Кіріспе

Амальриктер – Беналық Амальрик атымен аталатын пантеизм қозғалысы. Осы сенімдер «Еркін рух» бауырластарына әсер еткені саналады. Ортағасырлық пантеистік христиан теологиясының бастаулары 13 ғасырдың басында, Париж қаласындағы теологтар, мысалы, Динанттық Давид, Беналық Амальрик және Страсбургтық Ортлиб есімдерімен байланысты, ал кейіннен Джоаккино да Фьоренің мыңжылдық теорияларымен ұштасты. Амальриктің он төрт жақтасы «барлық нәрсе Бір, себебі бар болған нәрсе – Құдай» деп уағыздауды бастады. Олар Әке дәуірінің (Патриархалдық дәуір) және Ұл дәуірінің (Христиандық) аяқталуынан кейін Киелі Рухтың жаңа дәуірінің басталатынына сенді. Көптеген дін қызметкерлерін және шіркеушілерді қамтыған амальриктер өз сенімдерін шіркеу билігінен біраз уақыт бойы жасыра алды. 1210 жылы Париж епископы Пьер де Немур және француз королі Филипп II Августың кеңесшісі Шевалье Герин, Мастер Ральф есімді жасырын агенттен құпия ақпарат алды. Жиналған мәліметтер сектаның ішкі құрылымын ашып көрсетті, бұл билік өкілдеріне оның басшыларын және жақтастарын тұтқындауға мүмкіндік берді. Сол жылы Париж университетінің епископтары мен ғалымдары қылмыскерлерді жазалау шараларын қарастыру үшін жиналды. Білімі аз жақтастар, соның ішінде көптеген әйелдер, кешірілді. Басшыларының төртеуі өмір бойына түрмеге жабылды. Он мүшесі тірідей өртеліп өлтірілді. Амальрик өлімінен кейін де қуғынға ұшырады. Оның шәкірттерін айыптауға қатысқанынан бөлек, 1210 жылғы кеңесте оған қарсы арнайы айырылу үкімі шығарылды, оның сүйектері жерден шығарылып, қадірлі емес жерге тасталды. Бұл ілімді төртінші Латеран кеңесінде (1215) Папа Иннокентий III «ақылсыздық, емес, ересілік» деп айыптады, ал 1225 жылы Папа Онорий III Иоанн Скот Эриугенаның «De Divisione Naturæ» еңбегін айыптады, Амальрик одан ересілігінің бастауын алған деп есептелді. Бірақ қозғалыс жойылмай, кейінгі жақтастары одан да әрі барып, «Еркін рух» бауырластарына айналып, сондай-ақ қазіргі жалғасымен, «Амальрик христиандығы» деп аталатын жақтастары Амальриктің ізімен қадам басқандарын мәлімдеді.

Беналық Амальрик

Беналық Амальрик (шамамен 1140/1150–1204) (сонымен қатар Амальрикус де Бена (латынша), Амори де Бен (французша) және Шартрлық Амальрик) – француз дін қызметкері және ғалымы, діни топтың негізін қалаушы және оған шабыт берген тұлға ретінде танылған. Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Шартр аймағындағы Бене ауылында дүниеге келген деп саналады. Шартрда білім алғаннан кейін Париж университетінде оқыды, онда жеті либералдық өнерді жақсы меңгерді. Парижде ол «Магистр өнер» (Magister artium) дәрежесін алды, бұл оған Либералдық өнер факультетінде сабақ беруге мүмкіндік берді. Ол дәрежесін алғанға дейін кіші діни қызметтерге қатысқан және теология бойынша оқуларының нәтижесінде Париж университетінен магистр дәрежесін алған деп болжанады. Оның дін қызметкері ретінде қашан тағайындалғаны белгісіз. Амальрик, әсіресе логика саласында, ұстаз ретінде жоғары бағаланған. Оның беделінің арқасында 1187 жылы туған және кейіннен VIII Людовик патша болған Филипп II Августтың үлкен ұлы мен мұрагеріне ұстаздық етті. Мүмкін, Амальрик ханзадамен жақын қарым-қатынаста болған. Алайда, олардың байланысының нақты сипаты мен ұзақтығы белгісіз. Амальрик консервативтік емес ой-пікірлерімен және әріптестерімен пікір келіспеуге бейімділігімен танымал болған. Көптеген құрбыларынан айырмашылығы, ол теология факультетінде емес, либералдық өнер факультетінде сабақ берді, бірақ сабақтарында теологиялық талқылауларға қатысты. Ол дәстүрлі сенімдерге қарсы шығып, жаңа көзқарастарды қолдап, көптеген студенттерді өзіне тартты. 13 ғасырдың тарихшысы Гильмус Брито Амальрик тірі кезінде болған дауды жазған. Бұл қақтығыс Амальриктің теологиялық тұжырымдарының қайшылығынан туды. Гильмустың баяндамасынан кейін Амальрик өзінің тезистеріне қатысты басқа теологтардың қарсылығына тап болды. Осыған қарамастан, Амальрик өз нанымында тұрып, Папа Иннокентий III-нің араласуына себеп болды. Амальрик өзінің ілімін қорғау үшін Римге сапар шекті, бірақ Папаның қарсылығына ұшырады. Отанына оралғаннан кейін университет басшылығы Амальрикті өз сенімінен бас тартуға мәжбүр етті, бірақ ол тек сырттай мойынсұнды. Бұл жеңіліс Амальрикке ауыр соққы болды және оның өліміне себеп болды деседі. Алайда, зерттеушілер арасында бұл мәліметтің сенімділігі күмәнді. Кейбір дереккөздерде Альмарик қайтыс болғанға дейін шіркеу басшылығының араласуы болмағаны айтылады, бұл қарама-қайшы мәліметтерге әкелді. Людвиг Хёдльдің бағалауынша, Гильмустың есебіне сенуге болмайды. Алайда, Йоханнес М. М. Х. Тийсен және Паоло Лучентини сияқты басқа ғалымдар басқаша пікір білдіреді, осы дәстүрді сенімді деп санайды және оны Париж университетіндегі оқыту дауларының ең алғашқы құжатталған мысалы деп есептейді. Егер оқиға орын алған болса, ол шамамен 1204/1205 жылдары болған, ал «ерестік» айыптамасы 1205/1206 жылдары қойылған, өйткені Амальрик 1205 немесе 1206 жылдары қайтыс болған.

Амальрика қозғалысының пайда болуы мен таралуы

Амальрик өмір сүрген кезде оның ілімдерін ұстанған біртұтас топтың бар-жоғы белгісіз. Дегенмен, ол қайтыс болғаннан кейін, оның идеялары шәкірттері мен ізбасарларынан құралған "Амальриктер" (сондай-ақ Амауриандар, Бегиндер және Папелардтар деп те аталады) деп белгілі болған топқа ықпал етуді жалғастырды. Бұл топқа негізінен дін қызметкерлері мен университет магистрлері кіргенімен, білімді ғана емес, басқа да адамдар да кірді. Амальриктер өз идеяларының қамтитын аумағын олардың ұстазы тұрған латын тіліндегі академиялық ортадан тысқары қарай кеңейтуге тырысты. Олар өз доктриналарын кең аудиторияға жеткізу үшін француз тілінде сөйлеу арқылы үлкен жетістікке қол жеткізді. Олардың күш-жігері негізінен Сенс шіркеуінің провинциясында шоғырланды, ол Сенс архиепископтығынан бөлек, Оксер, Шартр, Мо, Невер, Орлеан, Париж, Труа, сондай-ақ Амиен және Лангр епархияларын қамтыды. Бұл қозғалысты Парижде білім алған теологтар таратып жүрді. Бұл теологтар ауылдық жерлерде пасторлар мен саяхаттап уағыз айтушылар болып жұмыс істеді. Өздерінің сенімдері мен тәжірибелерімен байланысты қауіп-қатерді сезінген Амальриктер жасырын және сақтықпен әрекет етуге мәжбүр болды. Осыған қарамастан, олардың қозғалысы, әсіресе білімі жоқ адамдардың арасында, үлкен қолдауға ие болды. Бұл қозғалысқа әйелдер де тартылды, бұл сол кездегі ерекшелік еді. Оларды көбінесе Бегиндер мен Бегардтармен салыстыратын, дәстүрлі діни тәжірибелерден ауытқу деп есептелетін басқа рухани қозғалыспен теңестіретін. Амальриктер жоғары моральдық қасиеттерімен (vitae gravitas) және ар-ұяты бар, адал өмір салтымен (honestas) танымал болды. Бұл бедел олардың ілімдері мен идеяларының жылдам таралуына көмектесті. Оларда формалды иерархия болмаса да, топта жетекшілер мен ұстаздар ретінде қызмет атқаратын "майорлар" деп аталатын адамдар болды. Бұл адамдар уағыз айтып, Амальриктердің хабарын таратумен айналысты. Олардың сенімдері негізін қалаушысының сенімдерімен қаншалықты үйлесетіні белгісіз. Амальриктің ілімдері "sum de doctrina Amalrici" сияқты нұсқаулықтарда жазылған, ол қозғалыстың теориялық негізі ретінде қызмет етті. Алайда, Амальриктер бұл ілімдерді қатаң сақтамаған, оның орнына Амальриктің қайтысынан кейін жаңа идеяларды дамытуды және енгізуді жалғастырған деп саналады. Гильем Бритоның сөзіне сүйенсек, Амальриктің қайтысынан кейін Амальриктер маңызды өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде еретикалық деп танылған жаңа және даулы сенімдер пайда болды. Брито еретиктер "жаңа және естімеген қателіктер мен шайтандық ойлап табуларды ойлап тапты" деп жазды.

Қозғалыс экспозициясы

Орта ғасырларда шіркеудің ұстаздық қызметі Амальрикалықтардың қызметін ашуға қатысты екі заманауи есеп бар. Біріншісін Гильлем Брито жазған, ал екіншісі 1223 жылы жазылған Цезарий фон Хейстербахтың «Көңілді кереметтер туралы диалог» еңбегінде егжей-тегжейлі сипатталған. Гильлемнің айтуынша, бұл ерестің хабары Париж епископы Петр Немурскийге (сондай-ақ Пьер II де ла Шапель деп белгілі) тыныш түрде жеткізілді. Бұл туралы Франция канцлері, король Филипп II-нің ықпалды кеңесшісі Геринге (Гарин) де хабарланды. Қосымша ақпарат алу үшін екі беделді тұлға тәжірибелі шебер Радульф фон Намурды Амальрикалықтардың қатарына жасырын түрде, ізбасар болып кіруге жіберді. Гильлем оны айлакер және берілген католик ретінде сипаттаған, Радульф топтың сенімін жеңіп, құпия әңгімелер арқылы айыптау дәлелдерін жинауға мүмкіндік алды. Ол жеткілікті ақпарат жинағаннан кейін билік органдарына хабарлаған, соның салдарынан Амальрикалықтар тұтқындалып, Парижге жеткізілді. Цезарий фон Хейстербах осы жағдайды салыстырып, одан да толық сипаттайды. Оның жазбаларына сәйкес, Амальрикалық қозғалыстың ізбасары Вильям «Алтын шебер» Рудольфқа (Радульф деп те аталады) Намурдан келіп, өзін Құдайдың елшісімін деп жалған мәлімдеді. «Алтын шебер» атағы Вильямның алхимиямен айналысқанын көрсететін эпитет болғаны анық, бірақ оның теологиядағы білікті мамандығын білдірмейді. Вильям Киелі Рухтың жаңа дәуірі келді деп үгіттеді, онда шіркеудің қасиетті обрядтары мәнсіз болады. Ол өзінің Киелі Рухтың аян беруі үшін таңдалған жеті адамның бірі екенін де мәлімдеді. Сонымен қатар, Вильям король Филипп II-нің назарын аударуға тырысып, осы жаңа дәуірде барлық империялар Франция королінің билігіне бағынатынын болжады. Сұрақ қойғанда, Радульф Вильямның осы сенімдерді бөлісетін басқа да жандар бар ма деп сұрады. Жауап ретінде Вильям олардың көп екенін айтып, нақты есімдерін атады. Осы ерестің шіркеуге қауіп төндіретінін түсінген Радульф Вильяммен болған кездесуі туралы Париж епископына және көрнекті теологтарға хабарлады. Олар Радульфқа және тағы бір діни қызметкерге Амальрикалықтардың арасына жасырын түрде кіріп, олардың ілімдерін зерттеуге рұхсат берді. Олар осы іс үшін күнәлары кешірілетініне уәде алды. Цезарийдің айтуынша, Радульф және оның серігі епископтың берген нұсқауларын мұқият орындады. Амальрикалық көшпелі уағыздаушылармен бірге олар Париж, Лангр, Труа және Сен архиепархиялары арқылы саяхаттап, қозғалыстың көптеген ізбасарларымен кездесті. Осы адамдардың сенімін жеңіп алу үшін Радульф көбінесе көкке қарап, рухани тәжірибе басынан өткендей көрінетін, кейіннен топқа өз көріністерін айтатын. Екі тыңшы өздерінің тапқандарын Париж епископына жеткізді, ол дереу шаралар қабылдап, ерестік ойлар таратушыларды ұстауға бұйрық берді. Амальрикалық қозғалыстың он төрт жетекшісі әртүрлі жерлерде тұтқындалды. Бұл басшылардың есімдері белгілі болды және олардың көпшілігі дін қызметкерлері екеніне сенді. Он төрт басшының үшеуі магистр, ал жетісі университетте теологиялық білім алған. Тұтқындалғаннан кейін басшылардан олардың сенімдері мен ілімдері туралы сұрақтар қойылды, ал Радульф жазбалар жасады. Шіркеу зорлыққа жүгінбестен, университет теологтарымен бірлесіп, таратылып жатқан ерестің мәнін анықтап, түсінуге тырысты. Осы мақсатта арнайы комиссия құрылып, жағдайды толық және сарапшылық тұрғысынан бағалауға тиіс болды. Нысанаға алынғандар тек Амальрикалық қозғалыстың білімді өкілдері болды, олар сонымен қатар дін қызметкерлерінің қатарында болды. Гильлем Бритоның айтуынша, Париж епископы майорлар алдаған әйелдер мен қара халықты қудалаудан бас тартқан. Шіркеу басшылары бұл ерестің пайда болғанын 1209 жылдың соңында немесе 1210 жылдың басында білген көрінеді. Осыдан кейін Амальрикалықтар бірнеше ай бойы оларға қарсы дәлелдер жинау үшін тығыз бақыланды. Олардың тұтқындалуы 1210 жылдың мамыр немесе маусым айында болған болуы мүмкін. Олардың дін қызметкерлері мәртебесіне байланысты мемлекет пен шіркеу арасындағы билік бөлінісі оларға қарсы шаралар қабылдау кезінде белгілі бір сезімталдық талап етті. Франция королі Филипп II 1210 жылдың мамыр айында Амальрикалықтардың тұтқындалуымен байланысты деп есептелетін жарлық шығарды. Бұл жарлықта дін қызметкерлері жасаған қылмыстарға қатысты мемлекеттік органдарға қатысты ережелер жазылған. Онда осы қылмыстар шіркеудің құзырына кіретіні және бұл адамдар оның билігіне тапсырылуы керектігі көрсетілген.

Айыптау және өлтіру

Амалрикалықтардың соты канондық құқықтың дамуы үшін ерекше тарихи маңызы бар. Бұл инквизиция процесінде Папа Иннокентий III енгізген жаңа процедураларды жүзеге асырудың алғашқы құжатталған мысалы болды. Папа Иннокентий III ереске қарсы сот жүргізудің нұсқауларын папалық декреттерде белгілеген, олар кейіннен 1210 жылы Collectio tertia деп аталатын канондық құқықтың "үшінші жинағына" енгізілді. Ереске қарсы соттар шіркеуде өткізіліп, судьяларға іс фактілерін анықтауда кең өкілеттік берілді. Бұл тергеу жүргізуді, куәгерлерден жауап алуды және қажет болған жағдайда теологтардан кеңес алу құқығын қамтыды. Сот процесінің сақталған фрагменті осы кезеңде қолданылған тергеу тәжірибелерін түсінуге көмектеседі. Құжатта сотта жауап берген төрт адамның мойындауы жазылған. Айыптама, cedula деп белгілі, айыптау тармақтарын тізімдеді және епископтың қатысуымен айыпталушыға оқылды. Сондай-ақ, айыпталушының таратып жүрген "қателіктері" немесе еретикалық сенімдері де жарияланды. Айыпталушыға айыптауларды түсінгенін растау мүмкіндігі берілді және оларды жоққа шығаруға немесе кінәсін мойындауға мүмкіндік берілді. Төрт айыпталушы да қателіктерін және кінәсін мойындады, біреуі айыптауды ішінара түсінгенін мәлімдеді. Бұл мойындауларды алу үшін азаптау қолданылмағанын атап өткен жөн, өйткені айыпталушылар өз еркімен ақпарат берді. Көздердің мәліметінше, Амалрикалықтар тобының кейбір мүшелері қылмысты мойындаған жоқ, керісінше, еретикалық сенімдерін қорғады. Мысалы, Бернхард есімді айыпталушы, өзінің құдайлық мәні бар екенін (in quantum erat) айтып, өзін Құдай санайтындықтан, оны өртеуге немесе азаптауға болмайтынын мәлімдеді. Осылайша Бернхард адам ішіндегі құдайлық күшті білдірді, ол адамның мәнін құрайды және тағдырдың өзгеруіне қарамастан өзгермейді. Дәлелдерді мұқият қарағаннан кейін үкім шығарылды. Айыпталушылар дін қызметкерлері болғандықтан, шешімді Париж епискобының өзі қабылдай алмады. Канондық құқық ережелеріне сәйкес, кінәлауды жауапты шіркеу провинциясының провинциялық синоды бекітуі керек еді. Егер айыпталушы діни қызметкер болса, кем дегенде алты епископтың қатысуы талап етілді. Нәтижесінде мәселе Сенс архиепискобы Петр Корбейльдің басшылығымен Парижде өткен синод отырысына жіберілді. Осы уақытта Париж епархиясы Сенс шіркеу провинциясының құрамына кірді. Синод әсіресе Амалрикалықтарды айыптау үшін шақырылған болуы мүмкін, және ол 1210 жылдың қыркүйек немесе қазан айында өткен болуы мүмкін. Архиепископпен бірге ассамблеяға Париж (Пьер II де ла Шапель), Орлеан (Манас де Сейнле), Трой (Херви де Трой), Невер (Гийом I де Сен-Лазар), Мо (Жеофрой де Тресси), Шартр (Рено де Бар) және Оксер (Гийом де Сейнле) епископтары қатысты. Париж университетінің өкілдері, соның ішінде теология магистрлері де қатысты. Ассамблеяның барлық мүшелері кеңесшілер ретінде қатысқанмен, судья рөлін тек архиепископ атқарды. Жиналған мойындаулар мен кейбір Амалрикалықтардың еретикалық сенімдерін ашық мойындауынан кінәлі үкім қажет болды – жасалған қылмыстың шын мәнінде ереске жататыны және айыпталуға тиіс екеніне күмән болмады.