Кіріспе
Суринам және Француз Гвианасының креол тілі – Ндюка /ə//n/'/dʒ//uː//k//ə/, сондай-ақ Аукан, Оканиси, Ндюка-тонго, Аукаанс, Бусиненге-Тонго (кейбіреулер кемсітуші деп санайды), Шығыс Марун креолы немесе Ненге – Суринам және Француз Гвианасында Ндюка халқы қолданатын креол тілі. Тілді білушілер Суринам Республикасындағы алты марун тайпасының (бұрын "орман негрлері" деп аталған) және Француз Гвианасындағы марун тайпаларының бірі болып табылады. 25-30 мыңдай тіл сөйлейтін адамдардың көпшілігі тропикалық жаңбыр ормандарымен жабылған елдің ішкі аймақтарында тұрады. Этнолог Ндюка деген атпен екі туысқан тілді тізімдейді, олардың бірі – Лутос тілінің диалектісі.
Ndyuka /ə//n/'/dʒ//uː//k//ə/, also called Aukan, Okanisi, Ndyuka tongo, Aukaans, Businenge Tongo (considered by some to be pejorative), Eastern Maroon Creole, or Nenge is a creole language of Suriname and French Guiana, spoken by the Ndyuka people. The speakers are one of six Maroon peoples (formerly called "Bush Negroes") in the Republic of Suriname and one of the Maroon peoples in French Guiana. Most of the 25 to 30 thousand speakers live in the interior of the country, which is a part of the country covered with tropical rainforests. Ethnologue lists two related languages under the name Ndyuka, the other being a dialect of Lutos.
Фоналогия
Ндюка тілі ағылшын тілінің сөздігіне негізделген, бірақ грамматикасы мен дыбысталуына африка тілдерінің әсері бар. Мысалы, "бар" деген мағынаны білдіретін na және "жоқ" деген мағынаны білдіретін ná сөздерінің арасындағы айырмашылық – тон. Сөздер mb және ng сияқты консонанттармен басталуы мүмкін, ал кейбір сөйлейтіндер kp және gb консонанттарын қолданады. (Басқа Ндюка тілінде сөйлейтіндер үшін бұл консонанттар тиісінше kw және gw болып айтылады. Мысалы, "кету" сөзі gwé немесе gbé деп аталады, бұл ағылшын тіліндегі "go away" сөзінен алынған.) Тілдің ерекше ерекшелігі – Sranan Tongo тілінде жиі қолданылатын r әрпінің болмауы. Басқа тілдердің де ықпалы бар. Creolization and Contact (2002) еңбегінде келтірілген мәліметтерге сәйкес, сөздердің 46%-ы ағылшын тілінен, 16%-ы голланд тілінен, 35%-ы португал тілінен, ал 3%-ы африка тілдерінен алынған.
Орфографиялық
Қазіргі орфография ескі голланд тіліне негіделген орфографиядан oe әрпін u әрпімен, ал j әрпін y әрпімен алмастыру арқылы ерекшеленеді. ty және dy диграфтары шамамен ағылшын тіліндегі ch және j дыбыстарын секілдіріп айтылады. Тон көбінесе жазылмайды, бірақ "жоқ" деген мағынаны білдіретін ná сияқты сөздер үшін қажет. 1908 жылы Ндюка тілі үшін Afaka әрпі жасалды.
Диалектілері
Ндюка тілінде үш диалект бар: нағыз Ндюка (немесе Оканиси), Алуку және Парамакан, олар этникалық тұрғыдан ерекшеленеді. Квинти тілі лингвистикалық жағынан оқшауланып, жеке тіл ретінде қарастырылады, бірақ кейде ол Ндюка деген атпен де жатады. Ндюка тілі Ндюка Тирийо пиджинінің де негізі болды.
Kwinti is distinct enough linguistically to be considered a separate language, but it is sometimes included as well under the name Ndyuka. Ndyuka was also a basis of the Ndyuka Tiriyó Pidgin.