Кіріспе

Лебак муниципалитеті (; , Jawi: ايڠد نو لبک;), Филиппиннің Сұлтан-Кударат провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 88 868 адамды құрайды. Бұл провинцияның ең солтүстік бөлігінде орналасқан, теңіз жағасындағы муниципалитет.

Этимология

Лебак – магуинданаон тіліндегі «қуыс» деген мағынаны білдіретін сөз. Себебі Лебак аймағының шығыс бөлігі таулы, ал батыс бөлігі Селебес теңізіне жақын болғандықтан, оның ортасы – тау мен теңіздің арасындағы ойынды жер.

Тарих

Алғашқы қоныстанушылар Салангсангтағы манобо тайпасы болған. Семинохо үңгірінен тас және қыш ыдыстардан жасалған антропоморфты жерлеу құмыралары табылған, олардың жасалу мерзімі 585 жылға дейін соққан. 1950 жылдары тедурай тайпасы келгенге дейін маноболардың дәстүрлі өмір салты толығымен сақталған.

Сұлтандық дәуірі

Лебак бір кезде Магуинданао сұлтандығының бір бөлігі болған. 15 ғасырда Магуинданаоның келуімен Ислам діні орнатылып, өзендер мен жағалауларға жақын жерлерге қоныстанды.

Испан дәуірі

Бұл аумақ Азия мен Океаниядағы Испания империясының (1520–1898) бір бөлігі болды. 1696 жылы капитан Родригес де Фигероа испан үкіметінен Минданаоды отарлауға ерекше құқық алды. Осы жылдың 1 ақпанында Илоило Минданаодағы Рио-Гранде өзенінің сағасына жетті, қазір бұл Котабато қаласы деп белгілі. Бұл қаланың алғашқы жазба тарихы 1871 жылы жасалды. Испанияның отаршылдық үкіметі Лебакты Котабато әскери округіне айналдырды. Эмилио Терреро и Перинаттың Сұлтанға қарсы әскери науқаны 1887 жылы Лебаққа жетті.

Америка кезеңі

1898 жылы испан үкіметі аяқталған кезде, Лебак "Минданаоның бесінші округінде" саяси-әскери басқару орталығына кірді. 1905 жылы қала күріш өндіріп, ал Котабатодан Лебаққа дейін винта кемелері жүріп тұрды. 1913 жылы АҚШ басшылығымен Минданаодағы әскери билік тоқтатылып, Минданао және Сулу департаменті құрылды. 1917 жылғы 10 наурыздағы Филиппин комиссиясының 2711 нөмірілі заңымен Лебак және Саламан Котабато провинциясына қосылды. Лусон және Висаядағы аграрлық мәселелердің күшеюі АҚШ үкіметіне Минданаода, әсіресе Лебақта жер бөліп беру және қоныстандыру арқылы шешім табуға мүмкіндік берді. 1914 жылғы 23 шілдеде қабылданған 2408 заңына сәйкес, Лебак Котабато провинциясының бір бөлігі болды. 1914 жыл мен 1937 жыл аралығында Лусон (Илокано) және Висая (Илонго) аралдарынан христиан қоныс аударушылардың үздіксіз ағыны байқалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және жапондық оккупация

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде америкалық және филиппиндік біріккен күштері жапондық оккупацияға қарсы Филиппин үкіметін қадағалауды өз мойнына алғанда, Марселино А. Конча Котабато провинциясының әскери губернаторы қызметін атқарып тұрды. Сол жылы Аурелио Фрейрес аға Саламан муниципалды округінің мэрі болып тағайындалды.

Колониядан кейінгі (үшінші республика) және Лебак құрылуы

1947 жылдың 18 тамызында президент Мануэль Роксас Котабато провинциясының муниципалитеттері мен муниципалдық аудандарын ұйымдастыру туралы 82-ші атқару бұйрығына қол қойды. Лебак муниципалдық ауданы 4-тарауда Киамба муниципалдық ауданының құрамында ресми түрде құрылды, бірақ сол атқару бұйрығының 10-тарауында Саламан муниципалдық ауданы Динайг муниципалитетіне бағынған. Саламан бұрын Каламансигпен бірге Лебак муниципалитетінің бір бөлігі болған, ал үкімет орталығы қазіргі Каламансиг әкімдігінде орналасқан. Президент Эльпидио Кирино 1948 жылдың 31 желтоқсанында 195-ші атқару бұйрығына қол қойды, осы бұйрық Лебак муниципалитетін Киамба және Динайг муниципалдық аудандарынан бөліп, үкімет орталығын Сито Каламансигте бекітті. 1951 жылдың 12 сәуірінде 432-ші атқару бұйрығы шығарылды, ол үкімет орталығын Каламансигтен Саламан бариосына көшіруді көздейді. 1951 жылдың 12 сәуірінде Лебактан 20 барио және ситодан тұратын Каламансиг муниципалитеті ресми түрде құрылды.

Моро қақтығысы

Диостадо Макапагалдың жер реформасы кодексі Лусон мен Висаядан көбірек христиан мигранттарын әкелді. Раджа Буянның басшылығымен, Котабато Моро Ұлттық Азаттық Күресінің (MNLF) командирі Әли “Кассиус Клей” Сансалуна 1972 жылдың желтоқсан айында Тран барангайына шамамен 5000-6000 қаруланған адаммен келді, олар көрші мұсылман елдерінен әкелінген еуропалық қару-жарақпен жабдықталған. Тран MNLF-тің Котабато командалығының негізгі логистикалық базасы болды. 1973 жылдың 26 ақпанында Тран өзенінде балықшылар тобы атылып өлтірілді, осылайша қақтығыс басталды. Келесі күні, 1973 жылдың 27 ақпанында, 54 филиппин констеблері оқиғаны тексерді және шайқас басталды. Бұл MNLF-тің Котабато бойынша жасаған шабуылының бастамасы болды, соның ішінде Азаматтық үй қорғаныс күштеріне (CHDF), 27-ші жаяу әскер батальонына, провинциялық констебль командаларына және Басак барангайына дейінгі ауылдарға шабуыл жасалды. 22-ші жаяу әскер батальоны (Жеке) 1973 жылдың сәуір айында Лебакқа орналастырылды. Дату Гуиван Мастура Лебак пен Каламансигтен шығып, 1973 жылдың 21 наурызында Палимбангта пана іздеді. Транды Дату Сангки Карон басқаратын 600 көтерілісшілер күзетті. Шабуылдық әскери операция 1973 жылдың 6 маусымында Біріккен Орталық Минданао Командасының (CEMCOM) «Космос» жедел тобының басшылығымен генерал Фортунато У. Абаттың басшылығымен басталды, ол 3-ші жаяу әскер бригадасының (Sep) PA бас қолбасшысы болды. Бөлімдерге 21-ші, 22-ші және 4-ші жаяу әскер батальондары, 1-ші жиынтық жаяу әскер батальоны, GHQ, 554-ші және 531-ші филиппин констебль компаниялары, 71.1 теңіз тобының төрт кемесі және Котабато әуе күштері кірді.

Тран көтерілісшілерінің жетекшісі Дату Гуиван Мастура 12 адамымен бірге 1973 жылдың маусымында Фердинанд Маркосқа бағынды. 1973 жылы 22-ші жаяу әскер батальонына алғашқы Президенттік мақтау белгісі табысталды. MNLF тарапынан 422 адам қаза тапты, 39 адам тұтқынға алынды және 1036 адам бағынды. Үкімет әскерлерінің арасында 48 адам қаза тапты, 148 адам жараланды және 1 адам жоғалып кетті, соның ішінде лейтенант Гринго Онасан осы шайқаста жараланғандардың бірі болды және кейіннен 3 Алтын Крест медалімен марапатталды.

Соғыстан кейінгі және 1976 жылғы цунами апаты

1976 жылы 16 тамызда сағат 16:11 UTC (жергілікті уақыт бойынша 00:11) Моро шығанағында 8,0 (Mw) магнитудалы жер сілкінісі болды, оның ошағы Тибпуан елді мекенінің оңтүстігінде, жер бетінен белгілі бір тереңдікте орналасқан. Одан кейін 15 қосымша сілкініс болды. Бұл жер сілкінісі салдарынан 9 метрлік цунами туды, нәтижесінде зардап шеккен аймақта шамамен 8000 адам қаза тапты. Бірнеше жыл өткен соң, 1979 жылы 22 қарашада президент Фердинанд Э. Маркостың 341 нөміріндегі жарлығымен Лебак муниципалитеті Котабато провинциясынан Сұлтан Кударат провинциясына көшірілді.

Бесінші республика

Муниципалитет бұрын 23 барангайдан тұрды және 4 жаңа барангай – Болебак, Барурао II, Побласион II және Побласион III құрылып, жалпы барангай саны 27-ге жетті. Сангунианг Баян 2002 жылғы 007 сериялы қаулысымен Побласион 2 барангайының атауын Аурелио Ф. Фрирес Сэр барангайы деп өзгертуге келісім берді. 2005 жылдың 31 наурызында халықтың пікірін білдіру (плебисцит) өтті.

География

Лебак – жалпы ұзындығы 400 км-ге жететін жағалауы бар қала, Сұлтан Кудараттың негізгі құрлығынан тау тізбектерімен бөлінген. Ол Сұлтан Кударат провинциясының батыс бөлігінде орналасқан. Солтүстігінде Оңтүстік Упи (Магуинданао), оңтүстігінде Каламансиг, батысында Селебес теңізі және шығысында Эсперансамен шектеседі. Лебак төбелі және таулы аймақтармен сипатталады. Теңіз деңгейінен шамамен 8 фут биіктікте жатыр. Жазықтар тегіс және көлбеу, ал жоталар көлбеуден төбеліге дейін өзгереді. Таулы және көлбеу беткейлер қарқынды күріш және жүгері егісіне қолайлы. Тран өзені Лебақтағы ең ұзын өзен, оның жалпы ұзындығы 514 км, одан кейін Саламаң және Нулинг (Барурао) өзендері келеді. 1999 жылдың 31 желтоқсанына қарай Лебак муниципалитетінің жер ауданы шамамен 514.034445 шаршы километрді құрайды. Бірақ жоспарлау мақсатында, Жерді басқару бюросы/Жер бюросы қолдауымен DBM негізінде 47 000 гектар жер пайдаланылады. 27 барангайдың ішінде Салангсанг ең үлкен ауданымен, одан кейін Кейтодак, Вилламонте және Полой Полой, ал Побласион III ең кішкентай ауданымен ерекшеленеді.

Жердің қалыптасуы

Лебак төбелі және таулы жоталармен сипатталады. Жазықтар тегіс немесе жартылай тегіс, ал жоталар жартылай тегіс, төбелі-таулы және жеңіл еңісті болып келеді, олар қарқынды күріш және жүгері егісіне қолайлы. Күріш, жүгері және көкөніс сияқты ауыл шаруашылығы дақылдарына ең қолайлы – құмды сазды топырақ. Бұл жалпы жер ауданының 37,36% немесе 17 500 га құрайды. Мал жаю, жайылым, орман және агроорман шаруашылығына жарамды, ажыратылмаған топырақтар. Бұл 29 440 га немесе 62,64% құрайды.

Демография

Лебақтың жас топтары бойынша халық санында жас адамдардың көптігі байқалады. 2007 жылғы халық санағы бойынша, бес жасқа дейінгі балалардың үлесі 14% немесе 11 163 адамды құрады, бұл 5-9 жас аралығындағы балалардың үлесінен (14,67% немесе 11 234 адам) төмен. Балаларға тәуелділік коэффициенті 78,73% құрады, яғни әр 100 жұмыс істейтін халқына 78 бала шалынады. Жалпы тәуелділік коэффициенті 84,15% болса, ол жоғары болған сайын еңбекке жарамды жастағы халыққа жүктеме артады. 15 жасқа дейінгі экономикалық жағынан тәуелді адамдардың саны шамамен 32 979 немесе 42,75% құрайды, ал еңбекке жарамды жастағы халықтың саны 41 888 немесе 54,23% және олардың жасы 15-64 аралығында. Репродуктивті жастағы (15-49) әйелдердің саны 36 534 немесе 47,28% құрайды. 47 436 адам немесе ерлер мен әйелдердің 61,51%-ы 24 жасқа дейінгі жас тобына жатады. Халықтың жас топтары бойынша саны жас өскен сайын азаяды. 65 жасқа және одан жоғары жастағы адамдардың үлесі халықтың өте аз бөлігін құрайды. 65 жастан асқан халықтың саны 2 272 адамды немесе жалпы халықтың 5,4%-ын құрайды. Қарлыларға тәуелділік коэффициенті 5,4% құрайды, яғни әр 100 жұмыс істейтін халқына 5 қарт адам шалынады. 15-64 жас аралығындағы еңбекке жарамды жастағы топ халықтың 54%-ын немесе 41 888 адамды құрайды, ал 43%-ы немесе 32 979 адам 14 жасқа дейінгі, ал 5%-ы немесе 2 272 адам 65 жастан асқан. Муниципалитеттегі ерлер саны әйелдер санынан сәл көп. Бұл барлық ауылдық округтерде де осылай. Ерлердің саны 39 958 немесе 51,80% және әйелдердің саны 37 181 немесе 48,20% құрайды. Муниципалитетте 100 әйелге шаққанда ерлердің саны басым.

Дін

Лебак муниципалитетінде 4 негізгі діни топ өкілдік етеді. Олардың ішінде халықтың 62 пайызын Рим католиктері, 15 пайызын мұсылмандар, 8 пайызын протестанттар және 7 пайызын UCCP құрайды. Қалған пайыздық үлес евангелисттерге, Біріккен Пятидесятниктер шіркеуіне және басқа да діндерге тиесілі болып, 8 пайызды құрайды.

Тілдер

Ең көп қолданылатын тіл – хилигайнон (41,06%), одан кейін карайа (12,98%), магуинданаон (12,91%), себуано (9,42%), тедурай (8,08%), илокано (7%), манобо (5,74%) және басқа тілдерге 4,57% бөлінеді.

Экономика

Бұл муниципалитет жергілікті экономикасын толыққанды дамытуға қол жеткізді. Сенбілік базар 1960 жылдардың басынан бері ашылып келді және базар күні әлі де сақталып тұр.

Байланыс

Smart Communications компаниясы өзінің Smart Bro өнімі арқылы сымсыз 3G қосылымы және кеңжолақты қосылым сияқты қызметтерді ұсынады. Globe Telecom компаниясы мобильді интернет байланысын жақсартатын 3G және HSDPA сигналын ұсынады. Кейбір адамдар Globe Tattoo және WiMax қызметтерінің тұрақсыздығы мен жиі үзілуіне шағымданады. Белгілі телефон желісін PLDT-нің еншілес компаниясы – Sultan Kudarat Telephone System Incorporated (SKTSI) қамтамасыз етеді. Лебакта FM станциясы да бар. Манила радиокомпаниясының 105.1 МГц DXLR Radyo Natin станциясы 500 Ватт қуатпен жергілікті жаңалықтар мен жарнамаларды хабарлайды. Kalamansig Lebak Cable System, Inc. (KALECA) кабельдік теледидар сигналын Poblacion, Salaman, Pasandalan, Tibpuan, Barurao 1 & 2, Purikay және Pansud ауылдарына дейін жеткізеді. G Sat, Cignal және Dream сияқты тікелей спутниктік теледидар ауылдық жерлерде кең таралған.

Банктік қызмет

Жалпы 27 қаржы институты бар, оның ішінде 1 коммерциялық банк, 2 ауылдық банк, 5 қаржы кооперативі, 9 ломбард, 2 валюта сатушысы, 6 ақша аудару орталығы және 2 микроқаржы ұйымы кіреді. Электр тарату компаниясы барлық 27 барангайды (100%), 264 ситоны (57%) қуатпен қамтамасыз етті, олар 6,457 абоненттен және 14,693 қосылымнан тұрады. Коммерциялық және өнеркәсіптік тұтынушылар үшін орташа құн Php 6.7/кВтсағ. SUKELCO Lebak тұрақты түрде қуатты үзулерге және сенімсіз қызмет көрсетуге тап болады. Бірнеше шағымдар бар, мысалы, әдепсіз қызметкерлер, соның ішінде күзетшілердің электр кооперативінің басқарушысы болып көрінуі.

Мәдениет

Лебак – мәдениет пен дәстүрдің қайнар көзі. Лебак халқының басым бөлігі – илонго мәдениетін ұстанады. Магуинданаон және тайпалық дәстүрлер жергілікті елді мекендерде әлі де сақталған. Манобо және тидурай этникалық топтары өз салтын кеңінен сақтап, дәстүрлерін ұстанып келеді. Лебак халқының мәдениетінің маңызды бөлігі – Фиеста мерекесі. Әр жылғы мамыр айының төртінші жексенбісінде қырылған малдан жасалған мерекелік дастарқан ұйымдастырылады. Басак, Тагиса, Вилламонте, Салангсанг, Кейтодак және Тибпуан сияқты кейбір барангайларда өздерінің фестивальдары бар. Лебак күні жыл сайын 18 тамызда тойланады, сондай-ақ Капеонан фестивалі де өткізіледі.

Туризм

Лебак қазір дамып келе жатқан туристік орын. Әдемі жағажайлар 22 шақырымға созылып, Барангай-Саламан, Тибпуан және Кинудалан, Тагиса және Дату Кароннан мангролармен шектеледі. Осы жағалаудағы елді мекендерде бірнеше жағажай демалыс орындары бар. Вилламонтедегі әсем Макин шарлауығы, Жаңа Калиногтағы Трес Анданас шарлауығы және Раганган шарлауығы Лебақтағы жеті шарлауықтың бір бөлігі. Үңгірлер желісі Салангсанг, Кейтодак, Булуаван және Капилан аудандарында орналасқан. Ең танымалдары – Камилмил шұңқыры, Лом үңгірі, Киангус шұңқыры, Саталудай үңгірі, Капилан Бат үңгірі және Кейтодақтағы Тинубак үңгірі мен шарлауығы. Тинубак үңгірі II сыныпты үңгір, жер асты өзені және шарлауға секіру мүмкіндігін ұсынады.

Нулингте орналасқан ыстық сулы көз Лебак туризмінің тағы бір маңызды бөлігі. 720 гектарлық бұл су айдыны 26 түрлі мангроға мекен жай болып табылады және құстар, балықтар, шаяндар мен моллюскалардың қорығына айналған. Экотуризм паркі үшін арналған 237 гектар жерге жағажай, өзендер, құмды тілімдер, 1,6 шақырымдық бамбук жол, орман күзетшілері станциясы және коттедждер кіреді. Туристер жағажайда демалу, жүзу, жағажай волейболы, білім беру экскурсиялары, су айдыны мен теңізде қайықпен саяхаттау және тағы басқа қызықты іс-шаралардан ләззат алады.

Көлік

Лебақтың 219,35 шақырымдық жол желісі бар, оның 37,85 шақырымы бетонды, 111,5 шақырымы қиыршықталған жол және 70 шақырымы жамылмайтын жолдар. Ең жақын әуежайға (Аванг ішкі әуежайы) дейінгі қашықтық 53,99 км. Муниципалитеттер арасындағы көліктер 1925 жылдан бері жолға қойылған. Маниладан келген Фернадес Германс, Нил МакЛеод және Минданао сияқты алғашқы бу кемелері Лебак портына үнемі тоқтаса, Таблас аралықтары тұрақсыз болды, ал Research кемесінің сапарлары да тұрақсыз болды және 1914 жылдың 4 ақпанында Pathfinder бу кемесі жасаған алғашқы гидрографиялық зерттеулер шілде айының соңына дейін жалғасты. Жолдың жетіспеуі Лебақты көп жылдар бойы оқшаулап тұрды. Бұл – Аванг-Упи-Лебак-Каламансиг жолын салу және жақсарту, Исулан-Багумбайан, Сенатор Ниной Акино-Лебак жолы, сондай-ақ жоспарланған Лебак-Каламансиг-Багумбайан-Майтум жолы. Бұрын қалаға тауар тасымалдау өте қиын және тәуекелді болды. Ісуланға провинциялық жолмен жету кейде бір күнге созылатын. Котабато портынан Лебаққа жергілікті «ланца» деп аталатын моторлы қайықпен саяхаттауға 12 сағат уақыт кететін. Егер сіз Маниладан келсе, Лебаққа Манила-Генсан немесе Манила-Котабато бағытымен ұшақпен жете аласыз. Аванг-Упи-Лебак жолының қиылысынан басталатын бетонды ұлттық жолдың салынысы Лебак экономикасына зор әсер етеді. Оған Ісуланнан және кері 8-12 сағаттық, ал Котабато қаласы арқылы 5 сағаттық сапармен қоғамдық көліктер, микроавтобустар және жеке көліктермен жетуге болады. Давао, Генерал Сантос, Такуронг, Котабато және Исулан қалаларында Лебаққа бағытталған бірнеше микроавтобус (UV Express) бар. Жергілікті көлік құралдарына UV Express, автокөліктер, жүк көліктері, модификацияланған мотоциклдер (хабал-хабал немесе скайлаб) және кейбір аймақтарда атпен жүру кіреді. Жағалау аймақтарында моторлы қайықтар да қолжетімді. Бұл муниципалитетте екі әуежай бар: Лебак муниципалды әуежайы (IATA: LWA), Кумалавитте орналасқан, Барангай Пурикайге дейінгі қашықтығы 4 шақырым, қазірдің өзінде бетонмен жабылған және Cessna, турбовинтті ұшақтардан бастап Airbus A320-ға дейін қабылдауға дайын. Бұл муниципалитетке жетудің тағы бір жолы – теңіз арқылы. Жақын орналасқан Каламансиг муниципалитетіндегі Лебак порты 9 км қашықтықта орналасқан.