Кіріспе

Сұлтан Кудараттың астанасы, Филиппин

Ислан, ресми түрде Ислан муниципалитеті (; , Jawi: ايڠد نو اسولن;), Филиппиннің Сұлтан Кударат провинциясының бірінші санаттағы муниципалитеті және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 97 490 адамды құрайды.

Этимология

Христиан қоныс салушылар жаңа қалаларының атын халық референдумы арқылы анықтауды қалаған еді. Бірақ, еңбегімен құрметке ие болған, сонымен бірге қорқыныш тудырған Дату Кудандинг Камса бұл мәселені өзі шешті. Дату Кудандинг Камса ерте заманнан бергі жергілікті шайқастар тарихына ден қойды. 19 ғасырға дейін, Маганой қаласының жанындағы сұлтандық, Сұлтан Утто басшылығындағы зор әскермен, қазіргі жаңа аумақта орналасқан шағын муниципалитетке шабуыл жасауға бекінді. 20:1 қатынасымен кем күшті болған Сұлтан Кударат Мопак ақ атқа мініп, қарсылықтарға қарамастан, әскерімен шайқасуға кірісті. Сұлтан Кудараттың шайқасқа шақыруы – "Ису силан" деген сөзді айту болды, яғни "Олар келді, шабуылға!" деген мағынаны білдіреді. Бұл батыл, болғанмен өміріне қауіп келтіретін күш көрсетуі мен нығайыны Уттоға үлкен әсер етті, сол үшін ол екі тараптың да өмірін сақтау үшін мәселені келіссөздер арқылы шешуге бел буды, осылайша Кударат пен оның билігін Уттоның қарауына алды. Исулан муниципалитеті өз атын "Ису силаннан" алды, ол "Даму" дегенді білдіреді.

Тарих

Қазіргі Исулан аумағы бұрын Коронадал және Дулаван муниципалитеттеріне қарасты. Коронадал муниципалитеті 1947 жылғы 8 тамыздағы №82 Е.Жарлық арқылы Президент Мануэль Л. Роксас тарапынан құрылды. 1953 жылғы 10 наурызда №572 Е.Жарлық бойынша Норала муниципалитеті құрылды, оның аумақтық юрисдикциясы Коронадал муниципалитетінен бөлініп алынды. 1956 жылдың соңында Дату Кудадинг Камса Норала муниципалитетінен бөлінетін жаңа муниципалитет құруды ұсынды. 1957 жылғы 20 наурызда Котабато облыстық жолдар басқармасының инженері Жозе М. Анчета провинциялық кеңеске алғашқы ұсынысын жасады және жаңа муниципалитеттің жоспарланған шекараларын белгіледі. Осы есеп бойынша әрекет ете отырып, Котабато облыстық кеңесі 1957 жылғы №316 қаулы арқылы Филиппин Президентіне ұсынылған муниципалитет құру туралы петиция жіберді. 1957 жылғы 30 тамызда сол кездегі Президент Карлос П. Гарсия қол қойған және Әкімшілік кодекстің 68-бабына сәйкес шығарылған №266 Е.Жарлықпен Исулан муниципалитеті құрылды, оның аумақтық юрисдикциясы Норала муниципалитетінен (Оңтүстік Котабато) және Дулаван муниципалитетінен (Котабато) бөлініп алынды. Исулан муниципалитеті құрылғаннан кейін Калаваг оның әкімшілік орталығы болды. Муниципалдық үкімет 1957 жылғы 12 қыркүйекте ресми түрде жұмыс істеді, сол кезде муниципалдық мэр болып Дату Сума Ампатуан тағайындалды, ол 1967 жылға дейін қызмет етті.

Калаваг қонысы

1951 жылы Жерді игеру және дамыту кооперациясының (ЛАЗЕДЕКО) директорлар кеңесі бұрын Ұлттық жерді игеру қауымдастығының (ҰЖІҚ) қарауында болған аумақта жаңа қоныс ашуды бастады. ЛАЗЕДЕКО үйлер мен шаруашылық жерлерін өлшеп, бөліп, қалалық және ауылдық жолдар салып, электр генераторларын орнатты. Олар жүздеген ауыл шаруашылығы тракторларын әкеліп, үлкен ағаштарды түбірден жұлып, кедергілерді жойып, аумақты жоспарлап, тазалап, жыртып шықты. Бұрын жыландар, крокодилдер, жабайы мал, шошқалар мен еліктер мекендеген батпақты, жабайы кеңістікке жүгері мен күріштің алғашқы көшеттері еніп, аумақты жасыл түске бояды. 1950 жылдың 7 қыркүйегінде Норала пошта бөлімінің командирі Венансио Магбануа басқаратын 72 екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері келген кезде, тағамдық бояу ретінде қолданылатын Калаваг түбірінің көптеп өсетіні анықталды. Содан кейін алғашқы қоныс аударушылар осы қонысты «ЛАЗЕДЕКО-ның Калаваг қоныс ауданы» деп атауға және тіркеуге келісті. Қала аумағы шамамен 400 гектарды құрайды. Висайя және Лусоннан иммигранттар кемелермен келіп толысты. Ең көп саны «PACSA» тобы болды, оны Педро Габриэль мен Бьенвенидо Паминтуан басқарды, бұл «Президент Рамон Магсайсейдің әлеуметтік жағдайды жақсарту жөніндегі президенттік комиссиясы» ретінде танымал болды. Оның құрамына Пампангадан ХУКБАЛАХАП-қа қатысты бұрынғы бүлікшілер кірді. 1969 жылдың 21 маусымында президент Маркос 5960 нөміріндегі заңға қол қойып, Багумбайан муниципалитетін құрды, бұл Исуланның бастапқы жерінің 85% -тен астамын құрады. Бірақ 336 000 гектар жердің тек 49 551 гектары қалды және 48 ауыл 17 ауылға дейін азайды. 5020 нөміріндегі қаулы Котабато провинциясын бөліп, Исулан муниципалдық кеңесі 1972 жылдың 31 мамырындағы 17 нөміріндегі қаулы қабылдады, Конгрессмен Салипада К. Пендатун мен әкім Карлос Б. Кахелодан Исуланды астаналық қала етіп бекітуді сұрады. 1973 жылдың 22 қарашасында 341 нөміріндегі жарлық шығарылып, Котабато провинциялары – Сұлтан Кударат, Магуинданао және Солтүстік Котабато бөлінді. Сонымен қатар, жаңа провинцияның орталығында орналасқан Исулан оның астанасы болды.

Бомбалау

2018 жылдың 28 тамызында сағат 20:34-те Хамунгая фестивалі кезінде ұлттық тас жол бойындағы Барангай Калаваг 3-тегі дүкен алдында қолдан жасалған жарылғыш құрылғы жарылып, үш адам қаза тауып, 36 адам жарақат алды. Бес күннен кейін, 2 қыркүйекте сағат 23:35-те интернет-кафеде тағы бір бомба жарылып, бір адам қаза тауып, 15 адам жарақат алды. Билік екі оқиғаның да кінәсін Бангсаморо ислам азаттық күрескерлеріне талады. 2019 жылдың 3 сәуірінде, мүмкін, қорқытып алу мақсатымен, мейрамханада қолдан жасалған жарылғыш құрылғы жарылып, 18 адам, соның ішінде балалар жарақат алды. 2023 жылдың 17 сәуірінде жолаушыларды түсіріп, мінгізіп алу үшін Isulan Integrated Public Terminal-де қысқа уақытқа тоқтаған автобуста қолдан жасалған жарылғыш зат жарылып, жеті адам жарақат алды.

География

Исулан орталықта орналасқан және Сұлтан Кударат облысының ғана емес, сонымен қатар Магуинданао-дель-Сур, Оңтүстік Котабато және Давао-дель-Сур облыстарының кейбір муниципалитеттерінен де қол жетімді. Солтүстігінен Эсперанса муниципалитеті, солтүстік-шығысынан Ламбаёнг муниципалитеті, шығысынан Такуронг муниципалитеті, оңтүстігінен Багумбайан және сенатор Нино Акино муниципалитеттері, оңтүстік-шығысынан Норала муниципалитеті (Оңтүстік Котабато) және Санто Нино муниципалитеті (Оңтүстік Котабато) және батысынан Лебак және Каламансиг муниципалитеттерімен шектеседі. Оның жалпы жер ауданы .

Барангай

Исулан саяси тұрғыдан 17 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Тілдер

Муниципалитеттегі басым тіл – гилигайнон тілі. Исулан халқының көп бөлігі Висая аралдарының, атап айтқанда Негрос және Панай аралдарының гилигайнон тілінде сөйлейтін аймақтарынан келген қоныс аударушылардың ұрпақтарынан құралған. Қалада себуано, илокано, карая, капампанган, чавакано және басқа да тілдерде сөйлейді.

Фестиваль

Әр айдың 30 тамызында Исулан муниципалитеті өзінің құрылуын тойлау үшін Хамунгая фестивалін өткізеді. Исулан тұрғындары өнер мен мәдениеттің байлығы сан алуан формада және түрде көрініс табады деп сендіреді. Фестиваль жас және ересектердің әдебиет, музыка және мәдени салалардағы дағдыларын, таланттарын көрсетеді. Хамунгая сондай-ақ, негізгі қызметі ауыл шаруашылығымен айналысатын тұрғындардың алғыс айту фестивалін бейнелейді. Бұған күріш және жүгері егу, көкөніс және дақыл өндіру, соның ішінде құрылыс материалдары ретінде қосалқы өнімдерін пайдалануға үлкен үлес қосқан атақты африкалық пальма өсіру кіреді – бүкіл Минданаода белгілі, ерекше тоқылған "калакат". Фестиваль екі бөлімге бөлінген: бірінші бөлімде шаруашылықта жүргізілетін әртүрлі іс-шаралар көрсетіледі. Одан кейін мол өнім үшін алғыс айту рәсімі өткізіледі. Екінші бөлімде түрлі заттар мен материалдарды қолдана отырып, би арқылы көңіл көтеру ұйымдастырылып, оны одан да мерекелік етеді. Жалпы алғанда, Хамунгая фестивалі – өмірдің өзі немесе музыкамен үйлесіп, адам денесінің эмоциялары арқылы білдірілетін терең сезімдер. Дене қозғалысының ағысы, музыканың дыбысы және бидің орындалуындағы әсемдік – бәрі айтылып жатқан оқиғаны немесе эмоцияларды құрайды. Бұл өнердің бірегей түрі екені сөзсіз, және басқа да іс-шаралармен, фестиваль кезінде көрсетілетін таланттармен бірге Сұлтан-Қударат провинциясының халқы арасында ынтымақты орнату арманына үлес қосады.