Кіріспе

Теңгерімді құлшылық – жылжымайтын мүлік құқығында қолданылатын термин, ол жерді иелену құқығынсыз, жермен бірге жүретін міндеттемеге ұқсас мүліктік құқықтарды сипаттайды. Англия мен Уэльсте бұл термин қолданыстан шыққан, ал Шотландияда ол ұзақ жылдар бойы шотланд құқығындағы сервитуттардың бір түрі болды, ал ағылшын құқығында бұл сервитуттар деп аталады. Дегенмен, Солтүстік Американың көптеген юрисдикцияларында келісімдер мен теңгерімді құлшылықтар шамалы өзгеше. Ең көп кездесетін айырмашылық талапкердің қандай шара сұрап отырғанына және аталған жағдайға қатысты прецеденттерге негізделген. Егер шарттар біріктірілмеген болса, келісім иелері ақшалай өтемақы талап етеді, ал теңгерімді құлшылық иелері сотқа тыйым салу туралы өтініш береді. Бұл термин Англияда *Tulk v Moxhay* ісінен бұрын кеңінен қолданылды және Сот актілерінің нәтижесінде Англия мен Уэльстегі әділдік пен жалпы құқықтың толыққанды бірігуіне әкелді, бастапқыда «әділ келісім» термині пайда болды, кейіннен ол «келісім» терминімен біріктірілді. Бірақ, ағылшын мүлік құқығында «әділ» деген сөз 1925 жылдан бері ерекше мағынаға ие: ол тіркеуге немесе жазбаша талаптарға толыққанды сәйкес келмейтіндігін білдіреді. Егер заңмен белгіленген ресми талаптар орындалмаса, бұл толыққанды құқықтық келісім емес, сондықтан ол нашаррақ, көбінесе тек жеке және бастапқы келісім жасаушыға қарсы күшіне енуі мүмкін (in personam). Теңгерімді құлшылықтың мағынасы өзгермеген, бірақ бүгінгі таңда көптеген елдерде оның маңызы сақталған. Бұл жағдайда, егер тарап қылмыстық жолмен емес, белгілі бір жерді пайдаланудан тыйым салынса, бұзушылық жағдайында сотқа тыйым салу немесе міндетті шаралар қолдануға болады. Бұл термин көбінесе тұрақты шектеулерге қолданылады, ал басқалары ережелер, пайдалану шарттары, жекеше регламенттер немесе шектеулер деп аталуы мүмкін. Алғашқы мысал – егер жер анклав болса, жер иесі қажет болған жағдайда, аралық жерге қатысты ымдаулы құлшылық құқығына ие болады. Англия мен Уэльсте бұл жағдай қазіргі заманғы терминологияда ымдаулы сервитуттар арқылы көбінесе айтылады. АҚШ-та теріс және оң теңгерімді құлшылықтар өздерінің құқықтық мәнін сақтап қалған. Бұл – жалпы құқық емес, әділдік принциптерін қолдана отырып, келісім туралы хабардар болған, ауыртпалық шеккен жердің мұрагерлеріне қарсы қолданылатын келісім. Егер мұндай хабарлама конструктивті білім арқылы берілсе, мысалы, сатып алушының қарапайым сұраулары арқылы, онда келісім «ымдаулы» деп аталады.

Жүктілік

Уәде берушінің мұрагері, егер бастапқы уәде жазбаша түрінде жасалса, келісім жасасқан тараптар мүліктік құқықтың келесі иелеріне қарсы да, олардың пайдасына да орындалуын көздесе, уәде берушінің мұрагері мүліктік құқық туралы нақты, зерттеу (тіркелген деректер бойынша) немесе заң бойынша білуге тиіс болса, және келісім мүлікке қатысты болса, міндетті болады.

Пайдасы

Әділ сервитуттың артықшылығы жермен бірге келеді, сондықтан уәде алған тараптың мұрагерлері оны талап етуге құқылы, егер бастапқы тараптар осылай ниеттенсе, және сервитут пайдалы мүліктің тиесілігіне және оған қатысты болса.