Кіріспе

Христиан дініндегі құлшылық дұғасы тоғыз күн немесе аптаға созылады. Новена (латын тілінен: novem, "тоғыз") – христиан дініндегі құлшылық дұғасының ежелгі дәстүрі, жеке немесе көпшілік алдында тоғыз күн немесе апта бойы қайталанатын дұғалардан тұрады. Аспанға көтерілу мерекесі мен Пентикост мерекесінің арасындағы тоғыз күн, шәкірттер жоғарғы бөлмеде жиналып, дұғаға берілген кез, көбінесе алғашқы новена деп есептеледі. Африка, Латын Америкасы және Филиппин сияқты кейбір христиан қауымдастықтарында новена дәстүрлері кең таралған және қауымдық дұғалар, мүсіндерді безендіру, музыкамен ән айту, сондай-ақ сусындар, тағамдар немесе шерулер ұйымдастырылатын мерекелік шараларды қамтиды. Новенаны көбінесе Рим-католик шіркеуінің мүшелері, сондай-ақ лютерандар, англикандықтар және Шығыс православиелік христиандар оқиды; олар экуменикалық христиандық ортада да қолданылады. Дұғалар көбінесе құлшылық дұға кітаптарынан алынады, немесе тәсбихті оқудан ("тәсбих новенасы"), немесе күні бойы қысқа дұғалардан тұрады. Новена дұғалары әдетте кішкентай кітапшаларда жарық көреді, ал новена көбінесе белгілі бір періштеге, әулиеге, Құдіретті Марияның атауына немесе Киелі Үштіктің біріне арналады.

Еуропа және Солтүстік Америка

Бағыштанушылық және паралитургиялық новеналар Еуропада, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы еуропалық қоныс аударушылар арасында кең таралған. Оларға жалпыға ортақ құлшылық, мысалы, қасиетті кітап оқу және діни заттармен жеке дұға жасау кіретін еді, мысалы, розарий және әсіресе, Марияға қатысты бейнелер. Америка католик тарихының профессоры Джеймс О’Тулдың айтуынша, Бірінші дүниежүзілік соғыстан 1950 жылдардың ортасына дейінгі кезең – «американдық католиктердің бағыштанушылығының гүлденген шағы» болды. Осы кезеңде новена бағыштанушылығымен қатар, содалитеттер, бауырластықтар, әулиелерге құрмет көрсету, ет жемейтін жұма күндері, киелі карточкалар, розарий, крест және евхаристиялық амалдар танымал болды. О’Тулдың сөзіне қарағанда, бұл, әсіресе, жаппай көші-қон кезінде қоғамдық біртүзіліс сезімін сыйлады. Новена этникалық аудандарда мықты тамырлар тартқан, ал бағыштанушылық құлшылықтың әлеуметтік-саяси байланыстары бар еді, бұл белгісіздік пен қорқыныш кезеңінде діни символдар арқылы қоғамдық қауіпсіздік сезімін ұсынды. 1960 жылдардан бастап экономикалық өркендеу мен ұлттық бірлік сезімі артып, новена ритуалдары азайды және шіркеудегі құлшылыққа қатысу төмендеді. Шығыс және Орталық Еуропада новена дәстүрі жалғасуда. Коммунистік кезеңде бұрынғы Югославиядағы адал православие христиандары Мария мүсінінің астында Ұлы Новенаны ұйымдастырды, бұл мемлекеттік атеизмге қарсы тұру, дін тану еркіндігін сақтау және аймақтың, әсіресе Хорватияның, христиандық мұрасын қайта бекіту үшін жасалды. Профессор Глэдис Ганиелдің айтуынша, католик Ирландиясында новена сияқты бағыштанушылық амалдар танымал болған. Бағыштанушылық құлшылықтың мәдени қабылдануы тарихи тұрғыдан жоғары болды, тіпті өздері новена орындамайтын ирландтар да оны орындайтындарға құрметпен қарады. 18 және 19 ғасырларда британдық мемлекет олардың католик дінін ұстануын шектеді, бірақ бұл қысым мен сын ирландтардың өз дінін сақтауға деген құлшынысын арттырды. 1921 жылы Нотр-Дам университетінің бюллетенінде жарияланған сауалнамада новена дұғаларының танымал болғаны, әсіресе студенттер арасында емтихан кезінде, ауру кезінде немесе сыныптастарының қайтысынан кейін жиі оқылғаны айтылған. Новена сеанстары АҚШ-тың көптеген аймақтарында, мысалы, Луизианадағы римдік католиктер арасында әлі де танымал, онда новеналар Сент-Джуд пен Марияға арналған. Бұл дұғалар қасиетті адам мен адал адам арасында байланыс орнатуға арналған, соның арқылы адал адам үшін маңызды кез келген мәселе немесе алаңдаушылыққа қатысты құдайлық көмекке шақыру жасалады.

Латын Америкасы

Кариб теңізі мен Латын Америкасында новена христиан дінінің маңызды бөлігі болды. Бұл жерде Испания және Португалияның отаршылдық үкімдері тұсында христиан дініне өткен жергілікті үнді тайпаларының қауымдастықтары да, Африка мен Азияның түрлі аймақтарынан Америкаға әкелінген миллиондаған құлдар мен жұмыспен қамтылғандардан құрылған көптеген жаңа қауымдастықтар да болды. Осы дұғалар Иса Мәсіх, Мадонна және түрлі әулиелердің мүсіндеріне арналған. Олар сондай-ақ, біреудің қайтысынан кейін болатын жаназа рәсімінде (велорио) тоғыз түнге созылатын новенаның (rezos de los nueve días) құрамына кіреді. Патрик Тейлор мен Фредерик Кейстің мәлімдемесіне сәйкес, жақын жандардың немесе маңызды қоғамдық-саяси тұлғалардың қазасынан кейін, сондай-ақ эпидемиялар немесе құрғақшылық сияқты қиын кезеңдерде христиан діни қызметтеріне қатысу азаяды. Көптеген адамдар өз үйлерінде Мәсіхтің және христиан әулиелерінің суреттерінің алдында, тұрғын үйлеріндегі арнайы құрбандық алаңында дұға етеді. Колумбиялықтар Рождествоға дейінгі тоғыз күн бойы Агуинальдос новенасы деп аталатын новенаны тойлайды.

Үндістан

Новеналар әлі де Үндістанда, әсіресе Керала штатында жиі кездеседі. Оларды римдік католиктер, шығыс католиктері (мысалы, Сиро-малабар христиандары және Сиро-маланкара христиандары) және православие христиандары (Маланкара православие христиандары мен Якобит православие христиандары) орындайды. Новеналар Әзірет Мәрияға (әр сенбі күні оқылады), Әзіз Георгийге (православиелер арасында кең таралған және әр сәрсенбі күні оқылады), Әзіз Иудаға (әр бейсенбі күні оқылады), Әзіз Антонийге (әр сейсенбі күні оқылады) және басқа да қасиеттілерге арналады.

Филиппин

Филиппин және Латын Америкасындағы христиан қауымдастықтарында новена дәстүрлері құрбандық тақтарының алдындағы діни ғұрыптарды қамтиды, онда қасиетті крест жоғарыдағы тоғыз деңгейдің ең жоғарысына орналастырылады. Новена сонымен қатар жаназа рәсімдерімен де байланысты. Филиппин католиктері арасында Розарий новенасы – бұл тоғыз күн бойы оқылатын дұға, көбінесе біреудің қайтыс болған күнінен басталады, ал ресми жаназа қызметтері тоғызыншы күнге дейін кез келген уақытта өткізіледі. Новена Филиппинде әлі де кең таралған діни амал болып табылады. Мысалы, ол Рождествоға дейін бірден бұрын Симбанг Габиде орындалады. Парол шамдарының дәстүрі Рождестволық новена процессиясымен және онымен бірге жүретін Панулулуян мерекесімен байланысты. Сондай-ақ, ол қаңтар айының үшінші жексенбісінде Санто Ниньо де Себу (Қасиетті бала) мерекесінің алдындағы новенада тойланады. Алғашқы тоғыз күн дұғалармен, тілектермен және әнмен белгіленеді. Себу қаласындағы негізгі процессия кезінде Санто Ниньоның бейнесі көшелер арқылы шығарылады, көптеген адамдар өздерінің репликаларын өз талғамына сәйкес безендіріп алып жүреді. Метро Манила қаласында Мәңгілік жәрдемді Күңгір Ханымға, Әулие Юда Таддейге және Қара Назареттіге арналған танымал новеналар жұмыс аптасының соңғы үш күніне белгіленеді. Әр новена белгілі бір қасиетті орынмен байланысты, олардың барлығын Ватикан бекіткен. Кейбір ұйымдар да діншілер үшін новена ғұрыптарын онлайн режимінде ұсына бастады. Бакларанда Мәңгілік жәрдемді Анамызға арналған новена үздіксіз тоғыз сәрсенбі күні өтеді. Әулие Юда новенасы бейсенбі күндері елшінің жоғалған істердің қамқоршысы ретіндегі мәртебесін еске алады және емтихан тапсыратын студенттер арасында танымал. Қара Назареттің жұма күндері өткізілетін новенасы Мәсіхтің айқышқа шегеленуге дейінгі жолына арналған. Бейне, новена және оған байланысты діни амалдардың көптеген жақтастары бар. 2011 жылы Манила қаласында ғана алты миллионнан астам католик Қара Назареттің процессиясына жиналды.

Меланезия

XIX ғасырда Меланезияда христиан дін қызметкерлері эпидемиялардың, мысалы 1860 жылғы қызылшаның аяқталуын, сондай-ақ ірі апаттардан кейін қауымдардың аман қалуын христиан иконаларына жасалған ынталы дұғаларға, "күшті новенаға" байланыстырды. Осыған ұқсас, Любоцтағы Қара Мадонна новеналары христиан дін қызметкерлерінің арадағы қауымның ауыр холера эпидемиясынан аман қалғанына, азап шегу кезінде Құдай анаға (Мадоннаға) құлшылықпен дұға жасағандары себеп деп санауынан кейін басталды.

Жалпы әдебиеттер

Барбара Каламари және Сандра Дипаска, Новена, Пингвин студиясы, 1999. Өте Құрметті Моңсиньор Джозеф Ф. Стедман, Жаңа қайта қаралған "Үштік" Новена нұсқаулығы, Қымбат қанның бауырластығы, 1975.