Венгрия социал-демократиялық партиясының тарихы мен тағдыры

Кіріспе

Венгрияның Социал-демократиялық партиясы (Мадьярországi Szociáldemokrata Párt, MSZDP) – Венгриядағы социал-демократиялық саяси партия. Тарихи тұрғыдан алғанда, партия Венгрияны нацистік Германия басып алған кезде (1944–1945 жж.) және 1948 жылдан 1989 жылға дейінгі Венгрияның коммунистік кезеңінде Коммунистік партиямен күштеп біріктірілгеннен кейін таратылды. 1956 жылғы төңкеріс кезінде ол қысқа мерзімге заңды түрде жұмыс істеді. Ол Кароли үкіметінің (1918–1919), Беринкей үкіметінің, Пейдль үкіметінің (1919), Уақытша Ұлттық Ассамблеяның (1944–1945) және Диньес үкіметінің (1947–1948) құрамында үкіметтік партия болды. 1989 жылы Венгрия коммунизмнен өткеннен кейін қайта ұйымдастырылды. MSZDP 2020 жылға дейін Социалистік Интернатционал мен Еуропалық Социалистер Партиясының мүшесі болды, бірақ белсенділіксіздігіне байланысты екеуінен де шығарылды.

1989 жылға дейінгі тарих

Партия бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін билік пен ықпалын арттырып, соғысқа жақтас және соғысқа қарсы фракцияларға бөлінді. Соғыстан кейінгі хаос екі монархияның құлауына әкелді. MSZDP басшылығы сәтсіз соғыстан кейінгі социалистік үкімет құрамына кірді, сосын Бела Кунның коммунистік диктатурасы орнады, ол революция мен жұмысшы табының жауы деп саналғандарға қарсы Қызыл террор жүргізді. Коммунистік режим құлағаннан кейін MSZDP жақтастары коммунистерге қарсы болған қысым салдарынан қаза тапты. 1920 жылғы сайлауға бүкіл сол қанат бойкот жариялады, нәтижесінде оңшылдар жеңіске жетті және соғыс аралық кезеңде оңшыл үкімет билікте болды. MSZDP 1921 жылы Бетлен-Пейер келісімі арқылы Миклош Хорти үкіметімен келісімге келді. Радикалды элементтер басылды, ал 1930 жылдары кәсіподақтардың қызметі көбінесе жасырын жүргізілді. 1939 жылдан кейін партия «Мажаррошаги» атауын жойып, SZDP деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жағдай нашарлап, қызмет тоқтап қалды. 1944 жылы нацистер Венгрияны басып алғаннан кейін партия заңсыз деп жарияланды. Көптеген басшылар атылып тасталды, ал қалғандары түрмеге қамалды немесе жасырын өмірге көшті. Партия 1923-1940 жылдар аралығында Еңбек және социалистік интернационалдың мүшесі болды. MSZDP 1945 жылғы қарашадағы сайлауда күшті екінші орынды иеленді. 1945-1948 жылдары MSZDP шағын шаруалар партиясымен бірлесіп үкімет құрды. Полиция мемлекеті орнағаннан кейін, партия мүшелеріне Венгрия коммунистік партиясымен ынтымақтастыққа түсуге қысым күшейді. 1947 жылы партия ең ірі партияға айналды, бірақ коммунистермен бірігуге қысым арта түсті. Ақырында оңшылдар MSZDP-дан күшпен шығарылды, 1948 жылдың соңына қарай MSZDP тәуелсіз қызметін тоқтатты. Бұл партияның қалған бөлігінің коммунистермен бірігіп, кеңестік үкіметтің қолдауымен Венгрия жұмысшы халық партиясын құруына мүмкіндік берді. Алайда, партияда қалған азат ойлы социал-демократтар тез арада ығыстырылып, біріктірілген партия қайта аталды және кеңейтілген коммунистік партия болып қалды. MSZDP 1956 жылғы Венгрия революциясында қайтадан көзге түсті. Анна Кетли, Гюла Келемен және Йозеф Фишердің басшылығымен MSZDP Имре Нагтың Уақытша үкіметінде маңызды рөл атқарды. Көп жылдан кейін алғаш рет партия газеті Népszava тәуелсіз түрде жарияланды. 1956 және 1957 жылдары революцияның басылуынан кейін MSZDP мемлекеттік репрессия салдарынан қайтадан жоғалып кетті, ал басшылығының көп бөлігі эмиграцияға кетті. 1970 және 1980 жылдары Венгрияның ресми үкіметтік саясатының жұмсаруы Венгрияның социалистік жұмысшы партиясының (MSZMP) көптеген мүшелерінің реформалық коммунизммен байланысуына әкелді. Бұл кейде социал-демократиядан ажырату қиын болды.

The party grew in power and influence until the First World War, which resulted in the party fracturing into pro war and anti war factions. The chaos which followed the war resulted in the collapse of the Dual Monarchy. The MSZDP leadership entered into government as part of an unsuccessful post war socialist administration and subsequently Béla Kun's Communist dictatorship, which carried out a Red Terror against those deemed to be enemies of the revolution and the working class. When the Communist regime collapsed MSZDP supporters were killed in the subsequent anti Communist backlash. The entire left wing boycotted the elections of 1920, which resulted in a right wing victory and continued right wing government for the inter war period. The MSZDP made their peace with Miklós Horthy's government in 1921 with the Bethlen–Peyer pact. More radical elements were suppressed, and trade union activity was increasingly driven underground during the 1930s. After 1939, the party became known as the SZDP, dropping the "Magyarországi" moniker. The environment became increasingly hostile during the Second World War and activity virtually drained to a halt. With the Nazi takeover of Hungary in 1944, the party was declared illegal. Many of the leadership were executed, with the remainder imprisoned or driven underground. The party was a member of the Labour and Socialist International between 1923 and 1940. The MSZDP fought the election of November 1945, finishing in a strong second place. From 1945–1948, the MSZDP governed in association with the Smallholders' Party. With the establishment of the police state, members were increasingly pressured to co operate with the Hungarian Communist Party. The grouping became the largest party in 1947, but came under increasing pressure to merge with the Communists. Eventually, the right wing were forcibly excluded from the MSZDP, by the end of 1948 the MSZDP had ceased to function independently. This allowed what was left of the party to merge with the Communists to form the Soviet sponsored Hungarian Working People's Party. However, the few independent minded Social Democrats left in the party were quickly shunted aside, leaving the merged party as a renamed and enlarged Communist Party. The MSZDP re emerged defiantly in the Hungarian Revolution of 1956. Under the leadership of Anna Kéthly, Gyula Kelemen and József Fischer the MSZDP took a prominent role in Imre Nagy's Provisional Government. For the first time in many years the party newspaper Népszava was published independently. Following the suppression of the Revolution in 1956 and 1957, the MSZDP disappeared again under state repression, and much of the leadership escaped into exile. The gradual softening of the official government policies in Hungary in the 1970s and 1980s led to many in the governing Hungarian Socialist Workers' Party (MSZMP) being associated with Reform Communism. This was sometimes not easily distinguishable from social democracy.

Өзгерістерден кейінгі тарих

1989 жылы МСЖДП қайта құрылды және алғашқы сайлауға дейінгі кезеңде маңызды рөл атқарды. MSZMP, қазір Венгрия социалистік партиясы (MSZP) деп аталады, көптеген мүшелермен, жеткілікті қаржылық ресурстармен және тұрақты сайлаушылармен бастады. MSZP және MSZDP солшыл қолдау үшін бәсекелестікке түсті. Ауыспалы кезең жаңадан реформаланған МСЖДП-дағы хаостық жағдаймен сипатталды. 1989 жыл бойы МСЖДП-ның бағытына қатысты көптеген келіспеушіліктер болды, нәтижесінде 1989 жылдың қарашасында «Тарихи» Социал-демократиялық партия (SZDP немесе tSZDP) құрылды. SZDP 1945–1948 және 1956 жылдардағы «коммунизмге қарсы» МСЖДП-ның идеологиялық жалғасы екенін мәлімдеді. 1989 жылы тағы бір бөлінген партия пайда болды – Тәуелсіз Социал-демократиялық партия (FSZDP). Анна Петрасовичтің басшылығымен өткен 1990 жылғы сайлау нәтижесі МСЖДП үшін үлкен көңіл көшіруге айналды, себебі қайта құрылған партия 5% парламенттік шегіне жетпеді. Петрасовичтің орнына келгеннен кейін Эндре Борбели және Золтан Кирали бір жыл бойы осы лауазымды атқарды. 1990 және 1994 жылғы жеңілістерден кейін МСЖДП келесі сайлауларда парламентке өте алмады. Өзіндік мәртебесін сақтап, ол MSZP-мен одан да тығыз байланысты болды. Оның басшысы (1994 жылдан бері) Ласло Каполи 2002 жылы MSZP–MSZDP бірлескен тізімі бойынша парламентке сайланды. 2002 және 2010 жылдар аралығында ол MSZP-мен бірге парламентте, MSZP депутаты ретінде отырды, ал 2007 жылдан кейін MSZP-ден «дезертир» болған Габор Харс оған қосылды. 2007 және 2008 жылдары Обуда және Зуглода MSZP-ден MSZDP-ге өткендердің көбеюі партияны MSZP-ден ажырату үшін тәуелсіз социал-демократиялық бағытты нақтылауға қысым жасады. Осыған жауап ретінде Ласло Каполи MSZP басшылығының қысымымен одан әрі дезертирлердің қосылуын болдырмауға тырысты. Алайда, МСЖДП-ның қалған мүшелерінің қысымы керісінше шиеленіс тудырды. 2009 жылдың қарашасында бірнеше жергілікті МСЖДП ұйымдары МСЖДП-ның ұлттық басшылығына қарамастан, Жасыл солшылмен сайлау одағын құру туралы дербес шешім қабылдады. Басшылықтың MSZP-мен тығыз байланысы болғандықтан, МСЖДП 2010 жылғы парламенттік сайлауға дейін MSZP-нің азаятын танымалдылығынан пайда көре алмады және оның 100-ден астам белсенді мүшесі бар екені күмәнді болды. 2011 жылдың 8 қазанында өткен 45-ші съезде Каполи қайтадан төраға болып сайланды, ал Андор Шмук бас хатшы болып сайланды. 2012 жылдың 24 қарашасында өткен 46-шы съезде ұзақ жылдар бойы төраға болған Каполи қайтадан сайлауға түспеді, ал Шмук оның орнын басуы үшін сайланды. 2013 жылдың 26 мамырында МСЖДП-ны ресми түрде таратуға тырысылды, нәтижесінде Андор Шмук басшылығымен Венгрияның социал-демократтар партиясы (Szocdemek) құрылды, бұл ретте бұрынғы басшы Ласло Каполи мүшелікке алынбады. Съездің шешімі кейіннен күшін жойды. Шмуктың саяси қарсыластары Каполитті тағы да төраға етіп сайлады. Каполи басшылығымен Социал-демократиялық партия 2014 жылғы жалпы сайлауға, сондай-ақ Шмуктың жаңа партиясына қатысты, ол МСЖДП мүшелерінің көп бөлігін және инфрақұрылымын алды. Ласло Каполи ұзақ аурудан кейін 2014 жылдың 29 қарашасында қайтыс болды. 2014 жылдан бері МСЖДП-ның құқықтық мәртебесіне қатысты даулар жалғасып келеді, оның қазіргі құқықтық мәртебесі белгісіз. МСЖДП 2018 жылғы жалпы сайлауға қатыспады, ал партия басшысы Ласло Хасильо Гергели Карачсони мен оның MSZP–Dialogue сайлау одағын қолдады. 2020 жылы МСЖДП белсенділігінің жоқтығына байланысты Еуропалық социалистер партиясы мен Социалистік интернационалдан шығарылды. 2022 жылдың басында МСЖДП өзінің веб-сайтында МСЖДП және Венгрия жұмысшы партиясы 2006 – Еуропалық солшыл 2022 жылғы парламенттік сайлауға дайындық бойынша ынтымақтасатынын жариялады.

In 1989 the MSZDP was re founded, and took a prominent role in the transitional arrangements before the first elections. The MSZMP, now calling itself the Hungarian Socialist Party (MSZP), started with a large base of members, plenty of financial resources and a core electorate. The MSZP and MSZDP were in competition for the same left wing support. The transition period was marked by chaos in the newly reformed MSZDP. There were many disagreements throughout 1989 regarding the direction of the MSZDP, and a breakaway was established in November 1989 as the "Historical" Social Democratic Party (SZDP or tSZDP). The SZDP claimed to be the ideological successor to the "anti communist" MSZDP of 1945–1948 and 1956. Another breakaway party also emerged in 1989 the Independent Social Democratic Party (FSZDP). The results of the 1990 elections under the leadership of Anna Petrasovits was a huge disappointment to the MSZDP, as the reconstituted party failed to reach the 5% parliamentary threshold. Following the replacement of Petrasovits, Endre Borbély and Zoltán Király held the position for a year respectively. Following the defeats in 1990 and 1994, the MSZDP has failed to cross the threshold into Parliament at every subsequent election. Whilst retaining its separate status, it has become even further linked to the MSZP. Its leader (since 1994), László Kapolyi, was elected to Parliament in 2002 as part of a joint MSZP–MSZDP ticket. Between 2002 and 2010, he sat with the MSZP in Parliament, as a normal MSZP MP, and after 2007 he was joined by Gábor Hárs, a 'defector' from the MSZP. In 2007 and 2008, further defections from the MSZP to the MSZDP in Óbuda and Zugló resulted in some pressure to more clearly define an independent social democratic perspective to differentiate the party from the MSZP. In response to this, László Kapolyi tried to prevent further defections from joining, under pressure from the MSZP's leadership. However, pressure from the remaining membership of the MSZDP has created tensions. In November 2009, a number of local MSZDP associations made autonomous decisions to form electoral alliances with the Green Left, regardless of the MSZDP's national leadership. Due to the leadership's close ties to the MSZP, the MSZDP was unable to capitalise upon the MSZP's growing unpopularity in the run up to the 2010 Hungarian parliamentary election, and it was doubtful that it had a membership of more than 100 active subscribers. On its 45th Congress on 8 October 2011, Kapolyi was re elected as chairman, and Andor Schmuck was elected as general secretary. At the 46th Congress on 24 November 2012, long serving chairman Kapolyi was not running again for re election, Schmuck was elected as his successor. On 26 May 2013, an attempt was made to officially dissolve the MSZDP, with a small successor party established as the Hungarian Social Democrats' Party (Szocdemek) under the leadership of Andor Schmuck whilst excluding former leader László Kapolyi. The decision of the Congress has since been challenged. Political opponents of Schmuck elected Kapolyi chairman again. The Social Democratic Party under Kapolyi participated in the 2014 general election, as well as Schmuck's new party, which took most of the members and large part of the infrastructure of the MSZDP. László Kapolyi died on 29 November 2014 after a long illness. Since 2014 there have been ongoing challenges to the legal status of the MSZDP, and its current legal status is unclear. The MSZDP did not participate in the 2018 general election and party leader László Hasilló endorsed Gergely Karácsony and his MSZP–Dialogue electoral alliance. In 2020 MSZDP was delisted from the Party of European Socialists and the Socialist International due to inactivity. In early 2022 MSZDP announced on its website that MSZDP and Workers' Party of Hungary 2006 European Left will cooperate in preparation for the 2022 parliamentary election.

Сайлау нәтижелері

Сайлау жылы
Ұлттық жиналыс
Үкімет
# жалпы дауыс саны
% жалпы дауыс саны
# жалпы орын алған
+/-
1920 MSZDP ақ террордың салдарынан сайлауға бойкот жасады
1922 277,481 17% (#2) Жаңа
1926 126,824 11.1% (#3) 11
1931 165,794 11% (#4) 0
1935 132,052 6.7% (#4) 3
1939 126,637 3.4% (#4) 6
1944 (#2) 120
1945 823,250 17.4% (#2) 56
1947 742,171 14.86% (#4) 2
1990 174,409 3.6% (#8) Парламенттік емес
1994 51,122 0.9% (#11) 0 Парламенттік емес
1998 5,689 0.1% 0 Парламенттік емес
2002 41,461 0.7% 1 Парламенттік емес
2006 қатыспады 0 Парламенттік емес
2010 4,117 0.08% 1 Парламенттік емес
2014 937 0.02% 0 Парламенттік емес
1 Бірлескен кандидаттар Венгрияның Социалистік партиясымен (MSZP). Партия төрағасы Ласло Каполи депутат болып сайланды және MSZP парламенттік тобына қосылды.
2 Каполи MSZP-нің Ұлттық тізімі бойынша депутат болып сайланды. 2008 жылы социалистік депутат Габор Харс партиядан шығып, MSZDP-ге қосылды.