немесе қызметті төменгі шекті және мүмкіндік шығынымен өндіру қабілеті. Салыстырмалы артықшылықты алғаш рет Дэвид Рикардо сипаттады, ол 1817 жылы жарық көрген «Саяси экономика және салық салу қағидалары» атты кітабында Англия мен Португалия мысалында түсіндірді. Португалияда шарап пен матаны Англиядағыдай бірдей көлемде өндіру үшін кем жұмыс күші қажет. Дегенмен, екі елде осы екі тауарды өндірудің салыстырмалы құны әртүрлі. Англияда шарап өндіру өте қиын, ал мата өндіру орташа деңгейде қиын. Екеуі де Португалияда оңай өндіріледі. Сондықтан, Португалияда мата өндіру Англияға қарағанда арзан болғанымен, Португалия үшін артық шарап өндіру және оны ағылшын матасына айырбастау тіпті арзан. Керісінше, Англия осы саудадан пайда көреді, өйткені мата өндіру құны өзгерген жоқ, бірақ енді шарапты төмен бағаға, мата құнына жақын алуға мүмкіндік алды. Сонымен, әр ел салыстырмалы артықшылығы бар тауарға маманданып, оны екінші тауарға айырбастау арқылы пайда көре алады. Масштаб экономиясы – бұл кәсіпорынның кеңеюі нәтижесінде қол жеткізетін шығын артықшылығы. Өндіріс көлемі ұлғайған сайын өндірушінің бірлік өндіріс құнының төмендеуіне әсер ететін факторлар бар. Масштаб экономиясы – ұзақ мерзімді концепция және нысанның көлемі мен басқа да ресурстардың қолданылу деңгейі артқан сайын бірлік өндіріс құнының төмендеуін білдіреді. Масштаб экономиясы экономикалық интеграцияны да негіздейді, себебі кейбір масштаб экономиясы үшін жеке елде мүмкін емес, үлкен нарық қажет болуы мүмкін. Мысалы, Лихтенштейннің тек жергілікті нарыққа сату үшін жеке автомобиль өндірушісі болуы тиімді болмайды. Алайда, жалғыз автомобиль өндіруші жергілікті нарыққа сатумен қатар, автомобильдерді әлемдік нарыққа экспорттаса, ол пайдалы болуы мүмкін. Бұл экономикалық себептерден басқа, экономикалық интеграция іс жүзінде іске асырылуының басты себептері саяси себептер болып табылады. 1867 жылғы Zollverein немесе неміс кеден одағы 1871 жылы Пруссия басшылығымен Германияның ішінара бірігуіне жол ашты. 19 ғасырдың соңында «Империялық еркін сауда» Британ империясының байланыстарын нығайту үшін (сәтті болмаған) ұсынылды. Еуропалық экономикалық қауымдастық Франция мен Германияның экономикасын біріктіру үшін құрылды, олар бір-бірімен соғысқа түсу мүмкін емес деп есептеді.
Жетістік факторлары
Экономикалық интеграцияның табысты дамуы үшін қажетті талаптардың қатарында оның дамуындағы "тұрақтылық" (кезең-кезеңімен кеңею және уақыт өте келе экономикалық/саяси бірігудің жоғары деңгейі); мүше мемлекеттер арасындағы "бірлескен кірістерді бөлу формуласы" (кедендік баждар, лицензиялар және т.б.) (мысалы, бір адамға шаққанда); экономикалық және саяси тұрғыдан "шешім қабылдау процесі"; және одақтағы дамыған және дамушы мемлекеттер арасында "ұступ жасауға дайындық" жатады. Экономикалық одақтардың тұрақты дамуы үшін "үйлесімділік" саясаты қажет, ол экономикалық интеграция процесінің де қасиеті болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Еуропалық көмір және болат қауымдастығының табысы ЕҚҚ-ның (Еуропалық экономикалық қауымдастық) құрылуына жол ашты, ол ЕКҚ-дағы екі сектордан әлдеқайда көп салаларды қамтыды. Сондықтан экономикалық секторлар мен экономикалық саясатқа қатысты экономикалық бірігудің әртүрлі жылдамдығын (үйлесімділікті) пайдалану үшін үйлесімділік саясаты іске асырылды. Экономикалық блок мүше мемлекеттерінде экономикалық саясатты реттеуде үйлесімділік принципін іске асыру экономикалық интеграцияның нәтижелерін тудырады.
Әлемдік экономикалық интеграция
Глобализация – мәдениет, адамдар және экономикалық белсенділік арасындағы жаһандық байланыстардың күшеюі. 2008 жылы басталған экономикалық дағдарыстан кейін жаһандық экономика аймақтық деңгейде бірқатар бастамаларды іске асыра бастады. Олар – Еуроодақ пен АҚШ арасындағы интеграция, Еуразиялық экономикалық қауымдастықтың (қазіргі Еуразиялық экономикалық одақ) Армения мен Қырғызстанмен кеңеюі. Сондай-ақ, мүше елдерінің банк аша білген БРИКС ұйымының құрылуы және Шанхай Ұйымы аясында бәсекеге қабілетті экономикалық құрылымдарды құруға жоғары ынталылық, сондай-ақ көп валюталық құралдарды қолданатын банк құру да осыған жатады. Мұндай қарқынды және күрт өзгерістердің себебі – жаһандық капиталдың жеткіліксіздігі, сонымен қатар 2014-2015 жылдары байқалған айқын саяси келіспеушіліктерді де атап өткен жөн. Жаһандық экономика капитал мен еңбек күшінің еркін қозғалысын жеңілдету арқылы осы қиындықтарды еңсеруі керек, бірақ мемлекеттер мәдени және саяси айырмашылықтарды шешуде ортақ түсінікке келмесе, мұны істеу мүмкін емес.
Этимология
Экономикада интеграция сөзі алғаш рет өнеркәсіптік ұйымда экономикалық келісімдер, картельдер, концерндер, трестер және бірігулер арқылы шаруашылық фирмаларының бірігуін сипаттау үшін қолданылған. Жекелеген экономикаларды ірі экономикалық аймақтарға біріктіру мағынасындағы интеграция терминін қолдану 1930 және 1940 жылдарға дейін жетеді. Фриц Махлуп Эли Хекшер, Герберт Гедике және Герт фон Эйернге қазіргі мағынадағы экономикалық интеграция терминін алғаш рет қолданғандар деп есептейді. Махлуптың сөзіне сүйенсек, мұндай қолданыс алғаш рет 1935 жылы Хекшердің 1931 жылғы "Меркантилизм" (Merkantilismen) кітабының ағылшын тіліне аудармасында, сондай-ақ 1933 жылы Гедике мен фон Эйерннің "Еуропаның өндірістік-экономикалық интеграциясы: Еуропалық елдердің сыртқы сауда байланыстары туралы зерттеу" атты екі томдық еңбегінде кездеседі.