Кіріспе

Діни қозғалыс Филиппиндегі діни қозғалыс. Пулахан (Сэбуано тілінде "қызыл кигендер"; lang es), сондай-ақ "диос-диос" деп те аталады, Филиппин революциясына дейін Висая аймағында пайда болған филиппин нанымдарының діни жаңаруының мүшелері болды. Өрбу кезеңінде олардың саны шамамен 10 000–15 000 адамды құрады. Филиппин революциясы кезінде Филиппин жандармериясы Самардағы бақылауды өз қолына алғаннан және АҚШ әскері аралды "бекітілген" деп жариялағаннан кейін бұл қозғалыс ауыр зардап шекті.

Сипаттама

Пулахан Филиппин мифологиясы мен халықтық католицизмге негізделген синкретикалық діни жаңғыруды жүзеге асырды. Жеке сенімдерінің ішінде антинг-антингтер мен бабайланның қайта жаңғыруы бар. Эскрима сияқты жергілікті жекпе-жек әдістері де элиталық және қатыгез күресу стилінде қолданылды. Олар "Derobio Eskrima" деп аталатын жергілікті жекпе-жек өнерінің бір түрін меңгерді және шайқастарында ауыр, жарты ай пішіндес боло пышағын тиімді пайдалануға маманданған. Шайқастар алдында құдайға дұға ету үшін май құйылған бөтелкелер, Киелі кітап сияқты дұға кітаптары және киеленген антинг-антингтерді қолданды. Америкалықтар Пулаханды белгілі жауынгерлер деп сипаттап, олардың қолға-қол соғыста шебер екенін айтты. Олардың арасында соғыс шақырулары да жиі естілді. Долорес қазасы сияқты шайқастардағы жоғары шығынға байланысты олар стратегиялық ой-қиялынан мүресіз деп есептелді. Олар Америка отарлау кезеңінің басында қабылданған көптеген заңдардың нысаны болды және көбінесе қарақшылықпен айыпталды. Самар губернаторы Джордж Карри 1907 жылғы есебінде Пулахан туралы былай деп жазды: "Пулаханның көбісі білімсіз, ырымшыл адамдар, олар жақсылыққа да, жамандыққа да оңай ықпалданады. Сондықтан оларды жақын бақылауда ұстап, біздің ықпалымызға алу қажет, сонда ғана бірнеше жыл ішінде олар енді заңсыз өмір сүруге ұмтылмайды. Олар табиғатынан жаман адамдар емес, және егер олар жоғарыда аталған ықпалдарға ұшыраса, оларды өркениетке қайтаруға болатынын білемін. Бұл халыққа миссионерлердің үлкен қажеттілігі бар. Олардың барлығы діндар, жақсы діни қызметкер оларға басқалардан гөрі зор ықпал ете алады."

Тарих

XIX ғасырда диос-диос "шаман" пайда болды. Диос-диос (испан тілінен "құдайға еліктеуші" немесе "жалған құдай") – христиан дінінің тұлғаларымен теңестіруге ұмтылғандықтан осылай аталған діни көшбасшылар. Олар өз жақтастарына зорлықсыздық, табиғаттан тыс күш немесе емдеуді уәде етіп, культ сияқты діни қозғалыстарды басқарды. Көбінесе олар амулеттер мен сиқырлы қағаздар сататын алдамшылар еді. Олардың мүшелері көбінесе сауатсыз, католик тағылымдарын білмейтін, отарлық үкімде өте кедейлікте өмір сүрген ауыл тұрғындарынан құралды. Диос-диос қозғалысы бастапқыда таза діни сипатта болды. XIX ғасырда диос-диос көшбасшыларының көптеген мысалдары бар. Олардың қатарында 1811 жылы өзін Иса Мәсіх деп жариялаған Илокос аймағынан келген емші Лунгао; Либманнан, Нуэва Касерес (қазіргі Камаринс Сур) аймағындағы "Трес Кристос" ("Үш Христос") қозғалысын басқарған Игнасио Димас, олар 1865 жылы ауруларға қарсы табиғаттан тыс күштері бар екенін мәлімдеді; 1862 жылы өзін "Ла Санта де Лейте" ("Лейте қасиеттісі") деп атаған және Лейте аралының батып кететінін болжаған қарт әйел және емші Бенедикта; 1888 жылы адамдарды толқындардан көтерілетін қалаға бастап, тағы бір үлкен су тасқынынан құтқару үшін жіберілген патша екенін мәлімдеген Яродағы (Лейте) Франсиско Гонсалес (сонымен қатар "Франсиско Салес" немесе "Фруто Салес" деген аттармен де белгілі); және тағы да басқалар. Мұндай қозғалыстарды испандықтар көбінесе көшбасшыларын түрмеге қамап немесе жер аударып басаңдететін. Оның қозғалысы көп ұзамай діни бостандық пен бабайланның (шаманның) ежелгі рәсімдерін қайта жаңғырту ниетімен филиппин мифологиясының элементтерін қамтыды. Ол өзін "Диос Бухави" ("Торнадо құдайы") деп атады және өзін халықтың құтқарушысы деп жариялады. Ежелгі асог шамандарының үлгісімен, ол әйеліне үйленгенімен, әйел киімін киіп, әйелге тән мінез-құлық танытты. Ол ежелгі далаганғандар сияқты табиғаттан тыс күштерге ие екенін мәлімдеді. Ол өзінің жақтастарын "Пулахандар" деп атады, олардың саны шамамен 2000-ға жуық болды (испандық билік оларды бабайлан деп атады) және испандықтар бақылауындағы қалаларға үнемі шабуыл жасады. 1887 жылдың 22 тамызында Элофре Замбоангитаға жақын орналасқан Сиатон қаласына шабуыл жасады және отарлық күштермен болған қақтығыста қаза тапты. Оның әйелі Флавиана Тубиган және туыстары қозғалысты жалғастыруға тырысты, бірақ олар ақырында испандық билік тарапынан тұтқындалып, жер аударылды. Олардан кейін олардың орнын Елофренің лейтенанты, Оңтүстік Негрос Ориенталдағы Толоннан келген Ка Мартин де ла Круз басты. Де ла Круздың бабайланға басшылығы бандитизмге айналды. Испандық билік оны тұтқындауға тырысқанда сәтсіз болды, 1893 жылдың 11 қыркүйегінде де ла Круз өзінің сүйіктісі Альфонса Алаидан орнатқан тұзақта қаза тапты. Бухавидің қалған жақтастары Папа Исио Испанияға қарсы көтеріліс үшін өзінің бабайлан тобын ұйымдастыра бастағанда жұмылдырылды. Оның басшылығымен қозғалыс жақсы ұйымдастырылды және ол Химамайланнан бастау алған жаңа көтеріліске жетекшілік етті. Филиппиндер Испания-Америка соғысынан кейін АҚШ-қа өткеннен кейін Папа Исио бастапқыда АҚШ үкіметінің қарауындағы Ла Кастеллананың "әскери басшысы" болды. Алайда, ол 1899 жылы Филиппин-Америка соғысы кезінде қайтадан қарулы қарсылық көрсетті. Оның қозғалысы 1907 жылдың 6 тамызында Папа Исионың американдық билікке беріліп, өлім жазасына кесілуімен аяқталды. Бұл жаза кейін өмір бойына түрмеге ауыстырылды және ол 1911 жылы Манила Билибид түрмесінде қайтыс болды. Тағы бір диос-диос көтерілісін 1888 жылы Антикеде Грегорио Лампинио (сонымен қатар "Gregorio Dios", "Hilario Pablo" немесе "Papa" деп те белгілі) есімді шаман басқарды. Көтеріліс шамандардың қасиетті зыярат орны Балабаго тауының маңында басталды. Лампинио шамамен 400 адамнан тұратын күшті басқарды. Олар contribuciones babaylanes (революциялық салық) жинады, отарлаушылыққа қарсы идеяларды таратып, Антике мен Илоило қалаларына шабуыл жасады. Топ 1890 жылы Гвардия Сивильмен басылды.

Лейте

1902 жылдан 1907 жылға дейін Пулахандар американдық билік органдарына қарсылық көрсетті, олардың басшысы – «Папа Фаустино» аталған сауатсыз шаруа Фаустино Аблен болды. Аблен өзінде табиғи күштер бар екенін мәлімдеп, жаудан көрінбейтіндей ететін «антинг-антинг» және кез келген ауруды емдейтін қасиетті май сатты. Аблен өзінің ізбасарларына жеңіске жеткеннен кейін, жеті алтын шіркеуі бар тау басына жетелеуге уәде берді, онда олар қайтыс болған туыстарымен және жоғалған қарабуырларымен қайта қосылатын болады. Абленнің әскерлері американдық күштерге шабуыл жасап, мүмкіндігінше қару-жарақтарды тартып алды, алайда олардың басты қаруы – боло болды. Олар американдықтармен ынтымақтасқан филиппиндіктерге де шабуыл жасады. Мысалы, Каригараға жасалған шабуыл кезінде олар жергілікті президенттің басын кесіп, әйелін өлтіріп, балаларын ұрлап кетті. Олар бейкүнә халыққа зиян келтірмеді, олардың жалғыз мақсаты – қару алу және қала полициясынан кек алу еді. Құқық қорғау органдарының қатаң шараларына қарамастан, көтеріліс өрістей берді. Кейбір шайқастарда, қозғалысқа 500-ден 1000-ға дейін адам жұмылдырылды. Үкімет қатты алаңдап, Фаустино әкеге тірі немесе өлген күйінде 2000 песо сыйлық ұсынды. АҚШ-тың генерал-майоры Леонард Вуд көтерілісті басу үшін Лейтеге АҚШ армиясының төрт батальонын жіберді. Бұл көтерілістің өте шағын топтарға бөлінуіне әкеп соқты, олар партизандық тактиканы қолдануға мәжбүр болды. 1907 жылдың 25 мамырында Папа Фаустиноның әйелі мен отбасы қолға түсті. 1907 жылдың 11 маусымында филиппин скауттарының тобы төрт Пулахан жауынгерін кездестіріп, оқ ашты. Үш адам қашып кетті, бірақ біреуі қолға түсті. Ол – Папа Фаустино еді. Оның қолға түсуімен Лейтедегі көтеріліс аяқталды.

Самар

Эмилио Агиналдоның 1901 жылы филиппин-американ соғысында американдықтарға тәуелділікке өткеннен кейін, қарсылық генерал Висенте Лукбан басшылығымен Самарда жалғасты. АҚШ армиясының қолынан жергілікті халықтың бастан өткерген қиындықтары, мысалы Самар арқылы жасалған геноцидтік наурыз, самареньо халқының арасында американдықтарға терең жеккөрушілік сезімін тудырды. Осылайша, 17 қарашада 1901 жылы американдықтар Лукбанның Кадак өзені бойындағы құпия штабын басып алғаннан кейін, бірнеше көтерілісшілер басшылары тәуелділікке өтпеуге шешім қабылдап, аралдың ішкі аймақтарына, Лукбан қашқан жерге шегінді. Көтерілісшілердің басшыларының ішінде Пабло Булан ("Папа Пабло"), Антонио Анугар және Педро де ла Круз болды. Олардың барлығы "Диос-Диос" ұйымының мүшелері еді. 1902 жылы 18 ақпанда Лукбан тұтқындалғаннан кейін Папа Пабло қарсылық қозғалысының басшысы болды. 1902-1904 жылдар аралығында Папа Пабло тауларда әскерін құрды, 1903 жылы олардың саны 7000-ге жететіні есептелді. Америкалықтар оларға сол жемқор шенеуніктерді, жаңа салықтар мен заңдарды әкелгеннен кейін, жергілікті халық пулахан қозғалысына қосылып, үкіметке шабуылдар жасауды бастады. Полковник Энрике Виллареал Дагоб (немесе Дагоб) - колледж бітірген Бикол тумасы, 1900 жылы сәуір айында Катубиг қамалында қызмет еткен. Ол 1902 жылдан бастап туған Масбате қаласында Андрес Вилласис деген атпен (Филиппин комиссиясының пікірінше, бұл оның нағыз аты болуы мүмкін) 1903 жылдың 24 ақпанына дейін түрмеге қамалған. Сол күні ол тағы бес серігімен бірге қашып кетті. Түрмеден қашып шыққаннан кейін ол Лейтеге барып, сол жерде Энрике Вильяреал деген атпен белгілі әскери басшы болды. 1904 жылдың көктемінде ол Самарға Дагохоб деген жаңа псевдониммен келді, бұл ат висайя тілінде "күшті жел" немесе "көккөруіл" деген мағынаны білдіреді. Ол Лейтеден Самарға соғыстың жағдайының жақсаруы мен басқа пулахандықтармен қарым-қатынастың шиеленісуі салдарынан келді. Дагоб келгеннен кейін Шығыс Самардағы Катубиг қаласында база құрды. Пулахан басшыларынан едәуір еркіндік алғаннан кейін, мүмкін оның жоғары біліміне байланысты, Дагохоб тез арада Солтүстік-Шығыс Самардың басшылығын қолға алып, аралдағы пулахан қозғалысын күшейтті. Дагоб жергілікті халықты қалалар мен ауылдарды қирату арқылы аралдың таулы ішкі аймақтарына ығыстыруды жоспарлады, содан кейін оларды қарсылыққа қосылуға ықпалдауға тырысты. Үкімет бұған жауап ретінде әскерлерді орналастырып, жергілікті тұрғындарды қоныстанбау туралы ескертті. Пулахандықтар полиция және филиппин скауттары үшін тым күшті болғандықтан, 1904 жылдың желтоқсанында АҚШ армиясы полиция күштерін алмастырды. Алайда шабуылдар жалғасып, қару-жарақтар да қолға түсті. Полиция күштері пулахан аймағының ортасына жіберілді. Бір жасақ Сан-Рамон қаласында бекініс құрды, оған пулахандықтар көп ұзамай шабуыл жасады. Шабуылдың келесі сипаттамасы жасалды: text=Бірінші шабуыл тобы алпыс боломеннен құралды, олардың әрқайсысының білегіне екі боло байланған. Басқалары жанып тұрған отпен бірге ұзын таяқтарды көтеріп, шөптен жасалған шатырларды өртеп, тұрғындарын фанатикалық боломендер шауып тастайтын ашық жерге шығарады. Негізгі шабуыл 700 қызыл және ақ киім киген пулахандықтар "Тад! Тад!" деп айқайлап, бекініске шабуыл жасады. Боломендер жақын маңдағы бұтадан қолғап атысын алды, бірақ бұл тиімді болмады, өйткені пулахандықтар нашар атушылар еді. Түн бойы соғыс қызу жүріп, ақырында пулахандықтардың денелері қамал сыртында үйіліп қалды. Жүздеген пулахандықтар жараланды, ал 100 адам Анугар (басшы) шабуылды тоқтатуды бұйырғанға дейін өлтірілді. Қозғалыс үшін ең ауыр шайқас - 1904 жылы 12 желтоқсанда Самарда Долорес өзенінің шайқасы болды, онда Педро де ла Круз бастаған 1000-нан астам пулахандықтар АҚШ-тың Филиппин полициясының 38 адамнан тұратын жасағымен қырғынға ұшырады. 38-ші жасаққа жол бойында 1000-нан астам пулахандықтар тұзақ құрды. Пулахандықтар түрлі-түсті байрақтарын желбіретіп, "Тад-Тад!" деп айқайлап, асығып келді. (Тадтад, "Бір-бірін кесіп тастаңдар!") Олар өздерінің алға жылжуын тоқтатқан мылтық атысына тап болды. Констебльдер өздерінің жерлерін ұстап, шабуылдарды теріске шығарып, дәл және тұрақты мылтық атысымен ауыр зардап шектірді. Алайда пулахандықтар саны жағынан әлдеқайда көп болғандықтан, олар ақырында барша барлаушыларды жойып жіберді. 43 адамнан офицер мен оның 37 адамы қаза тапты. Ал пулахандықтар одан да көп зардап шекті. Полиция құлағанға дейін 300 адам қаза тапқан. Пулахан ұрыстары 38 Крагс мылтығын және көптеген оқ-дәрілерді басып алды. Пулахандықтар бірнеше рет қаруларын басып алғаннан кейін, олардың күші артты, сонымен қатар күрескерлердің батылдығы да артты. 1905 жылдың ақпанына қарай пулахандықтар аралдың көптеген аймақтарын бақылады. Үкімет Самарды бақылаудан шығарды, ол әскери бекеттермен ғана шектелді. Ілгерілеу үшін Шығыс Самар толығымен әскери армияның бақылауына берілді, ал полиция Батыс жағындағы бейбіт аймақтарды бақылауда ұстады. 1905 жылдың шілдесінде американдық әскерлер Дагобты өлтірді, содан кейін оның көптеген ізбасарлары тәуелділікке өтіп, ол бақылаған аймақтағы қарсылық тоқтады. Тамызда Антонио Анугар да өлтірілді. 1906 жылдың басында Назарио Агуиллар және оның 130 адамы тәуелділікке өтуге келісті, алайда бұл тек алдау еді, өйткені тәуелділік рәсімі кезінде олар қаруларын тапсырудың орнына шабуыл жасады. Бұл өзіне-өзі зиян келтіретін әрекет болды, өйткені 43 пулахандық қаза тапты, бірақ олар 22 констебльді де өлтірді. Напта-ан бариосында Даза және оның адамдары пулахандықтардың үлкен тобымен кездесті. Дазаның осы жердегі жеңісі Самардағы пулахан қозғалысының жеңіліске ұшырауына себеп болды деп есептеледі. Мёрфи Папа Паблоны өлтіргенімен мақталады. Абуке және оның адамдары Педро де ла Крузды және оның 20 адамын өлтіргенімен мақталады. Төрт жылдан кейін, 1911 жылдың 1 қазанында полиция жасағы Отойдың шағын тобын тауып, оларды өлтірді. Осымен пулахан қарсылығы аяқталды. Самарда ғана 7000 пулахандық қаза тапты.