Тағум қаласы: Филиппиннің Давао-дель-Норте астанасы
Tagum
Тағум қаласы – Филиппиннің Давао-дель-Норте провинциясының астанасы. 296,202 халқымен Минданао аймағындағы ең ірі қала. Инфрақұрылымы, экономикасы дамыған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тагум қаласы (; ) – Филиппиннің Давао-дель-Норте провинциясының 1-санатты құрамдас қаласы және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 296 202 адамды құрайды, бұл оны Минданао аймағындағы ең көп халқы бар құрамдас қалаға айналдырады. Тагум Филиппиндегі өмір сүруге ең қолайлы қалалардың бірі саналады және Лаоаг, Себу және Талисай қалаларымен бірге Филиппиннің балаларға ең қолайлы қаласы – құрамдас қалалар санаты бойынша финалисттердің қатарында болды. 2021 жылғы қалалар мен муниципалитеттердің бәсекеге қабілеттілік индексі (CMCI) бойынша Тагум қаласы Филиппиндегі жалпы бәсекеге қабілетті құрамдас қалалардың арасында үшінші орынға, инфрақұрылым бойынша төртінші орынға, тұрақтылық бойынша екінші орынға, экономикалық даму бойынша он үшінші орынға және мемлекеттік басқару тиімділігі бойынша бірінші орынға ие болды.
Capital of Davao del Norte, Philippines
Tagum, officially the City of Tagum (; ), is a 1st class component city and capital of the Davao del Norte, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 296,202 people making it the most populous component city in Mindanao. It is one of the topmost livable cities in the Philippines, and was one of the finalists in the most child friendly city in the Philippines – component category along with Laoag, and Talisay, Cebu. In the 2021 Cities and Municipalities Competitiveness Index (CMCI), the city of Tagum ranked third on the overall competitive component cities in the Philippines, fourth on infrastructure, second in resiliency, thirteenth on economic dynamism and first on government efficiency.
Этимология
Тагум атауының шығу тегі мен мағынасы туралы ресми жазбалар жоқ, бірақ Висая тілінде тагум (немесе tayum, tagung tagung сияқты түрлері) индиго өсімдігін (Indigofera tinctoria Linn.) білдіреді. Бір жағынан, қаланың бұрынғы атауы – Магугпо қалай пайда болғанын бір аңыз түсіндіреді. Бастапқыда Магугпо – тек қана кең дала болған, онда мансака, мангуан, мандай және калаган тайпалары жағалаудағы ауылдарда қоныстанған. Магугпо атауы жергілікті «маго» сөзінен шыққан, ол белгілі бір ағаштың аты, ал «угпо» – «өте биік» дегенді білдіреді. Аңызға сүйенсек, жергілікті тұрғындар күннің шуағына тіпті көз жеткізе алмайтын, қалың орманның ішіндегі өзен алабында тұрған. Жергілікті халық тұрған бұл өзен әлі де бар, бірақ бір кезде мол болған тұщы су қазір ластану салдарынан құрғап қалды.
There is no official record as to the origin and meaning of the name Tagum, but in Visayan tagum (or variants tayum, tagung tagung) refers to the indigo plant (Indigofera tinctoria Linn.). On the one hand, a legend explains how the name Magugpo, the city's former name, came about. At the beginning, Magugpo was nothing but a vast wilderness, inhabited by the Mansakas, Manguangans, Mandayas and the Kalagans in the coastal barangays. The name Magugpo was derived from the native word mago, a name of a certain tree, and ugpo means very high. According to legend, the natives were occupying a river basin inside the thickly covered forest where they could not even see the sun. The creek where the natives dwelt still exists, but the once abundant freshwater is now dead due to pollution.
Тарих
Тагум аймағы Мандая, Магуинданаон және Каган тайпаларының қоныс екен. 1800 жылдардың ортасына қарай, ол Магуинданао сұлтандығының құрамына кіріп, оның қарауында болды. Бүкіл Давао шығанағы аймағын билеген Магуинданаон Дату Багоның астанасы қазіргі Давао қаласындағы Пинагурасан болды. 1848 жылы Дон Хосе Круз де Уянгурен бастаған испандық әскер мен қоныс аударушылар келгенде, Дату Баго және оның жауынгерлері үш ай бойы қарсылық көрсетті. Ақырында ол өз күресінің нәтижесіз екенін түсініп, қонысты тастап кетті, испандықтар оны жаулап алып, орнына Ньюэва Вергара деген қала құрды, ол 1867 жылы Давао деп аталды. Дату Баго содан кейін өзінің ізбасарларын жинап, Хихода, қазіргі Барангай Мадаумдағы резиденциясын және базасын қайта құрды, онда оның әйелінің Калаган туыстары бекініпті. Ол 1850 жылы қайтыс болғанға дейін испандықтарға қарсы күресін жалғастырды. Ол қазіргі Барангай Пагсабанган ауылына жерленді, оның ұрпақтары осы күнге дейін оған құрмет көрсетіп келеді. Дато Багоның 1850 жылы қайтыс болғаннан кейін де, аймақтағы мұсылман тайпалары өздерінің датоларының басшылығымен испандықтарға қарсы күресті жылдар бойы жалғастырды. Ал Давао округінің әкімі Дон Хосе Пинзон и Пурга көшпелі мандаян тайпаларын тұрақты қоныстандыру үшін Хихо өзенінде көптеген жаңа елді мекендер құруды жоспарлады.
The area of Tagum was inhabited by Mandaya, Maguindanaon and Kagan. By the mid 1800's it was a part and serves as a vassal of Sultanate of Maguindanao and was ruled by the Maguindanaon Datu Bago, which spanned the entire Davao Gulf region and had its capital in what is now Davao City known as Pinagurasan. When the Spanish arrived with soldiers and settlers led by Don Jose Cruz de Uyanguren to take the settlement in 1848, Datu Bago and his warriors resisted for three months until he finally saw the hopelessness of his cause and abandoned the settlement, which the Spanish took soon thereafter and established a town out of it giving it the name Nueva Vergara, which was renamed Davao in 1867. Datu Bago then gathered his followers and reestablished his residence and base at Hijo, present day Barangay Madaum, in which his wife's Kalagan relatives have a stronghold. From there he continued resisting the Spaniards until his death in 1850. He was buried in present day Barangay Pagsabangan where his descendants continue to pay respects to the present day. The Muslim tribes in the area led by their datus continued the anti Spanish struggle years and decades after Dato Bago's death in 1850. Meanwhile, the district governor of Davao, Don Jose Pinzon y Purga, wanted to establish numerous reductions at the Hijo River to permanently settle the nomadic Mandayans.
Қалалық ортаға көтерілу
Испан билігі Филиппин революциясынан кейін Давао ауданын тастап кетті, ал американдықтар оны басып алды. Кейін американдық кен іздеушілер келіп, 1906 жылдан бастап Бусаон, Бинкунган және Хихода бірнеше плантациялар құрды. Тагум 1917 жылдың 10 наурызында генерал-губернатор Фрэнсис Бартон Харрисон бекіткен №2711 заңмен Даваоның муниципалдық ауданына айналды, оның үкімет орталығы қазіргі Барангай Мадаумдағы Хихода орналасқан. Ол кезде тек Бинкунган және Хихо өзені бойындағы елді мекендерде ғана адамдар тұрған, ал қалған жерлер құнарлы орман мен шалғынды далалар болып қалды. Тагумнің нақты өзгерісі 1929 жылдың қазанында болды, онда Себудың Моалбоал қаласынан келген Сулписио Куиранте атты алғашқы христиан иммигранты қазіргі Магугпо Побласионда қоныстанды. Одан кейін басқа себуанолар, сондай-ақ Лусон және Висайяның басқа аймақтарынан келген адамдар да осы жерге қоныстанды. Мигранттар Магугпо үй иелері қауымын құрып, Лоло Мандаяның жерін сатып алғаннан кейін жерді игеру басталды. Олар жерді әрқайсысы 750 шаршы метрден тұратын тұрғын үй учаскелеріне бөлді және оларды жаңа келгендерге 1,50 песодан сатты. Сатып алушы төлеген сома қауымға мүшелік жарна ретінде де қолданылды. 1932 жылы Давао қаласынан келген инженерлер Игнасио мен Алиб 15 жұмысшымен бірге Ұлттық тас жолдың жолын зерттеді. Ол кезде және тас жол салынар алдында Давао қаласынан Тагумға барудың жалғыз жолы Хихо және Тагум өзендерін пайдаланып қайықпен жүру болды. Магугпоның алғашқы нысандары мектеп ғимараты, мұғалімнің үйі, демалыс үйі және шіркеу болды, олардың барлығын 1930 жылдардың басында үй иелері қауымы салдырды. 1941 жылы Даваоның Ұлттық Ассамблеядағы өкілі Сесар Сотто Тагумды Даваоның муниципалдық ауданынан толыққанды муниципалитетке айналдыру туралы заң жобасын ұсынды. 1941 жылдың 23 маусымында сол кездегі Комонвелл президенті Мануэль Л. Кесон шығарған №352 жарлықпен Тагум муниципалитеті құрылды, оның үкімет орталығы бұрынғыдай Хихода орналасқан. Оның алғашқы жергілікті азаматтық үкіметін Мануэль Баура Суайбагио және Сулписио Куиранте басқарды. Екеуі де бірінші қала әкімі және вице-мэр болып тағайындалды. Бірақ қала толыққанды құрылып үлкермегенде 1941 жылдың желтоқсанында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Соғыс Магугпо елді мекеніне ауыр зиян келтірді, азат етілгеннен кейін Магугпода бес үй ғана қалды. Суайбагио мен Куиранте қираған орындардың үстінен үйлерді, дәріханаларды, дүкендерді және шіркеуді (ол шіркеу бүгінге дейін сол жерде тұр) салғызды. Ұлттық үкіметтің Давао-Агусан Ұлттық тас жолы және Капалонг пен Саугаға баратын провинциялық жолдар сияқты инфрақұрылымдық жобалары Лусон мен Висаядан, сондай-ақ шетелден келген иммигранттардың көптеп келуіне мүмкіндік берді.
The Spanish authorities left the district of Davao at the aftermath of the Philippine Revolution, and the Americans took over. American prospectors then arrived and set up several plantations at Busaon, Bincungan and Hijo in 1906 and onwards. Tagum became a municipal district of Davao in March 10, 1917, with the passage of Act No. 2711 approved by Governor General Francis Burton Harrison, with its seat of government located at Hijo in what is now Barangay Madaum. By then only the areas of Bincungan and settlements along the Hijo River were populated, while the rest is still virgin forest and grasslands. It would only be more than twelve years later in October 1929 when the first real transformation of Tagum occurred when the first Christian immigrant, a certain Sulpicio Quirante from Moalboal, Cebu, came and settled in what is now Magugpo Poblacion. He was then followed by other Cebuano pioneers as well as individuals from Luzon and other parts of Visayas who then established their own plots in the area. Physical land developments started to emerge when the migrants organized themselves into the Magugpo Homesteaders' Association and bought the homestead of Lolo Mandaya, a native. They subdivided the land into residential lots of 750 square meters each and sold these lots at P1.50 each to newcomers. The amount paid by the buyer also served as a membership fee to the association. In 1932, Engineers Ignacio and Alib, both from Davao City, together with 15 laborers surveyed the trail for the National Highway. At this time and prior to the creation of the highway, the only means of transportation from Davao City to Tagum was by boat using the Hijo and Tagum Rivers as its points of entry. The first physical landmarks of Magugpo were a school building, a teacher's cottage, a rest house, and a chapel, all of which were constructed by the Homesteaders' Association in the early 1930s. In 1941, a bill was sponsored by Assemblyman Cesar Sotto, Davao's representative to the National Assembly, that stipulates the incorporation of Tagum from a municipal district of Davao into a full fledged municipality. Tagum finally became a town with the signing of Executive Order No. 352, issued by then Commonwealth President Manuel L. Quezon on June 23, 1941, establishing the Municipality of Tagum with its seat of government still at Hijo as was before. It had its first local civil government under the leadership of Manuel Baura Suaybaguio, Sr. and Sulpicio Quirante. Both were appointed as the first Mayor and Vice Mayor, respectively. But while the town was still at its infancy as an incorporated settlement, the Second World War broke out in December 1941. The war badly damaged the Magugpo settlement that only five houses were left standing at Magugpo after the liberation. From the rubble, Suaybaguio and Quirante spearheaded the construction of houses, drugstores, stores and a church (which remains on the same site even today). The national government's infrastructure projects such as the Davao Agusan National Highway and provincial roads going to Kapalong and Saug paved the way to the influx of more migrants from Luzon and Visayas and foreign immigrants to the municipality.
Қазіргі заманғы тарих
Магугпоның жергілікті үкіметі 1947 жылы алғашқы жергілікті сайлаудың өткізілуімен ресми құрылды. Суайбагио лауазымын сақтап, Лусио Бердида вице-мэр болып тағайындалды. Маңызды өзгерістер жасалды, соның ішінде муниципалдық кеңестің шешімімен Магугпоның аты Тагум деп өзгертілді. 1948 жылы мэр Суайбагио үкімет орталығын Хиходан Магугпо Поблационға көшірді. Келесі жылы Панабо муниципалитеті құрылды. Осыдан кейін Бердида Панабоның мэрі болып тағайындалды. Бұл Макарио Бермудездің Тагумның вице-мэрі болуына мүмкіндік берді. 1950 жылдар бойы Тагум саяси және физикалық ландшафтында маңызды өзгерістерге ұшырады. 1951 және 1955 жылдары қала әкімдері Элисео Вильянуэва Вакан мен Гермигильдо Балуйо басшылығымен Тагум халқы қаладағы физикалық өзгерістердің куәсі болды. Көптеген жолдар салынды. Қалалық әкімшілік ғимараты салынып, қазіргі орнына көшірілді. Бонифасио көшесіндегі қалалық денсаулық сақтау орталығы да ашылды. Илокано Перейралар отбасы қоғамдық базарға жер сыйлады. 1954 жылы 15 маусымда бекітілген №1102 Республикалық заңмен Тагум, Мабини (бұрынғы Донья Алисия) және Компостела арасындағы шекара ресми түрде белгіленді. Тагум және Донья Алисия муниципалитеттерінің арасындағы шекара сызығы Давао шығанағынан өзеннің бастауына дейін Думлан өзені және бастаудан солтүстік-батысқа қарай Либайбай шағын ауданындағы бетонды монументке дейінгі түзу сызықтан тұрды. Хихо өзені Тагум және Компостела муниципалитеттерінің арасындағы шекара саналды. Экономикалық тұрғыдан Тагум саудагерлер үшін көршілес муниципалитеттермен тауар алмасуға ыңғайлы орынға айналды. 1950 жылдардың басында өркендеген абака және кокос өндірісі жергілікті экономиканың өсуіне үлкен үлес қосты. Экономикалық дамумен қатар, екі мектеп/колледж ашылды: қасиетті Крест колледжі (қазіргі Сент-Мэри колледжі) және Минданао колледждері (қазіргі Минданао университеті), сол кездегі Давао қаласынан тыс провинцияда жоғары білім беретін жалғыз оқу орындары болды. Бұл екі мектептің болуы Тагумды Даваоның тағы бір білім беру орталығына айналдыруға көмектесті. Тагумның түрлі іс-шаралардың маңызды орталығы ретіндегі рөлі 1967 жылы оны жаңа құрылған Давао-дель-Норте провинциясының астанасына айналдырды, осы кезде бүкіл Давао үш провинцияға бөлінді: Дель-Норте, Дель-Сур және Ориентал. Давао-дель-Норте провинциясының орталығы болғаннан кейін, ол өзгерістерін жалғастырды. 1971 жылғы жергілікті сайлауда 16 жыл қызмет еткен Балуйоның орнын Геласио "Яёнг" Геменциза басты. Геменциза әкімшілігі үшін банан секторының құлдырауы мен кокос өнеркәсібінің маңыздылығының төмендеуі жаңадан пайда болған банан плантацияларының табысымен толық өтелді. Бананның дамуы Тагумның жан-жақты дамуына серпін берді. Бұрынғы тыныш қала Оңтүстік-Шығыс Минданаодағы сауда-саттық орталығына айналды. Дамыған экономика Геменциза әкімшілігіне муниципалдық ғимаратты кеңейту, қоғамдық базарды бетонмен жабу (Филиппин даму банкінен алынған несиелер арқылы), муниципалдық жолдарға асфальт төсеу және көптеген бараңгай жолдарын ашу сияқты инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруды жеңілдетті. Осы процесте әртүрлі кеңселер құрылды: муниципалдық инженерлік кеңсе, муниципалдық жоспарлау және даму кеңсесі, муниципалдық бағалау кеңсесі және өрт сөндіру станциясы. 1980 жылдар Тагум үшін саяси тұрғыдан алғанда, қиын жылдар болды. Әр түрлі себептермен жергілікті билік өкілдері жиі алмасып отырды. 1980 жылы басталған Толентино әкімшілігін аномалиялар шайқалтты, сондықтан ол ант бергеннен кейін 16 айдан кейін отставкаға кесуге мәжбүр болды. Толентиноның отставкасы Просперо Эстабильоны мэр, ал Викторио Суайбагио-младшийді вице-мэр етіп тағайындауға әкелді. Нәтижесінде Кеңес мүшелерінің ұстанымдары өзгерді. Тагумдағы саяси тұрақсыздық пен онжылдықтың алғашқы бес жылында тәртіп пен тыныштық мәселелері туды. 1986 жылғы EDSA революциясы саяси ахуалды өзгертті. Ол 1987 жылы Конгрессмен болып сайланды. 1988 жылғы сайлаудан кейін Викторио Суайбагио кенже қала басшылығын өз мойнына алды. Сегізінші ғасырдың басындағы саяси тәртіпсіздікке қарамастан, Тагум экономикасы үнемі кеңейіп, жай қарқынмен дамыды. Банан өнеркәсібінде сәл төмендеу болуы мүмкін, бірақ Давао провинциясының әртүрлі аймақтарында алтын сияқты мол пайдалы қазбалардың табылуы Тагумда ғана емес, көршілес муниципалитеттерде де шағын жергілікті экономиканы дамытты. Осылайша, онжылдықтың соңында құрылыс секторы бұрын-соңды болмаған қарқынмен өсті. 1990 жылдарға қарай және одан кейін Тагум Оңтүстік-Шығыс Минданаодағы стратегиялық және маңызды өсу орталығына айналды.
The local government of Magugpo was formalized with the holding of the first local election in 1947. Suaybaguio retained his position, gaining a new Vice Mayor in the person of Lucio Berdida. Significant changes were made such as the renaming of Magugpo to Tagum by virtue of a municipal council resolution. In 1948, Mayor Suaybaguio transferred the seat of government from Hijo to Magugpo Poblacion. The following year the new municipality of Panabo was born. Vice Mayor Berdida who really hailed from the said place was appointed as Panabo's Mayor. This paved the way for Macario Bermudez to become Tagum's Vice Mayor. Throughout the 1950's onward, Tagum experienced significant changes in both political arena and its physical landscape. Under the administrations of Mayor Eliseo Villanueva Wakan and Mayor Hermigildo Baluyo, in 1951 and 1955 respectively, the people of Tagum witnessed physical transformations in the town. There was massive construction of roads. The Municipal Hall was constructed and moved to its present site. The Municipal Health Center along Bonifacio St. was also put up. A public market site was donated by the Ilocano Pereyras family. In 1954, the boundary between Tagum, Mabini (formerly Doña Alicia), and Compostela was formalized by Republic Act No. 1102, approved June 15. The boundary line between the municipality of Tagum and Doña Alicia is the Dumlan River from the Gulf of Davao to the source of the river and a straight line from said source running northwestward to the concrete monument in the sitio of Libaybay. The Hijo River was considered the boundary between the municipalities of Tagum and Compostela. Economically, Tagum was slowly becoming a convenient place for traders to exchange products with neighboring municipalities. The booming abaca and coconut industries in the early 1950s contributed significantly to the growth of the local economy. Alongside the economic development, came the establishment of two schools/colleges, Holy Cross College (now St. Mary's College) and Mindanao Colleges (now the University of Mindanao) which were then the only providers of tertiary education in the province outside Davao City. The presence of these two schools slowly contributed to making Tagum another possible educational center for Davao. Tagum's role as an important center for various activities made it the capital town of the newly established province of Davao del Norte in 1967, when the whole of Davao was finally divided into three provinces: Del Norte, Del Sur, and Oriental. Having become the provincial seat of Davao del Norte, it continued its transformation. In the 1971 local elections Baloyo, after 16 years in office, was replaced by Gelacio "Yayong" Gementiza. Fortunately for Gementiza's administration, the economic losses of the dying abaca sector and the receding importance of the coconut industry were more than offset by the gains of the emerging banana plantations. Indeed, the banana impetus propelled the total development of Tagum into a bustling metropolis. The once sleepy town became the beehive of business activities in Southeastern Mindanao. The progressive economy then made it easier for Gementiza's administration to undertake infrastructure development projects such as the expansion of the municipal hall, concreting of the public market (through loans from the Development Bank of the Philippines), the asphalting of more municipal roads, and opening of more barangay roads. In the process, various offices were created: Municipal Engineering Office, Municipal Planning and Development Office, Municipal Assessor's Office, and the Fire Station. The 1980s were turbulent years for Tagum, politically speaking. There was a heavy turnover of local officials for various reasons. Tolentino's administration which started in 1980, was rocked by anomalies, thus forcing him to resign from office 16 months after taking his oath. Tolentino's resignation led to the appointment of Prospero Estabillo as Mayor and Victorio Suaybaguio, Jr. as Vice Mayor. As a result, there were major changes in the positions of the Council Members. Like the rest of the nation, Tagum suffered political instability and serious peace and order problems during the first five years of the decade. The EDSA Revolution in 1986 practically changed the political climate. Baltazar Sator who was appointed OIC Mayor then was elected as Congressman in 1987. Victorio Suaybaguio, Jr., eventually assumed the leadership of the town after the 1988 election. In spite of the prevailing political unrest of the early eighties, Tagum continuously enjoyed an expanding economy, though at a slower pace. There might have been a slight slump in the banana industry, but the discovery of abundant mineral resources, specifically gold, in various areas of Davao Province triggered the mini local economies, not just in Tagum but in the neighboring municipalities as well. Thus, in the later part of the decade, the construction sector grew at an unprecedented pace. Towards the 1990s and onwards, Tagum has been undoubtedly turning itself into a strategic and important growth center in Southeastern Mindanao.
Қалалық аудан
1990-жылдар Тагум үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл Филиппин үкімет бюрократиясы үшін маңызды жылдар болды. 1991 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Кодексі деп аталған 7160-шы Республикалық заңның қабылдануы арқылы үкімет жүйесінде радикалды өзгеріс болды. Аталған Республикалық заңның күшімен орталықсыздандыру басталды. Бұрынғы орталықтандырылған үкімет формасы децентрализация арқылы өзгертілді. Нәтижесінде жергілікті мемлекеттік басқару органдарына (ЖМБО) қосымша функциялар, өкілеттіктер, билік және жауапкершілік берілді. Мемлекеттің децентрализация саясаты жергілікті және ұлттық даму үшін өте маңызды болғанымен, оны іске асыру процесінде проблемалар мен мәселелер де туындады. Тагум үшін жергілікті шенеуніктер қаржылық және ұйымдық проблемаларды сезінді. Бұрынғы муниципалитетте қызмет көрсету аумағы кеңейді, бірақ қаржы және кадрлық ресурстар шектеулі болды. Бірақ бұл жағдай түрлі кіріс әкелу стратегиялары және ұлттық және шетелдік қаржы институттарының гранттары/көмектері арқылы біртіндеп шешілді. Тагумның 1990-жылдардағы маңызды жетістіктерінің бірі – оны екінші сыныптан бірінші сыныпқа көтеру болды. Бұл ұлттық үкіметтен түсетін ішкі кіріс үлесі (ІКҮ) және жергілікті кірістер арқылы қаржы ресурстарын арттыруға мүмкіндік берді. Бұл Тагумның үш мерзім (1988–1998) бойы мэр болған Викторіо Р. Суайбагио, кішінің басшылығымен жүзеге асты. Шындығында, 1995 жылғы сайлауда Тагумның барлық сайланған лауазымды тұлғалары, қала әкімінен бастап қалалық кеңес мүшелеріне дейін, қарсылықсыз сайланды, бұл Тагумның саяси тарихындағы маңызды оқиға болды. 1980-жылдардың соңынан 1990-жылдарға дейін Тагумның қарқынды қалалануы, бұл бизнес мекемелерінің және басқа да коммерциялық қызметтердің өркендеуіне, халық саны мен қызметтердің өсуіне және басқа да факторларға байланысты, жолдар, дренаж, көбейіп бара жатқан баспанасыз адамдар, негізгі көшелердегі көлік қадаусыздарының өсуі, қоқыс және санитария, жерді пайдалану және басқалар сияқты түрлі проблемалар мен қажеттіліктерді тудырды. Осы жағдайға тап болған Тагумның жергілікті үкіметі Муниципалды кешенді даму жоспарын (МКДЖ) қайта қарауға кірісті. Бұл жобаны Муниципалды жоспарлау және даму басқармасы (МЖДБ) Филиппин университетінің архитектура факультетінің (UP ARKI), Манила және XI аймақтың Тұрғын үй және жерді пайдалануды реттеу жөніндегі кеңесінің (ТЖПРК) көмегімен жүзеге асырды. МКДЖ 1993 жылдың желтоқсан айында бекітілді. Сол жылы Тагум XI аймақтағы МКДЖ-ны бекіткен екінші муниципалитет болды. Тагум 1995 жылы Тагумның қалалық барангайы болып табылатын Побласион барангайының бөлінуі кезінде барангайларының санын арттырды. Бұл төрт жаңа барангайдың құрылуына әкелді, атап айтқанда, Магугпо Солтүстік, Магугпо Оңтүстік, Магугпо Шығыс және Магугпо Батыс барангайлары. Тағы бір маңызды оқиға, әсіресе 1997 жылы болған, бұл қоғамдық нарықтың бұрынғы нарықтан бір шақырымнан астам қашықтықта орналасқан жаңа 60 миллиондық қоғамдық нарыққа көшірілуі болды. Жаңа нарық Перейралар отбасы сыйға берген жеті гектар жерге салынды. Аталған аумақта сонымен қатар 60 миллион теңгенің жаңа Тагум құрлық көлігінің біріктірілген терминалы (ТҚБТ) және 2,5 миллион теңгенің мал аукционы орталығы орналасқан. Тагумның 1990-жылдардағы дамуының басты бөлігі – оның Давао-дель-Норте қаласының құрамдас бөлігіне айналуы болды. Конгрессмен Балтазар Сатор Конгресс палатасында №7509 заң жобасын демеледі. Мақұлдануға дейін Конгресс палатасының жергілікті басқару жөніндегі комитеті, Конгрессмен Сириако Альфелор төрағалығымен Тагумда қоғамдық тыңдау өткізді. Аталған заң Конгресс палатасында барлық талаптарды орындап, мақұлдануына әкелді. Содан кейін 8472 жылғы Республикалық заң – Тагум муниципалитетін қалаға айналдыратын заң, Тагум қаласы деп аталатын Сенат палатасына сенатор Висенте Сотто III демеушілігімен қабылданды. Қазіргі муниципалдық мэр Викторіо Р. Суайбагио, кіші, соңғы мерзімінде қызмет еткен, Тагумның бірінші қалалық мэрі болды. Алайда, оның бірінші қала мэрі ретіндегі қызметі қысқа мерзімге ғана созылды, өйткені ол жоғары саяси лауазымға түсу үшін қызметтен кетті. 1998 жылдың мамыр айындағы сайлауда Суайбагио Давао-дель-Норте штатының вице-губернаторы болып сайланды. Заң бойынша, қазіргі вице-мэр Аррел Р. Оланьо қала мэрі лауазымын алды. Алайда, ол қысқа мерзімге ғана қала әкімі қызметін атқарды, өйткені ол да отставкаға кетіп, провинциялық үкіметтегі кеңес мүшесі ретінде жоғары саяси лауазымға ұмтылды.
The 1990s have been significant years not only for Tagum, but for the entire Philippine Government bureaucracy. There was a radical change in the system of government through the passage of Republic Act 7160 otherwise known as the Local Government Code of 1991. By virtue of the said Republic Act, decentralization had taken off. The former centralized form of government became decentralized through devolution. As an effect, local government units (LGUs) were given additional functions, powers, authorities and responsibilities. Although, the decentralization policy of the state was very relevant and vital for local and national development, however, there were also problems and issues that were encountered along the process of its implementation. For Tagum, financial and organizational problems were felt by the local officialdom. This was because the former municipality has broader areas of services with only limited financial and manpower resources. But this situation had been gradually resolved through various revenue raising strategies and grants/aids from the national and foreign funding institutions. One of the significant accomplishments of the officialdom of Tagum during the 1990s was its elevation from a second to the first class municipality. This opened a gateway to increase its financial resources through the Internal Revenue Allocation (IRA) from the national government and local revenues. This was under the leadership of Hon Victorio R. Suaybaguio, Jr. who sat as mayor Tagum for three consecutive terms (1988–1998). As a matter of fact, during the 1995 election, all incumbent elected officials of Tagum, from Mayor down to the municipal councilors, were unopposed, making a significant event in the political history of Tagum. The fast urbanization of Tagum from the late '80s to 1990 which was attributed to the mushrooming of business establishments and other commercial activities, increasing population and services, and other factors, has caused various problems and needs, like roads, drainage, the increasing numbers of squatters, upscaling trend of traffic congestion in major streets, garbage and sanitation, land use and others. Confronted by this situation, the local government of Tagum engaged in the revision of its Municipal Comprehensive Development Plan (MCDP). This was spearheaded by the Municipal Planning and Development Office (MPDO) with assistance from the University of the Philippines College of Architecture Foundation, Inc. (UP ARKI), Manila and the Housing and Land Use Regulatory Board (HLRB), Region XI. The MCDP was approved in December 1993. And during that year, Tagum was the second municipality in Region XI which had an approved Municipal Comprehensive Development Plan. Tagum had increased the number of its barangays when the division of Barangay Poblacion which is an urbanized barangay of Tagum occurred in 1995. This resulted to the creation of four new barangays, namely, Barangay Magugpo North, Barangay Magugpo South, Barangay Magugpo East, and Barangay Magugpo West. Another important event that happened particularly in 1997 was the transfer of the public market to the new P60 Million public market which is more than a kilometer away from the old market. The new market was constructed in a seven hectare donated land by the Pereyras family. The said area is also the site of the new Tagum Overland Transport Integrated Terminal (TOTIT) worth P 60 Million and the Livestock Auction Center worth P 2.5 Million. Foremost of the development of Tagum in the 1990s was its conversion into a component city of Davao del Norte. Congressman Baltazar Sator sponsored House Bill No.7509 in the House of Congress. Prior to its approval, a public hearing was conducted in Tagum by the Committee on Local Government of the House of Congress, chaired by Congressman Ciriaco Alfelor. The said law passed all the requisites in the House of Congress, resulting in its approval. Then, the Republic Act 8472 “An Act Converting the Municipality of Tagum into a City, to be known as the City of Tagum” was passed to the House of Senate through the sponsorship of Senator Vicente Sotto III. The incumbent Municipal Mayor, Victorio R. Suaybaguio, Jr., who served his last term in the office, became the first City Mayor of Tagum. His incumbency as the first city mayor was only for a short period, however, because he resigned from the office to seek for a higher political position. In the May 1998 election, Suaybaguio run as Vice Governor in Davao del Norte. By virtue of the law, Arrel R. Olaño, the incumbent City Vice Mayor took over the position as the City Mayor. However, he only served in his capacity as the mayor for a short period because he also resigned and sought for a higher political position as board member in the provincial government.
Тагум қаласы ретінде
Келесі жоғары дәрежелі лауазымды адам ретінде Октавио Р. Валле қалалық кеңестің бірінші мүшесі тағайындалды. Осы лауазымда ол вице-мэр міндетін атқарып, 1998 жылғы мамыр сайлауында вице-мэр болып сайланғанда Тагум қаласының әкімі міндетін уақытша атқарды. Тагум қаласының алғашқы сайланған лауазымды тұлғалары 1998 жылдың 1 шілдесінде мэр Рей Т. Уай мен вице-мэр Герардо Р. Рачо басшылығымен қызметке кірісті. 2001 жылы Уай Геласио П. Гементизаға қайта сайлануда жеңіліп қалды, бірақ 2004 жылғы сайлауда мэрлікті қайта иеленді, ал Гементиза Давао-дель-Норте провинциясының губернаторы болды. 2007 жылғы жергілікті сайлауда қайта сайлануға үміткерлер Уай мен Аллан Л. Реллон оппозициялық кандидаттар Мелитон Д. Лемос пен оның серігі Гетерито Т. Джементизаға қарсы күресті, нәтижесінде Уай мен Реллон үлкен дауыс айырмасымен жеңіске жетті. Қазіргі уақытта қалалық басшылар, қалалық заң шығару кеңесі мен әртүрлі LGU ұйымдарының қолдауымен мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізуге саяси ерік-жігер танытуда. Мэр Рей Т. Уай бұрынғы басқару тәжірибесін корпоративтік саладан жергілікті кеңсеге көшіріп, қаланың жылдам дамуына, көлік, инфрақұрылым және қоғамдық нысандардың жақсаруына, жаңа кәсіпорындардың ашылуына және Тагум тұрғындарының өмір деңгейінің көтерілуіне ықпал етті. 2008 жылы осы жетістіктердің нәтижесінде Тагум қаласы Давао аймағындағы (Давао қаласынан кейін) екінші бірінші сыныпты қалаға айналды, оның кірісі 463,476,022.99 PhP құрады, бұл Қаржы және Ішкі істер министрліктерімен мойындалды. 2010 жылғы жалпы сайлауда Уай мен Реллон Бірінші округтен сайланған конгрессмен Аррел Олано мен Гементиза Авентурадо тандеміне қарсы шықты. Уай мен Реллон үлкен артықшылықпен жеңіске жетті және сайлаудан кейін бірнеше күн өткен соң жеңімпаздар деп жарияланды. 2006 жылы Тагум Филиппиннің Пальма ағашы қаласы атағын алды. Сондай-ақ, қала Филиппиндегі ең биік Рождество шыршасы үшін бейресми рекордты иеленеді. Қалалық әкімдіктің артындағы Бостандық саябағында орнатылған 153 фут биіктігіндегі әсем құрылыс Пуэрто-Принсеса қаласының 100 фут биіктігіндегі Рождество шыршасымен бәсекелесе алады. Тагумда әлемдегі ең үлкен ағаш розарийі де орналасқан, ол темір ағашынан жасалған және аймақтың ең ірі католик шіркеулерінің бірі - Мәсіх Патша соборында орналасқан. 1999 жылдан бері Тагум қаласы жыл сайын Мусикахан фестивалін өткізіп келеді, ол Тагум, Минданао және Филиппин тұрғындарының музыкалық таланттарын көрсетуге бағытталған және көптеген жергілікті және шетелдік қонақтарды тартады. Қазіргі уақытта қала Филиппиндегі жалғыз қала болып табылады, ол Венесуэламен мәдени алмасу бойынша тікелей келісімге қол жеткізді, бұл 2011 жылғы 11-ші Мусикахан фестиваліне сәйкес келеді, сонымен қатар қаланың Минданаоның мәдени орталығы екенін растайды, бұл Филиппин университетінің Дилиман музыка және өнер факультеттерімен расталды. 2010 жылы Тагум үш ірі ұлттық жарысқа қабылдады: Ұлттық ағылшын джаз әндері фестивалі, Ұлттық мектеп баспасөз конференциясы және 9-шы Мусикахан фестивалі. 2011 жылы Тагум қаласында өткен 3-ші Халықаралық Рондалла фестивалі, қаланың ұйымдастырған алғашқы халықаралық жарысы, Тагумды Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мәдени орталықтар қатарына қосты. Аймақтағы сауаттылықты арттырудағы қаланың күш-жігерін мойындап, Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) Тагум қаласының Сауаттылықты үйлестіру кеңесіне "Тыныштық менеджменті сауаттылығы және түнгі базар арқылы білім беру" бағдарламасы үшін Сезжон патшасы атындағы халықаралық сауаттылық сыйлығының құрметті атауын табыс етеді. 2013 жылғы аралық сайлауда вице-мэр Аллан Л. Реллон Уайдың орнын басып, Гетерито "Бойет" Т. Геметиза Реллонның бұрынғы лауазымын иеленді.
The next higher in rank in the officialdom was the first city councilor in the person of Octavio R. Valle. By this capacity, he took over the position as the Vice Mayor and became the Acting City Mayor of Tagum while running as Vice Mayor in the May 1998 election. The first elected City Officials of Tagum assumed office on July 1, 1998, under the leadership of Mayor Rey T. Uy and Vice Mayor Gerardo R. Racho. In 2001, Uy failed in his reelection bid to Gelacio P. Gementiza, but regained the mayoralty seat in the 2004 elections as Gementiza became provincial governor of Davao del Norte. The 2007 local elections saw the reelectionists tandem Uy and Allan L. Rellon pitted against the opposition candidates Meliton D. Lemos and running mate, Geterito T. Gementiza, with the Uy Rellon tandem winning by a big margin of votes. At present, the incumbent local chief executives, with the support of the City Legislative Council and various LGU organizations, initiated political will to forge a new brand of public administration. Mayor Rey T. Uy then replicated some of his management principles and strategies in the corporate world to his local office, with rapid urbanization, improvement of transportation, infrastructure, and public facilities, the rise of more businesses, and improvement of lives amongst Tagumeños. In 2008, due to these improvements, Tagum became the second First Class city in Davao Region (next to Davao City) with a combined income of PhP463,476,022.99 as recognized by the Department of Finance and Department of the Interior and Local Government. The 2010 general elections saw again the Uy Rellon tandem against First District congressman Arrel Olaño and the tandem of Gementiza Aventurado. Uy and Rellon won by a landslide and were proclaimed days after the said election. In 2006, Tagum became the Palm Tree City of the Philippines. It also holds an unofficial record for having the tallest Christmas tree in the Philippines. At 153 feet tall, the stunning structure erected at the Freedom Park at the back of the City Hall rivaled Puerto Princesa City's 100 feet tall Christmas tree. Tagum is also the home of the world's biggest wooden rosary, made out of ironwood, located at the Christ The King Cathedral, also one of the region's biggest Catholic churches. Since 1999, Tagum annually hosts the Musikahan Festival aimed at showcasing the musical talents of Tagumeños, Mindanaoans, and Filipinos in general, draws thousands of visitors both locally and internationally. Currently, the city is the only one in the Philippines to have a direct joint agreement with Venezuela for cultural exchange, in line with the 11th Musikahan sa Tagum in 2011, thus supporting the city's claim as The Cultural Center of Mindanao, and as affirmed by the University of the Philippines Diliman College of Music and College of Arts and Letters. Tagum hosted three major national competitions in 2010, to wit, the National English Jazz Chants Festival, the National Schools Press Conference and the 9th Musikahan Festival. The 3rd International Rondalla Festival, the first international competition Tagum hosted in 2011, implanted the city into the roster of cultural hubs in Southeast Asia. In recognition for the city's efforts in strengthening literacy in the region, the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) will confer the Honourable Mention for the King Sejong International Literacy Prize to the City Literacy Coordinating Council of Tagum for its “Peace Management Literacy and Continuing Education through Night Market” programme. Vice Mayor Allan L. Rellon succeeded Uy as the City Mayor during the 2013 Midterm elections, with Geterito "Boyet" T. Gemetiza succeeding Rellon's earlier post.
География
Тагумның жалпы жер көлемі 2200 км², негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады, кокос, күріш, Кавендиш бананы, дуриан, ланзона және басқа да ауыл шаруашылығы дақылдары өндіріледі, олардың бір бөлігі жеке тұтынуға арналған. Қала Оңтүстік Минданаоның солтүстік бөлігінде стратегиялық түрде орналасқан және үш маңызды жол желісінің тоғысқан жерінде жатыр: Фил-Жапония достық тас жолы, Давао-Мати-Агусан тас жолы және жақын арада аяқталуға тиіс Давао-Букиднон тас жолы, бұл қаланы аймақтағы және Минданаоның қалған бөлігіндегі басқа да маңызды бағыттармен байланыстырады. Осының арқасында қала провинция ғана емес, бүкіл Давао аймағы үшін де маңызды экономикалық торап болып табылады, Давао қаласын солтүстік Бутуан қаласымен (Агусан-дель-Нортеде), Матимен (Давао-Ориенталда) және Суригао провинцияларымен байланыстырады. Қала Давао қаласынан солтүстікке қарай 55 шақырым қашықтықта орналасқан, ол XI аймақтың негізгі экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Давао қаласына саяхат 1 сағат 30 минутқа созылады. Қала 7°26′ солтүстік ендік және 125°48′ шығыс бойлық аралығында жатыр. Солтүстік жағынан Асунсьон, Нью-Корелла және Маваб муниципалитеттерімен, шығыс жағынан Макомен және батыс жағынан Б. Э. Дуджалимен шектеседі. Кармен қаласының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан, ал оңтүстікке қарай тікелей Давао шығанағына қарап тұр.
Tagum has a total land area of , which is predominantly agricultural, and produces various kinds of crops like coconut, rice, Cavendish banana, fruit trees like durian, lanzones and other agricultural crops for non commercial use. The city is strategically located at the northern portion of Southern Mindanao and lies in the intersection of three major road network systems namely: the Phil Japan Friendship Highway, the Davao Mati Agusan road, and the soon to be completed Davao Bukidnon road that connects the city to other major destinations in the region and in the rest of Mindanao. With this, the city serves as a vital economic crossroad not only for the province but for the entire Davao Region as well, linking Davao City to the northern city of Butuan (in Agusan del Norte), to Mati (in Davao Oriental) and the Surigao provinces. The city is located 55 kilometers north of Davao City, the main economic and administrative center of Region XI. It takes about 1 hour and 30 minutes travel to Davao City. The city lies between 7°26′ N latitude and 125°48' E Longitude. It is bounded by the Municipalities of Asuncion, New Corella, and Mawab on the north, Maco on the east, and B. E. Dujali on the west. Carmen lies on its southwestern borders, while it faces Davao Gulf directly to the south.
Климат
Тагум Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша тропикалық жаңбырлы орман климатына (Af типіне) ие. Қалада жыл бойына ғана емес, тұрақты жылы ауа-райы сақталады. Оған жауын-шашынның, температураның, ылғалдылықтың және ауа қысымының тең таралуы тән. Нақты ылғалды немесе құрғақ маусымы жоқ. Ауа-райының болжамдылығы ауыл шаруашылығы өндірісі үшін өте тиімді жағдай жасайды. Температура 20-32 °C аралығында, ал жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1300 мм-ге дейін жетеді.
Tagum has a tropical rainforest climate (type Af) under the Köppen climate classification system. The city enjoys weather that remains balmy all year round. It is characterized by a uniform distribution of rainfall, temperature, humidity, and air pressure. It has no pronounced wet or dry season. Weather predictability makes it highly conducive to agricultural production. Temperature ranges from 20 to 32 °C and average rainfall is up to 1,300 mm yearly.
Барангай
Тагум саяси жағынан 23 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар. Барангай халқы (2020 жылғы санақ бойынша) Жер аумағы (гектарда) Апокон 37,984 2,630 Бинкуган 4,045 1,485 Бусаон 3,197 1,056 Канокотан 9,752 2,655 Куамбоган 13,140 880 Ла Филиппина 21,262 550 Либоганон 2,803 612 Мадаум 14,421 2,665 Магдум 13,559 2,655 Магугпо Побласион 2,945 980.55 Магугпо Шығыс 15,770 255.51 Магугпо Солтүстік 8,595 73.48 Магугпо Оңтүстік 11,563 134.03 Магугпо Батыс 12,924 216.43 Манкилам 41,345 1,176 Жаңа Баламбан 1,596 520 Нуэва Фуэрса 2,496 616 Пагсабанган 5,556 1,350 Пандапан 2,504 530 Сан-Агустин 1,567 522 Сан-Исидро 4,795 802 Сан-Сонит (Лагерь 34) 21,735 609 Висаян Вилладж 42,648 1,520
Tagum is politically subdivided into 23 barangays. Each barangay consists of puroks while some have sitios. Barangay Population (as of 2020 census) Area (in hectares) Apokon 37,984 2,630 Bincungan 4,045 1,485 Busaon 3,197 1,056 Canocotan 9,752 2,655 Cuambogan 13,140 880 La Filipina 21,262 550 Liboganon 2,803 612 Madaum 14,421 2,665 Magdum 13,559 2,655 Magugpo Poblacion 2,945 980.55 Magugpo East 15,770 255.51 Magugpo North 8,595 73.48 Magugpo South 11,563 134.03 Magugpo West 12,924 216.43 Mankilam 41,345 1,176 New Balamban 1,596 520 Nueva Fuerza 2,496 616 Pagsabangan 5,556 1,350 Pandapan 2,504 530 San Agustin 1,567 522 San Isidro 4,795 802 San Sonit (Camp 34) 21,735 609 Visayan Village 42,648 1,520
Экономика
Тагум, бұрын негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын аймақ болғаннан кейін, Давао-дель-Норте және Компостела аңғарының ауылдық жерлері мен қалалық Метро Давао арасындағы стратегиялық орналасуының арқасында Минданаодағы ең қарқынды дамитын қалаға айналды. Дамыған инфрақұрылымының арқасында қала ағаш ұны, қабатталған фанера және ағаш материалдары сияқты тауарларды экспорттауға мүмкіндік алады. Дегенмен, жаңа банан негізгі экспорттық тауар болып қала береді. Давао-дель-Норте және Компостела аңғарының ауылдық аймақтарынан адамдардың көптеп келуі қаланың кірісін арттыруға көмектесетін адам ресурстарын дамытуға ықпал етті. Соңғы кезде туризм де қаланың маңызды экономикалық драйверіне айналды. Қала күнтізбесінде он бес фестиваль бар, осы фестивальдерге келетін отандық және шетелдік туристердің көптігі шағын және орта бизнес (СӨБ) және көлік саласына пайда әкелді. Тагум кооперативінің айқын өсуі, Филиппиндегі ең үздік кооперативтердің бірі ретінде 83 378 мүшесімен (қаладан және аймақтың көршілес қалаларынан) қаланың қаржылық тұрақтылығы мен әлеуетін көрсетеді.
Tagum, from being a predominantly agricultural area, has become Mindanao's fastest growing urban city due to its strategic location, being in the crossroads between the rural areas of Davao del Norte and Compostela Valley and the urban Metro Davao. Blessed with a developed infrastructure, the city manages to export goods like wood chips, veneer plywood, and wood lumber. Fresh bananas, however, remain as the chief export product. Thanks to the influx of people from the countryside of Davao del Norte and Compostela Valley the rise of human resources has helped a lot in the revenue generation of the city. Tourism has also become of the city's main economic powerhouse lately. With fifteen festivals in the city's calendar, small and medium entrepreneurs, or SMEs, and the transportation sector have benefited from the rapid influx of domestic and international visitors visiting the various festivals in the city. The notable growth of Tagum Cooperative being one of the best cooperatives in the Philippines with a membership of 83,378 from the city and the neighboring towns and city within the region clearly signifies the city's financial standing and capabilities.
Көлік
Тагум қаласы Давао аймағындағы екінші ең қызығушылық тудыратын қала және Минданаодағы 8-ші орынды иеленеді, бұл қаланы Минданаоның әртүрлі аймақтарына құрлық көлігімен жетуге мүмкіндік береді. Қаладағы құрлық көлігінің қазіргі күйі жақын маңдағы муниципалитеттер мен барангайлардан келген джипнилерден, жеке мотоциклдерден және трициклдерден (мысалы, педикабтардан) тұрады, бұл қаладағы басты көлік түрі. Тагум қаласындағы жол жүргіші көлік құралдары келесі муниципалитеттер мен қалаларға бағытталған: Санто-Томас, Капалонг, Асунсьон, Талаингод, Панабо қаласы, Кармен, Браулио Дуджали, Нью-Корелла, Сан-Исидро, Лаак, Мако, Мабини, Пантукан, Маваб, Набунтуран, Банайбанай, Лупон және Губернатор Генеросо. «Davao Metro Shuttle», «Del Norte Fighters» және «Land Car Inc.» сияқты автобус компаниялары Тагум қаласынан Давао қаласына, Нью-Батанға және Панабо қаласына қатынайды. Бутуан, Суригао қаласы, Ормок қаласы, Таклобан қаласы, Манила, Мати қаласы және Давао қаласынан келген автобустар Тагум қаласының құрлық көлігі интеграцияланған терминалында орналасқан, олар жолаушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған. Тагум қаласы N1 (Махарлика тас жолы) арқылы бөлінеді, ол қала үшін маңызды артерия болып табылады, сондай-ақ Давао қаласы мен солтүстік аймақтар арасындағы басты бағыт есебінде қызмет етеді. Басқа да маңызды тас жолдарға N909 жатады, ол батысқа орналасқан көрші муниципалитеттерге қызмет көрсетеді, және N74 (Апокон жолы), ол Давао Ориенталға дейін созылады. Қаладағы көлік жағдайының нашарлауына байланысты жергілікті билік және DPWH Даанг Махарлика бойында 1,6 километрлік эстакада салу туралы келісімге келді. Бұл эстакада CAP ғимаратынан (Висаян ауылы) Kar Asia-ға (Магугпо Шығысы) дейін созылады. Жобаның құны 3 миллиард песо, ал құрылыс жұмыстары 2017 жылдың қыркүйегінде басталды. Хиджо портын Тагум халықаралық контейнерлік портына қайта жаңартудан (құрылысы аяқталғаннан кейін Филиппиннің екінші ірі порты) басқа, Тагум қаласы аймақтағы ең жаңа әуежайдың орны болып таңдалуда. Бұл жаңа қақпа Давао қаласындағы Франсиско Бангой халықаралық әуежайының жүктемесін азайту мақсатында жоспарланған.
Tagum City is the second busiest city in Davao Region and 8th in Mindanao, making the city accessible by land transportation to different parts of Mindanao. The existing land transportation in the city consists of jeepneys from nearby municipalities and barangays, single motorcycles, and tricycles (e. g. pedicabs), which is the primary mode of transportation in this city. Public utility vehicles in Tagum City Overland Transport Integrated Terminal bound to following municipalities and cities: Santo Tomas, Kapalong, Asuncion, Talaingod, Panabo City, Carmen, Braulio Dujali, New Corella, San Isidro, Laak, Maco, Mabini, Pantukan, Mawab, Nabunturan, Banaybanay, Lupon and Governor Generoso. Bus companies like Davao Metro Shuttle, Del Norte Fighters and Land Car Inc. ply route from Tagum City to Davao City, New Bataan and Panabo City. Buses from Butuan, Surigao City, Ormoc City, Tacloban City, Manila, Mati City and Davao City are housed in Tagum City Overland Transport Integrated Terminal to cater their passenger needs. Tagum is bisected by N1 (Maharlika Highway), which serves as a principal arterial for the city, as well as a major route between Davao City and areas to the north. Other major highways include N909, which serves the adjacent municipalities to the west, and N74 (Apokon Road), which runs to Davao Oriental. Due to the worsening traffic condition in the city, the local government unit and DPWH had agreed on the construction of a 1.6 kilometer flyover along Daang Maharlika. This flyover will stretch from CAP Building (Visayan Village) to Kar Asia (Magugpo East). The project costs ₱3 billion and construction has started in September 2017. Aside from the reconstruction of Hijo Port to Tagum International Container Port (the second biggest port in the Philippines upon completion), Tagum City is also eyed to be the site of the newest airport in the region. This new gateway is planned ahead to decongest the nearby Francisco Bangoy International Airport in Davao City.
Сауда орталықтары мен орталықтары
Тагумдағы сауда орталықтарына Гайсано Центр Тагум, JS Гайсано Ситимолл Тагум, NCCC Mall Тагум, Гайсано Гранд Молл Тагум және Гайсано Молл Тагум (сонымен қатар GMall Тагум деп аталады), Юнитоп Молл Тагум, Пуреголд Тагум, Тагум Пионер Буэнас, Choice Mart және Давао Орталық Қойма Клубы кіреді. 2016 жылдың сәуір айында ашылған Робинсонс Плейс Тагум Барангай Висаян ауылында орналасқан және Минданаодағы ең ірі сауда орталықтарының бірі болып табылады. 2017 жылдың 28 ақпанында ашылған, Ұлттық тас жолда орналасқан CityMall Филиппиндегі CityMall филиалдарының үшінші ең ірісі болып табылады.
Shopping centers within Tagum include Gaisano Center Tagum, JS Gaisano Citimall Tagum, NCCC Mall Tagum, Gaisano Grand Mall Tagum, and Gaisano Mall of Tagum (also called GMall Tagum), Unitop Mall Tagum, Puregold Tagum, Tagum Pioneer Buenas, Choice Mart and Davao Central Warehouse Club. Robinson's Place Tagum, which was opened last April 2016, is situated at Barangay Visayan Village and is one of the largest malls in Mindanao. CityMall, the newly opened mall last February 28, 2017, located at National Highway, is CityMall's third largest branch in the Philippines.
Білім
Тагум қаласы мектептердегі сауаттылық бағдарламасының табыстарымен белгілі. Бұл бағдарламаны «Оқу жастарды күшейтеді» (Project REY) жобасы және білім беру саласындағы Жергілікті Өкіметтің (LGU) басшылығы жүзеге асырды. Қалалық әкімдік Тагумдағы мектептердің жағдайын жақсарту мақсатында салынған, «LGU типті» деп аталатын мектеп құрылыстарымен де танымал. Осы құрылыс жобалары іске асырылған ең ірі мектептер: Тагум қалалық Ұлттық орта мектебі, Давао-дель-Норте пилоттық орталық мектебі және Тагум қалалық Ұлттық кешенді орта мектебі. Осының нәтижесінде, Тагум қаласы 2001 жылы Ұлттық сауаттылық бағдарламасын іске асырудағы ең үздік Жергілікті Өкіметті (компоненттік қала санаты) анықтау бойынша Ұлттық чемпион атанды. Сонымен қатар, 2004 және 2005 жылдары Тагум қаласы Ұлттық сауаттылық бағдарламасын іске асырудағы ең үздік Жергілікті Өкіметті (компоненттік қала санаты) анықтау бойынша ұлттық деңгейде 2-орынды иеленді. 2010 жылдың ақпан айында Білім министрлігі Тагум қаласын Ұлттық мектептер баспасөз конференциясын қабылдау орталығы ретінде таңдады. Барлық мемлекеттік мектептер барлық қатысушыларды қабылдады, ал екі жеке мектеп жазу, макеттеу және сценарий жазу сындықтары үшін байқау алаңдары ретінде бекітілді. Тагумда 22 жоғары оқу орны, 12 орта мектеп және бастауыш білім беретін 35 мектеп бар.
Tagum is known for its successful literacy program in schools spearheaded by the Project REY (Reading Empowers Youth) Project and the leadership of the LGU in education related activities. The City Government is also known for its school construction projects, known as "LGU Type" buildings, built to improve the school facilities in Tagum, in general. The most notable schools with these construction projects are Tagum City National High School, Davao del Norte Pilot Central School, and Tagum City National Comprehensive High School. With these, Tagum City won as National Champion (Component City Category) in the Search for the Most Outstanding LGU in the Implementation of the National Literacy Program in the year 2001. In addition, in the years 2004 and 2005, Tagum City ended as 2nd Place Winner in the National Level (Component City Category) Search for the Most Outstanding LGU in the Implementation of the National Literacy Program. Tagum has been chosen by the Department of Education as the host for the National Schools Press Conference in February 2010, with all public schools housing all participants while two private schools are commissioned as contest areas for writing, layout, and scriptwriting events. Tagum has 22 colleges, 12 high schools, and 35 primary institutions offering elementary education.
Медиа
Тагум Давао қаласындағы теледидар және кабельдік станциялардың таралу аймағында болғандықтан, 2005 жылға дейін өз медиа индустриясы болмады. Осы жылы Манила радиокомпаниясы "Радио Натин Тагум" арнасы арқылы эфирге шығумен бұл өзгерді. 2007 жылғы жергілікті медиадағы өрбуден кейін төрт радиостанция эфирге шықты. 2010 жылдың қаңтарында тағы бір радиостанция, "100.7 Radio Caritas FM" толқындарда жұмыс бастады. 2014 жылдың қарашасында алғашқы христиандық заманауи радио және телеарнасы "93.5 Care Radio & Care tv9 (CARE TELERADIO)" таза христиандық музыканы эфирге шығара бастады. Тоғыз радиостанциядан басқа, Тагумда төрт AM станциясы, бірнеше жергілікті таблоидтар мен газеттер, сондай-ақ екі жергілікті кабельдік арна бар. "PTV DavNor TV 48" 2017 жылы Тагумда жұмыс істей бастаған алғашқы жергілікті телеарна және қазіргі уақытта үкіметке тиесілі. Сонымен қатар, LGU қалалық ақпарат бюросы арқылы ақпараттық науқандарды қолдайды, жылдық журналдар шығарады және қала әкімдігінің веб-порталын басқарады, онда жаңалықтар, бейнелер, фотосуреттер, видеолар және форумдар жарияланады.
Tagum, being in the broadcast range from television and cable stations based in Davao City, had no indigenous media industry until 2005, when Manila Broadcasting Company started airing as Radyo Natin Tagum. Four radio stations started airing after the local media explosion in 2007. Another radio station, 100.7 Radio Caritas FM, started airing in the waves by January 2010. And in November 2014, the first Christian Contemporary radio and TV station, 93.5 Care Radio & Care tv9 (CARE TELERADIO), started airing purely Christian music. Aside from the nine radio stations, Tagum has four AM Stations, several local tabloids and newspapers and two local cable channels. PTV DavNor TV 48 is the first local TV station to operate in Tagum in 2017, and is currently owned by the government. The LGU also supports in the information campaign through the City Information Office, publishing annual magazines and managing the City Government's web portal, where news, visuals, photos, videos and forums are posted.
Туризм
Инфрақұрылымның жақсаруына байланысты, елдің түкпір-түкпіріндегі 49 қала мен муниципалитет, солтүстіктегі Ифугао провинциясындағы Агуинальдо қаласынан бастап, оңтүстіктегі Тави-Тави провинциясындағы Бонгао қаласына дейін, «Лакбай Арал» тур операторларының өкілдерін Тагум қаласына жіберді. Сонымен қатар, аймақтың әртүрлі мектептері мен университеттерінің студенттері қалаға оқу және танысу сапарларын ұйымдастырды, себебі қалада түрлі туристік орындар, көлік жеңілдігі және жоғары қауіпсіздік деңгейі бар. Жыл бойы өткізілетін он төрт фестиваль да жергілікті және халықаралық туристерді қалаға тартады, әсіресе «Мусикахан» маусымы (2010 жылғы мерекелер қаланың Ұлттық мектеп баспасөздерінің конференциясын қабылдауымен бірге өтті), «Дуриан» фестивалі, Рождество және Жаңа жыл тойларында көршілес Давао қаласының тұрғындары 30 минуттық фейерверк шоуын тамашалайды, себебі олардың қала әкімдігі жарақаттарды болдырмау үшін фейерверктерді атқылауға тыйым салады; 30 минуттық фейерверк шоуы Бриз ауданында өтеді және оны Побласион, Магдум, Висаян ауылы және Канокотаннан жақсы көруге болады. Бұдан өзге, көршілес муниципалитеттер мен провинциялардан адамдар Тагумға коммерциялық, іскерлік, азаматтық және жеке істерімен келеді, себебі қалада қазір Давао қаласындағы жүйелілікті азайтатын маңызды жайлылықтар мен қызметтер бар. Бұл көрсеткіш жыл соңына қарай арта түседі, себебі қалада сауда орталықтары, қонақүйлер, мейрамханалар және қоғамдық пайдалану нысандары салынып жатыр.
Due to improvements of infrastructure, 49 cities and municipalities all over the country from as far north as the town of Aguinaldo in Ifugao province and farther south, the town of Bongao in Tawi tawi province, had sent Lakbay Aral tour officials to Tagum. Also, students from different schools and universities in the region have conducted study tours and field trips to the city, due to the diversity of its tourist spots, accessibility to transport, and high security standards. The fourteen festivals held around the year also bring tourists, both locally and internationally, to the city, most notably during the Musikahan season (the 2010 celebrations coincided with the city's hosting of the National Schools Press Conference), Durian Festival, Christmas celebrations and the New Year celebrations, where people from nearby Davao City witness the 30 minute fireworks show, as their City Government prohibit the firing of any form of fireworks so as to avoid casualties; the 30 minute fireworks are held in Briz District and can be clearly seen at Poblacion, Magdum, Visayan Village and Canocotan. Aside from that, people from neighboring municipalities and provinces visit Tagum for commercial, business, civil and personal purposes, as the city now hosts major amenities and services that ease up congestion in Davao City. This rate will increase toward the end of this year as more commercial establishments are being constructed in the city, notably malls, hotels, restaurants and public facilities.