Кіріспе

Мандура желісі – Батыс Австралиядағы Transperth желісіндегі жолаушылар темір жолы және қызмет көрсету желісі. Желі Перттен оңтүстікке қарай штаттың екінші ірі қаласы Мандураға дейін созылады. Қызметті Transperth Train Operations, Қоғамдық көлік басқармасының бөлімшесі басқарады. Желінің ұзындығы шамамен және 12 стансасы бар. Солтүстік жағынан (оңтүстікке қарай бағытталған) желі Жоондалап желісінің жалғасы ретінде Перт метрополитенінде басталады, ал (солтүстікке қарай бағытталған) Элизабет Кейде Жоондалап желісінің жалғасы ретінде аяқталады. Желінің алғашқы бөлігі жер астынан өтеді, Перт қаласының орталық бизнес-ауданының астынан өтеді. Содан кейін желі Суан өзенінен солтүстікке қарай Квинна автожолының ортасына шығады. Ол автожолдың ортасымен оңтүстікке қарай шамамен жүреді, содан кейін Рокингемге қарай оңтүстік-батысқа бұрылады. Желінің соңғы бөлігі Рокингемнен Мандураға дейін созылады. Мандураға темір жол салу жоспарлау 1990 жылдардың басында, Жоондалап желісі салынып жатқан кезде басталды. Алғашқы ұсынылған бағыт – Фримантл желісін Мандураға дейін, Рокингем қаласының орталығы арқылы тікелей ұзарту болды. Бірақ, шығындарды азайту мақсатымен, кейін бағыт Армадаль желісінен Кенвиктегі Торнли арқылы өтуге өзгертілді. 2001 жылы үкімет ауысқаннан кейін бағыт тағы өзгерді, бұл жолы Перттен оңтүстікке қарай Квинна автожолымен тікелей бағытталды, ал Рокингем станциясы тікелей бағытқа сәйкес жаңа орынға көшірілді. Құрылыс 2004 жылдың наурыз айында басталды. Перт пен Эспланада станциялары арасындағы жер асты бөлігі желінің алғашқы ашылған бөлігі болды және ол 2007 жылдың 15 қазанында жұмыс істей бастады. Желінің қалған бөлігі 2007 жылдың 23 желтоқсанында ашылды. 2017 және 2023 жылдары екі жаңа станция ашылды, ал үшінші станция қазір жоспарлануда. Желі Армадаль желісімен Кокберн Орталығы және Торнли желісі арқылы байланысады. Пойыз Перт метрополитенінен Мандура станциясына 51 минутта жетеді. Желі Transperth желісіндегі ең көп жүк көлеміне ие, 2022–23 қаржы жылында 17 669 846 жолаушы тасымалданды. Күндізгі уақытта пойыздар кемінде 15 минут сайын, ал сағаттарда әр 5 минут сайын жүреді.

Ұсыныстар мен ерте жоспарлау

Солтүстік қала маңындағы транзиттік жүйенің егжей-тегжейлі жоспарлауы жүріп жатқанда, 1989 жылдың ақпан айында Перт қаласының оңтүстік-батысына теміржол қызметін кеңейту мүмкіндіктерін зерттеу үшін Оңтүстік-Батыс аймақтық транзиттік (SWAT) зерттеуі құрылды. 1990 жылы SWAT тобының баяндамасы Рокингем және Мандураға жылдам транзиттік жүйенің қажеттігін ұсынды. Баяндамада екі нұсқа қарастырылды: Фримантель желісін кеңейту немесе Кенвиктегі Армадейл желісінен тармақ жасау. Екі нұсқада да қолданыстағы жүк теміржолдары пайдаланылуы тиіс болды, бірақ Фримантельдегі жүк теміржолының кейбір бөлімдері бір ғана жолдан тұрды. 1990 жылдардың басында Армадейл, Фримантель және Мидленд желілері электрлендірілуге тиіс болғандықтан, баяндамада бастапқы шығындарды азайту үшін қолданыстан қалған дизельді вагондарды пайдалану ұсынылды. Жолды жоспарлау 1991 жылы Көлік департаментіне берілді. Департамент 1992 жылы Фримантельден оңтүстік-батыс қалалық аймаққа дейін жеңіл теміржол желісін ұсыну туралы баяндама жариялады. Сол жылы Лоуренс үкіметі Фримантельден Рокингемге және Мандураға теміржол салуға қағида бойынша міндеттеме берді. Арнайы автобус жолынан бас тартты, бірақ ауыр және жеңіл теміржолдың арасында таңдау жасаған жоқ. SWAT басқару комитеті желіге қатысты түрлі мәселелерді, атап айтқанда транзиттік режимді, бағытты, құнын және қоғамның транзиттік режим мен бағытқа қатысты пікірлерін бағалау үшін құрылды. SWAT комитеті Перт қаласының теміржол жүйесінің қалған бөлігі сияқты ауыр рельсті пайдалануды ұсынды. Премьер-министр Кармен Лоуренс 1993 жылғы сайлау алдында бұл желіні 1996 жылға дейін Рокингемге дейін, ал 2001 жылға дейін Мандураға дейін салуға уәде берді. Басқа жоспарлардан бөлек, 1992 немесе 1993 жылы Жоспарлау және қала құрылысы департаменті Westrail компаниясынан Перттен Мандураға Фримантель арқылы емес, тікелей бағытты зерттеуді сұрады. Тікелей бағыт қазіргі Кокберн орталығы деп аталатын Томсонс көлінің жаңадан пайда болған аймақтық орталығы арқылы өтуі және Перт қалалық бизнес орталығына (CBD) жылдам жеткізілуі тиіс еді. Kwinana тас жолының Narrows Bridge-тен оңтүстікке қарайғы ортасы теміржол үшін тым тар болғандықтан, бұл бағыт қарастырылмады. Westrail компаниясы Перт қалалық бизнес орталығынан Маунт-Генри көпіріне дейін жер астынан өтетін желі жоспарын жасады. 800 миллион долларға бағаланған бұл жоба тым қымбат деп танылды. Ричард Корт Либералдық партиядан сайлауды ұтқаннан кейін, үкімет желіге қатысты кез келген дереу жоспарларды тоқтатты, оның себебі – бұл жоба тым қымбат және Joondalup желісі салынғаннан кейін тым кеш болды. Корт үкіметі автобус жолының жеңіл немесе ауыр теміржолға қолайлы балама болатынын анықтау үшін жаңа зерттеуді бастады, бұл нұсқалардың құны 326 миллионнан 570 миллион долларға дейін бағаланды. 1995 жылдың тамызында үкімет Мандураға теміржол салудың жаңа жоспарларын жариялады. Бұл жоба жаңа бағытпен жүзеге асырылуы тиіс еді, ол Кенвиктегі Армадейл желісінен бөлініп, Kwinana жүк теміржолымен қатар Жандакотқа дейін барады, содан кейін оңтүстікке Рокингемге және Мандураға қарай жалғасады. Теміржол кезең-кезеңмен салынуы жоспарланған, ал Кенвиктен Жандакотқа дейінгі алғашқы кезең 10 жыл ішінде 150 миллион долларға ашылуы керек еді. Желінің жалпы құны 570 миллион долларды құрады. Бұл үшін жер 1994 жылдың желтоқсанында қалалық аймақ схемасында резервтелді, ал жерді сатып алу содан кейін басталды. Теміржолға арналған жер 2002 жылғы 23 қазанда жарияланған "Пил аймағы" жобасында да резервтелді.

Армадал желісі

Кабинет министрлер 1997 жылғы сәуір айында бас жоспарды жасауды мақұлдады, оның дайындығы сол жылдың соңында басталды. Оның мақсаттарының арасында жолдың мүмкіндігін анықтау, тұжырымдамаларды әзірлеу, соңғы бағытты бекіту, жолаушылар ағынын бағалау, стансалардың саны мен орналасқан жерін анықтау, жолдың қалай жұмыс істейтінін және басқа көлік түрлерімен қалай үйлесетінін шешу, пойыз паркі мен инфрақұрылым талаптарын анықтау, қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау, құнын анықтау, қаржыландыру мүмкіндіктерін қарастыру және қажетті заңнаманы дайындау болды. Оңтүстік-Батыс қалалық темір жолының бас жоспары 1999 жылғы наурыз айында кабинет министрлерінің отырысында бекітілді. Бас жоспарда көрсетілген бағыт мынадай болды: қызмет Перт станциясынан басталып, Армадаль желісімен бірге Кенвикке дейін жүреді, онда туннельге кіріп, Армадаль желісінің, Олбани тас жолының, Роу тас жолының және Квиннана жүк темір жолының астынан өтеді. Туннельден шығып, жүк тасымалданатын темір жолға параллель оңтүстік-батысқа қарай жүреді. Бұл бөлімде Торнли (қазіргі Торнли станциясы), Николсон Роуд (қазіргі Николсон Роуд станциясы) және Ранфорд Роуд (бұрын Канинг Вейл станциясы, қазір Ранфорд Роуд станциясы) стансалары жоспарланған. Сонымен қатар, Карел даңғылының жанындағы Жандакот әуежайында болашақ станса үшін де жағдай жасалған. Жүк темір жолымен жүріп өткеннен кейін, жол туннельге кіріп, Квиннана автожолының ортаңғы жолағында пайда болады. Автожолдың бойымен жүру қарастырылды, бірақ автожолдың ортасы тым тар деп есептелді. Бұл нұсқа стансаға қол жеткізуді жақсартатын еді, бірақ жол қазіргі және жоспарланған тұрғын үйлерге жақын болар еді. Жол автожолдың шығыс жағымен жүріп, Берриган драйвінің солтүстігінде батыс жағына өтер еді. Бұл нұсқа таңдалмады, автожол мен теміржолдың қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерін шектеу үшін. Автожол бойындағы стансалар Берриган драйвінде (Оңтүстік көл станциясы деп аталды) және Белиар драйвінде (бұрын Томсонс көл станциясы, қазір Кокберн орталық станциясы) орналасатын болды, сонымен қатар Гиббс жолы/Расселл жолында (бұрын Сәттілік станциясы, қазір Аубин Гроув станциясы), Роули жолында (Мандогалап станциясы) және Анкетелл жолында (Анкетелл) болашақ стансалар үшін де ережелер қарастырылды. Томас жолынан теміржол туннель арқылы автожолдан шығып, Квиннана арқылы оңтүстік-батысқа қарай жүреді. Квиннанада Томас Роудта (қазіргі Квиннана станциясы) және Ледада (қазіргі Уэллард станциясы) стансалары жоспарланған, сонымен қатар Челленджер даңғылында (Оңтүстік Пармелия станциясы) болашақ станса қарастырылды. Рокингем арқылы бірнеше бағыттар қарастырылды. 1996 жылы жоспарлау министрі Рокингем қаласының орталығына теміржол қатынасын зерттеуді тапсырды. Зерттеу Рокингем қаласының орталығы арқылы, ішінара туннель арқылы өтетін бағытты ұсынды. Кабинет министрлері 1997 жылғы тамыз айында, бағасы 119 миллион доллар екенін естігеннен кейін бұл бағытты мақұлдады. Бұл Рокингем қаласының қалаған бағыты болды, Рокингем кеңесі Рокингем қаласының орталығын айналып өтетін кез-келген бағытқа қарсы екенін мәлімдеді, өйткені ол жұмысшыларды Рокингемнен Перт қалалық аймағына шығарып тастау арқылы зиян келтіретін еді. Кабинет мақұлдағаннан кейін, бекітілген бағыт пен балама бағыттардың егжей-тегжейлі бағасы мен бағасы жасалды. Ең қолайлы нұсқаның құны 269 миллион доллар екені анықталды. Нәтижесінде семинарда қосымша нұсқалар жасалды, олар 1999 жылғы бас жоспардың үш нұсқасына дейін жетілдірілді. Бірінші нұсқаның құны 143 миллион доллар болды және траншеяда немесе жер астындағы жолдағы жол және екі стансаны қамтиды: біреуі Рокингем қаласының орталығында, екіншісі Рокингемнің солтүстігіндегі Эннис даңғылында. Екінші нұсқаның құны 107 миллион доллар болды және траншеяда немесе жер астындағы жолдағы жол және екі стансаны қамтиды: біреуі Рокингем қаласының орталығында, екіншісі Рокингемнің солтүстігіндегі Эннис даңғылында. Үшінші нұсқа Рокингем қаласының орталығын айналып өтіп, құны 31 миллион долларды құрады, туннельдер мен траншеялар жоқ, Диксон жолындағы бір станса және Эланора драйвінің оңтүстігіндегі Эннис даңғылында болашақ станса үшін ережелер (Кулонгуп) қарастырылды. Бұл нұсқада станцияны қала орталығымен байланыстыратын арнайы автобус қызметі де болды. Туннель нұсқаларының жоғары құнына қоса, Рокингем арқылы өтетін жолаушылар үшін пойыздан түспейінше уақыт ұзаруы мүмкін еді. Рокингемнен оңтүстіс бағытта Эннис даңғылының шығыс жағымен жүріп, екі жолдан тұратын жолдың соңы Safety Bay Road-та, Уаикики станциясында (қазіргі Уарнбро станциясы) орналасатын еді. Одан оңтүстіс қарай, жол Мандура станциясына дейін бір жолмен жүретін еді, Stakehill Road, Paganoni Road және Lakelands-тегі бір жолмен өтетін еді. Stakehill Road (Stakehill станциясы), Paganoni Road (Karnup станциясы), Lakelands және Gordon Road стансалары үшін болашақ ережелер қарастырылды. Сонымен қатар, бас жоспарда Перттен Кенвикке дейінгі учаскеде Мандура желісін пайдалану үшін жұмыстар қажет екені анықталды. Аталған жұмыстарға Перт станциясында қосымша платформа, Виктория Парк станциясының қайта құрылысы, Латлейн станциясының жабылуы, Карлайл станциясының қайта құрылысы, Уэлшпул станциясының жабылуы, Бекенхам станциясының қайта құрылысы және көптеген деңгейлі өткелдердің алынып тасталуы кірді. Бас жоспарда Мандура желісінің Жундалуп желісімен бірге өтетін қызмет ретінде жұмыс істеуі керек екені көрсетілді, бұл қызмет Армадаль желісі сол кезде орындап жатқан рөл еді. Артықшылықтарының бірі - Перт станциясында айналып өтуі керек пойыздардың санының азаюы және осыған байланысты инфрақұрылым талаптарының азаюы еді. 104 пойыз вагоны сатып алынуы керек еді, олар Рокингемдегі және Жундалуп желісіндегі Новергуптағы депода сақталар еді. 2000 жылғы сәуір айында үкімет SWMR бас жоспарының кеңейтілген нұсқасын жариялады. Мандура желісін Кенвик арқылы салуға мүмкіндік беретін Railway (Northern and Southern Urban Extensions) заңы 1999 жылдың қараша айында Батыс Аустралия Парламентінен өтті.

Тікелей бағыт

Алайда, 2001 жылы мемлекеттік үкімет ауысқаннан кейін, бағыттың Перт станциясынан басталып, туннель арқылы өтіп, Квинна тас жолымен жүріп, содан кейін Жандакоттан кейін алғашқы бағытымен жалғасуын қарастырған заң қабылданды. Бұл екінші бағыт әлдеқайда тікелей болды және Жондалап желісімен тікелей қатынас жасауға мүмкіндік берді, бірақ ол қымбатқа түсті. Жаңа бағыт Мандура станциясынан Пертке дейінгі сапар уақытын 20%-ға, ал Томсон көлінен Пертке дейінгі сапар уақытын 40%-ға қысқартты. Сонымен қатар, Кеник арқылы өтетін бағытқа қарағанда күніне 24 950 жолаушыға дейін тасымалдау көлемі күтілді, бұл 19 100-ге қарағанда жоғары көрсеткіш. Жаңа бағыт әр желінің ең жоғары сыйымдылығын арттырды, себебі сыйымдылықты шектейтін бірнеше жолды теміржол участақтары болған жоқ. Бұл Перт қалалық орталығының оңтүстік жағында, Сент-Жорж террасасындағы кеңселерге жақын жаңа станция салуға да мүмкіндік берді.

Ашылғаннан кейінгі

Ашылғаннан бері Оңтүстік Перт, Аубин Гроув, Карнуп және Лейклендс станцияларында станция салу ұсыныстары түсті. Осы станциялардың ішінде Аубин Гроув 2017 жылы, ал Лейклендс станциясы 2023 жылы ашылды. Мандура желісі ашылғаннан кейін үкімет 2010 жылға дейін Оңтүстік Перттегі Ричардсон көшесінде станция салуға міндеттелді. Алайда, станция 2009 жылғы мемлекеттік бюджетке енбеді және содан бері салынған жоқ. 2012 жылдың тамызында үкімет Кокберн орталық және Квиннана станциялары арасындағы Рассел жолында Аубин Гроув станциясын салу жоспарларын жариялады. Станцияның құны 80 миллион долларға бағаланды. 2014 жылдың шілдесінде станция құрылысына тендер жарияланды. 2015 жылдың ақпанында Coniglio Ainsworth Architects және M. P. S. Architects компанияларының бірлескен кәсіпорны – CAMPS станцияны жобалауға таңдалды. 2015 жылдың соңында Georgiou Group компаниясы құрылыс келісімшартын жеңіп алды. Құрылыс 2016 жылдың наурыз айында басталды және 2017 жылдың 23 сәуірінде станция ашылды. Жобаның жалпы құны 125 миллион долларды құрады, оның 72 миллионы станцияға жұмсалды. 2017 жылғы сайлау алдында екі үлкен партия да Кокбернде Мандура желісімен байланысу үшін Торнли желісін 520 миллион долларға кеңейтуге уәде берді. Жоба Мандура желісінің бұрынғы жоспары бойынша, Квиннана жүк темір жолы арқылы өтуі және Ранфорд Роуд және Николсон Роуд станцияларында тоқтауы, содан кейін Квиннана тас жолына кіріп, Кокберн орталық станциясындағы жаңа платформада аяқталуы көзделді. Бұл жобаның бір артықшылығы – Кокберн орталығынан оңтүстікке қарай Перт стадионына (құрылыс кезінде) жылдам жетуге мүмкіндік беруі еді, себебі стадион Армадейл/Торнли желісі бойында орналасқан. Еңбек партиясы сондай-ақ Мандура мен Уорнбро арасында Карнуп станциясын салуға уәде берді, бұл олардың Metronet қоғамдық көлікті кеңейту бағдарламасының бір бөлігі болды. Еңбек партиясы сайлауда жеңіске жетті. Алғашқы жұмыстар 2019 жылдың соңында басталды, ал толық құрылыс 2020 жылы күшінде болды. Кокберн орталық теміржол станциясындағы теміржол жолдарының кеңейтілуіне байланысты, Мандура желісі 2021 жылдың 26 желтоқсанынан 2022 жылдың 14 қаңтарына дейін Элизабет квей мен Аубин Гроув аралығында жабылды. Осы кезеңде қолданыстағы жолдар теміржол дәлізінің шетіне жылжытылды, бұл Мандура желісінің арасында орналасатын жаңа Торнли желісіне орын ашу үшін жасалды. Еңбек партиясы 2017 жылғы сайлау алдында Мандура мен Уорнбро арасында Карнуп станциясын салуға уәде берген болатын. 2019 жылдың наурызында премьер-министр Скотт Моррисон Мандура мен Карнуп арасындағы Лейклендс станциясына 10 миллион доллар федералдық қаржыландыруды ұсынды. Бұл ақша соңынан 80 миллион долларлық құрылыс шығындарының 80% -ына дейін артты, нәтижесінде 2019 жылдың қарашасында мемлекеттік үкімет Карнуп станциясын салуды кейінге шегеріп, Лейклендс станциясын салуға басымдық берді. Мемлекеттік үкіметтің Карнуп станциясын қаржыландыру туралы федералдық үкіметке жасаған өтініштері қабылданбады. ADCO Constructions компаниясы 2021 жылдың желтоқсан айында басты мердігер ретінде таңдалды және 2020 жылдың қаңтарында келісімшартқа қол қойылды. Лейклендс станциясының құрылысы 2021 жылдың тамызында басталды және станция 2023 жылдың 11 маусымында ашылды.

Сипаттама

Темір жол 1067 мм кеңдікті пайдаланады; Трансперт желісінің қалған бөлігімен бірдей. Ол максималды пойыз жылдамдығы үшін жобаланған, бірақ пойыздар қалыпты жағдайда одан асып өтпейді. Ыстық ауа райында рельстер деформациялануы мүмкін. Осының салдарынан, ауа температурасы жоғары болғанда пойыз жылдамдығы шамамен төмендейді, ал ауа температурасы жоғары болғанда тағы да төмендейді. Желіде 25 кВ айнымалы токпен электрмен жабдықтау жүйесі қолданылады, бұл Трансперт желісінің қалған бөлігімен бірдей жүйе. 750 В тұрақты токпен үшінші рельсті қуат беру қарастырылды, бірақ екі қуат жүйесін де қолдану үшін пойыз құрамын өзгерту қажет болғандықтан таңдалмады, бұл өнімділікті төмендетіп, 20 миллион доллардан астам шығысқа түсіретін еді. Бұл жүйе сондай-ақ, жетекті қуат беру стансаларының арасында белгілі бір аралықта орналасуын талап ететін еді. Трансперт желісі қазіргі уақытта бекітілген блок сигнализациясы мен автоматты пойызды қорғау жүйесін пайдаланады, ол қызыл сигналдан өткен пойыздарды тоқтатады және тым жылдам жүретін пойыздарды баяулатады. Бұл жүйелер Metronet аясында байланыс негізіндегі пойызды басқару жүйесімен алмастырылады. Жаңа жүйелер 2029 жылдың маусымына дейін Мандура желісінде іске қосылуы жоспарланған.

Бағыт

Мандура желісі Джоундалуп желісімен біріктірілген қызмет көрсетеді. Перт метро станциясы мен Элизабет Квей станциясы арасындағы қызмет Мандура және Джоундалуп желілері ретінде тағайындалған. Бұл бөлік екі параллель туннель арқылы жер астында өтеді және шамамен солтүстік-оңтүстік бағытта салынған. Перт метро станциясы Перт станциясының қалған бөлігімен жер асты жаяу жолымен байланысады. Перт метро станциясының солтүстігінде, Джоундалуп желісі бойында жол батысқа бұрылып, содан кейін Фримантель желісімен қатар жүреді, бұл пойыздарға желінің басқа бөлімдеріне өтуге мүмкіндік береді. Джоундалуп желісінің солтүстігінде шамамен Новергуп депосы орналасқан. Желінің Мандура терминалында пойыздарды тазалау және түнгі уақытта сақтау үшін қолданылатын шағын вагондар депосы бар.