Кіріспе

Тагум қаласы (; ) – Филиппиннің Давао-дель-Норте провинциясының 1-санатты құрамдас қаласы және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 296 202 адамды құрайды, бұл оны Минданао аймағындағы ең көп халқы бар құрамдас қалаға айналдырады. Тагум Филиппиндегі өмір сүруге ең қолайлы қалалардың бірі саналады және Лаоаг, Себу және Талисай қалаларымен бірге Филиппиннің балаларға ең қолайлы қаласы – құрамдас қалалар санаты бойынша финалисттердің қатарында болды. 2021 жылғы қалалар мен муниципалитеттердің бәсекеге қабілеттілік индексі (CMCI) бойынша Тагум қаласы Филиппиндегі жалпы бәсекеге қабілетті құрамдас қалалардың арасында үшінші орынға, инфрақұрылым бойынша төртінші орынға, тұрақтылық бойынша екінші орынға, экономикалық даму бойынша он үшінші орынға және мемлекеттік басқару тиімділігі бойынша бірінші орынға ие болды.

Этимология

Тагум атауының шығу тегі мен мағынасы туралы ресми жазбалар жоқ, бірақ Висая тілінде тагум (немесе tayum, tagung tagung сияқты түрлері) индиго өсімдігін (Indigofera tinctoria Linn.) білдіреді. Бір жағынан, қаланың бұрынғы атауы – Магугпо қалай пайда болғанын бір аңыз түсіндіреді. Бастапқыда Магугпо – тек қана кең дала болған, онда мансака, мангуан, мандай және калаган тайпалары жағалаудағы ауылдарда қоныстанған. Магугпо атауы жергілікті «маго» сөзінен шыққан, ол белгілі бір ағаштың аты, ал «угпо» – «өте биік» дегенді білдіреді. Аңызға сүйенсек, жергілікті тұрғындар күннің шуағына тіпті көз жеткізе алмайтын, қалың орманның ішіндегі өзен алабында тұрған. Жергілікті халық тұрған бұл өзен әлі де бар, бірақ бір кезде мол болған тұщы су қазір ластану салдарынан құрғап қалды.

Тарих

Тагум аймағы Мандая, Магуинданаон және Каган тайпаларының қоныс екен. 1800 жылдардың ортасына қарай, ол Магуинданао сұлтандығының құрамына кіріп, оның қарауында болды. Бүкіл Давао шығанағы аймағын билеген Магуинданаон Дату Багоның астанасы қазіргі Давао қаласындағы Пинагурасан болды. 1848 жылы Дон Хосе Круз де Уянгурен бастаған испандық әскер мен қоныс аударушылар келгенде, Дату Баго және оның жауынгерлері үш ай бойы қарсылық көрсетті. Ақырында ол өз күресінің нәтижесіз екенін түсініп, қонысты тастап кетті, испандықтар оны жаулап алып, орнына Ньюэва Вергара деген қала құрды, ол 1867 жылы Давао деп аталды. Дату Баго содан кейін өзінің ізбасарларын жинап, Хихода, қазіргі Барангай Мадаумдағы резиденциясын және базасын қайта құрды, онда оның әйелінің Калаган туыстары бекініпті. Ол 1850 жылы қайтыс болғанға дейін испандықтарға қарсы күресін жалғастырды. Ол қазіргі Барангай Пагсабанган ауылына жерленді, оның ұрпақтары осы күнге дейін оған құрмет көрсетіп келеді. Дато Багоның 1850 жылы қайтыс болғаннан кейін де, аймақтағы мұсылман тайпалары өздерінің датоларының басшылығымен испандықтарға қарсы күресті жылдар бойы жалғастырды. Ал Давао округінің әкімі Дон Хосе Пинзон и Пурга көшпелі мандаян тайпаларын тұрақты қоныстандыру үшін Хихо өзенінде көптеген жаңа елді мекендер құруды жоспарлады.

Қалалық ортаға көтерілу

Испан билігі Филиппин революциясынан кейін Давао ауданын тастап кетті, ал американдықтар оны басып алды. Кейін американдық кен іздеушілер келіп, 1906 жылдан бастап Бусаон, Бинкунган және Хихода бірнеше плантациялар құрды. Тагум 1917 жылдың 10 наурызында генерал-губернатор Фрэнсис Бартон Харрисон бекіткен №2711 заңмен Даваоның муниципалдық ауданына айналды, оның үкімет орталығы қазіргі Барангай Мадаумдағы Хихода орналасқан. Ол кезде тек Бинкунган және Хихо өзені бойындағы елді мекендерде ғана адамдар тұрған, ал қалған жерлер құнарлы орман мен шалғынды далалар болып қалды. Тагумнің нақты өзгерісі 1929 жылдың қазанында болды, онда Себудың Моалбоал қаласынан келген Сулписио Куиранте атты алғашқы христиан иммигранты қазіргі Магугпо Побласионда қоныстанды. Одан кейін басқа себуанолар, сондай-ақ Лусон және Висайяның басқа аймақтарынан келген адамдар да осы жерге қоныстанды. Мигранттар Магугпо үй иелері қауымын құрып, Лоло Мандаяның жерін сатып алғаннан кейін жерді игеру басталды. Олар жерді әрқайсысы 750 шаршы метрден тұратын тұрғын үй учаскелеріне бөлді және оларды жаңа келгендерге 1,50 песодан сатты. Сатып алушы төлеген сома қауымға мүшелік жарна ретінде де қолданылды. 1932 жылы Давао қаласынан келген инженерлер Игнасио мен Алиб 15 жұмысшымен бірге Ұлттық тас жолдың жолын зерттеді. Ол кезде және тас жол салынар алдында Давао қаласынан Тагумға барудың жалғыз жолы Хихо және Тагум өзендерін пайдаланып қайықпен жүру болды. Магугпоның алғашқы нысандары мектеп ғимараты, мұғалімнің үйі, демалыс үйі және шіркеу болды, олардың барлығын 1930 жылдардың басында үй иелері қауымы салдырды. 1941 жылы Даваоның Ұлттық Ассамблеядағы өкілі Сесар Сотто Тагумды Даваоның муниципалдық ауданынан толыққанды муниципалитетке айналдыру туралы заң жобасын ұсынды. 1941 жылдың 23 маусымында сол кездегі Комонвелл президенті Мануэль Л. Кесон шығарған №352 жарлықпен Тагум муниципалитеті құрылды, оның үкімет орталығы бұрынғыдай Хихода орналасқан. Оның алғашқы жергілікті азаматтық үкіметін Мануэль Баура Суайбагио және Сулписио Куиранте басқарды. Екеуі де бірінші қала әкімі және вице-мэр болып тағайындалды. Бірақ қала толыққанды құрылып үлкермегенде 1941 жылдың желтоқсанында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Соғыс Магугпо елді мекеніне ауыр зиян келтірді, азат етілгеннен кейін Магугпода бес үй ғана қалды. Суайбагио мен Куиранте қираған орындардың үстінен үйлерді, дәріханаларды, дүкендерді және шіркеуді (ол шіркеу бүгінге дейін сол жерде тұр) салғызды. Ұлттық үкіметтің Давао-Агусан Ұлттық тас жолы және Капалонг пен Саугаға баратын провинциялық жолдар сияқты инфрақұрылымдық жобалары Лусон мен Висаядан, сондай-ақ шетелден келген иммигранттардың көптеп келуіне мүмкіндік берді.

Қазіргі заманғы тарих

Магугпоның жергілікті үкіметі 1947 жылы алғашқы жергілікті сайлаудың өткізілуімен ресми құрылды. Суайбагио лауазымын сақтап, Лусио Бердида вице-мэр болып тағайындалды. Маңызды өзгерістер жасалды, соның ішінде муниципалдық кеңестің шешімімен Магугпоның аты Тагум деп өзгертілді. 1948 жылы мэр Суайбагио үкімет орталығын Хиходан Магугпо Поблационға көшірді. Келесі жылы Панабо муниципалитеті құрылды. Осыдан кейін Бердида Панабоның мэрі болып тағайындалды. Бұл Макарио Бермудездің Тагумның вице-мэрі болуына мүмкіндік берді. 1950 жылдар бойы Тагум саяси және физикалық ландшафтында маңызды өзгерістерге ұшырады. 1951 және 1955 жылдары қала әкімдері Элисео Вильянуэва Вакан мен Гермигильдо Балуйо басшылығымен Тагум халқы қаладағы физикалық өзгерістердің куәсі болды. Көптеген жолдар салынды. Қалалық әкімшілік ғимараты салынып, қазіргі орнына көшірілді. Бонифасио көшесіндегі қалалық денсаулық сақтау орталығы да ашылды. Илокано Перейралар отбасы қоғамдық базарға жер сыйлады. 1954 жылы 15 маусымда бекітілген №1102 Республикалық заңмен Тагум, Мабини (бұрынғы Донья Алисия) және Компостела арасындағы шекара ресми түрде белгіленді. Тагум және Донья Алисия муниципалитеттерінің арасындағы шекара сызығы Давао шығанағынан өзеннің бастауына дейін Думлан өзені және бастаудан солтүстік-батысқа қарай Либайбай шағын ауданындағы бетонды монументке дейінгі түзу сызықтан тұрды. Хихо өзені Тагум және Компостела муниципалитеттерінің арасындағы шекара саналды. Экономикалық тұрғыдан Тагум саудагерлер үшін көршілес муниципалитеттермен тауар алмасуға ыңғайлы орынға айналды. 1950 жылдардың басында өркендеген абака және кокос өндірісі жергілікті экономиканың өсуіне үлкен үлес қосты. Экономикалық дамумен қатар, екі мектеп/колледж ашылды: қасиетті Крест колледжі (қазіргі Сент-Мэри колледжі) және Минданао колледждері (қазіргі Минданао университеті), сол кездегі Давао қаласынан тыс провинцияда жоғары білім беретін жалғыз оқу орындары болды. Бұл екі мектептің болуы Тагумды Даваоның тағы бір білім беру орталығына айналдыруға көмектесті. Тагумның түрлі іс-шаралардың маңызды орталығы ретіндегі рөлі 1967 жылы оны жаңа құрылған Давао-дель-Норте провинциясының астанасына айналдырды, осы кезде бүкіл Давао үш провинцияға бөлінді: Дель-Норте, Дель-Сур және Ориентал. Давао-дель-Норте провинциясының орталығы болғаннан кейін, ол өзгерістерін жалғастырды. 1971 жылғы жергілікті сайлауда 16 жыл қызмет еткен Балуйоның орнын Геласио "Яёнг" Геменциза басты. Геменциза әкімшілігі үшін банан секторының құлдырауы мен кокос өнеркәсібінің маңыздылығының төмендеуі жаңадан пайда болған банан плантацияларының табысымен толық өтелді. Бананның дамуы Тагумның жан-жақты дамуына серпін берді. Бұрынғы тыныш қала Оңтүстік-Шығыс Минданаодағы сауда-саттық орталығына айналды. Дамыған экономика Геменциза әкімшілігіне муниципалдық ғимаратты кеңейту, қоғамдық базарды бетонмен жабу (Филиппин даму банкінен алынған несиелер арқылы), муниципалдық жолдарға асфальт төсеу және көптеген бараңгай жолдарын ашу сияқты инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруды жеңілдетті. Осы процесте әртүрлі кеңселер құрылды: муниципалдық инженерлік кеңсе, муниципалдық жоспарлау және даму кеңсесі, муниципалдық бағалау кеңсесі және өрт сөндіру станциясы. 1980 жылдар Тагум үшін саяси тұрғыдан алғанда, қиын жылдар болды. Әр түрлі себептермен жергілікті билік өкілдері жиі алмасып отырды. 1980 жылы басталған Толентино әкімшілігін аномалиялар шайқалтты, сондықтан ол ант бергеннен кейін 16 айдан кейін отставкаға кесуге мәжбүр болды. Толентиноның отставкасы Просперо Эстабильоны мэр, ал Викторио Суайбагио-младшийді вице-мэр етіп тағайындауға әкелді. Нәтижесінде Кеңес мүшелерінің ұстанымдары өзгерді. Тагумдағы саяси тұрақсыздық пен онжылдықтың алғашқы бес жылында тәртіп пен тыныштық мәселелері туды. 1986 жылғы EDSA революциясы саяси ахуалды өзгертті. Ол 1987 жылы Конгрессмен болып сайланды. 1988 жылғы сайлаудан кейін Викторио Суайбагио кенже қала басшылығын өз мойнына алды. Сегізінші ғасырдың басындағы саяси тәртіпсіздікке қарамастан, Тагум экономикасы үнемі кеңейіп, жай қарқынмен дамыды. Банан өнеркәсібінде сәл төмендеу болуы мүмкін, бірақ Давао провинциясының әртүрлі аймақтарында алтын сияқты мол пайдалы қазбалардың табылуы Тагумда ғана емес, көршілес муниципалитеттерде де шағын жергілікті экономиканы дамытты. Осылайша, онжылдықтың соңында құрылыс секторы бұрын-соңды болмаған қарқынмен өсті. 1990 жылдарға қарай және одан кейін Тагум Оңтүстік-Шығыс Минданаодағы стратегиялық және маңызды өсу орталығына айналды.

Қалалық аудан

1990-жылдар Тагум үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл Филиппин үкімет бюрократиясы үшін маңызды жылдар болды. 1991 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Кодексі деп аталған 7160-шы Республикалық заңның қабылдануы арқылы үкімет жүйесінде радикалды өзгеріс болды. Аталған Республикалық заңның күшімен орталықсыздандыру басталды. Бұрынғы орталықтандырылған үкімет формасы децентрализация арқылы өзгертілді. Нәтижесінде жергілікті мемлекеттік басқару органдарына (ЖМБО) қосымша функциялар, өкілеттіктер, билік және жауапкершілік берілді. Мемлекеттің децентрализация саясаты жергілікті және ұлттық даму үшін өте маңызды болғанымен, оны іске асыру процесінде проблемалар мен мәселелер де туындады. Тагум үшін жергілікті шенеуніктер қаржылық және ұйымдық проблемаларды сезінді. Бұрынғы муниципалитетте қызмет көрсету аумағы кеңейді, бірақ қаржы және кадрлық ресурстар шектеулі болды. Бірақ бұл жағдай түрлі кіріс әкелу стратегиялары және ұлттық және шетелдік қаржы институттарының гранттары/көмектері арқылы біртіндеп шешілді. Тагумның 1990-жылдардағы маңызды жетістіктерінің бірі – оны екінші сыныптан бірінші сыныпқа көтеру болды. Бұл ұлттық үкіметтен түсетін ішкі кіріс үлесі (ІКҮ) және жергілікті кірістер арқылы қаржы ресурстарын арттыруға мүмкіндік берді. Бұл Тагумның үш мерзім (1988–1998) бойы мэр болған Викторіо Р. Суайбагио, кішінің басшылығымен жүзеге асты. Шындығында, 1995 жылғы сайлауда Тагумның барлық сайланған лауазымды тұлғалары, қала әкімінен бастап қалалық кеңес мүшелеріне дейін, қарсылықсыз сайланды, бұл Тагумның саяси тарихындағы маңызды оқиға болды. 1980-жылдардың соңынан 1990-жылдарға дейін Тагумның қарқынды қалалануы, бұл бизнес мекемелерінің және басқа да коммерциялық қызметтердің өркендеуіне, халық саны мен қызметтердің өсуіне және басқа да факторларға байланысты, жолдар, дренаж, көбейіп бара жатқан баспанасыз адамдар, негізгі көшелердегі көлік қадаусыздарының өсуі, қоқыс және санитария, жерді пайдалану және басқалар сияқты түрлі проблемалар мен қажеттіліктерді тудырды. Осы жағдайға тап болған Тагумның жергілікті үкіметі Муниципалды кешенді даму жоспарын (МКДЖ) қайта қарауға кірісті. Бұл жобаны Муниципалды жоспарлау және даму басқармасы (МЖДБ) Филиппин университетінің архитектура факультетінің (UP ARKI), Манила және XI аймақтың Тұрғын үй және жерді пайдалануды реттеу жөніндегі кеңесінің (ТЖПРК) көмегімен жүзеге асырды. МКДЖ 1993 жылдың желтоқсан айында бекітілді. Сол жылы Тагум XI аймақтағы МКДЖ-ны бекіткен екінші муниципалитет болды. Тагум 1995 жылы Тагумның қалалық барангайы болып табылатын Побласион барангайының бөлінуі кезінде барангайларының санын арттырды. Бұл төрт жаңа барангайдың құрылуына әкелді, атап айтқанда, Магугпо Солтүстік, Магугпо Оңтүстік, Магугпо Шығыс және Магугпо Батыс барангайлары. Тағы бір маңызды оқиға, әсіресе 1997 жылы болған, бұл қоғамдық нарықтың бұрынғы нарықтан бір шақырымнан астам қашықтықта орналасқан жаңа 60 миллиондық қоғамдық нарыққа көшірілуі болды. Жаңа нарық Перейралар отбасы сыйға берген жеті гектар жерге салынды. Аталған аумақта сонымен қатар 60 миллион теңгенің жаңа Тагум құрлық көлігінің біріктірілген терминалы (ТҚБТ) және 2,5 миллион теңгенің мал аукционы орталығы орналасқан. Тагумның 1990-жылдардағы дамуының басты бөлігі – оның Давао-дель-Норте қаласының құрамдас бөлігіне айналуы болды. Конгрессмен Балтазар Сатор Конгресс палатасында №7509 заң жобасын демеледі. Мақұлдануға дейін Конгресс палатасының жергілікті басқару жөніндегі комитеті, Конгрессмен Сириако Альфелор төрағалығымен Тагумда қоғамдық тыңдау өткізді. Аталған заң Конгресс палатасында барлық талаптарды орындап, мақұлдануына әкелді. Содан кейін 8472 жылғы Республикалық заң – Тагум муниципалитетін қалаға айналдыратын заң, Тагум қаласы деп аталатын Сенат палатасына сенатор Висенте Сотто III демеушілігімен қабылданды. Қазіргі муниципалдық мэр Викторіо Р. Суайбагио, кіші, соңғы мерзімінде қызмет еткен, Тагумның бірінші қалалық мэрі болды. Алайда, оның бірінші қала мэрі ретіндегі қызметі қысқа мерзімге ғана созылды, өйткені ол жоғары саяси лауазымға түсу үшін қызметтен кетті. 1998 жылдың мамыр айындағы сайлауда Суайбагио Давао-дель-Норте штатының вице-губернаторы болып сайланды. Заң бойынша, қазіргі вице-мэр Аррел Р. Оланьо қала мэрі лауазымын алды. Алайда, ол қысқа мерзімге ғана қала әкімі қызметін атқарды, өйткені ол да отставкаға кетіп, провинциялық үкіметтегі кеңес мүшесі ретінде жоғары саяси лауазымға ұмтылды.

Тагум қаласы ретінде

Келесі жоғары дәрежелі лауазымды адам ретінде Октавио Р. Валле қалалық кеңестің бірінші мүшесі тағайындалды. Осы лауазымда ол вице-мэр міндетін атқарып, 1998 жылғы мамыр сайлауында вице-мэр болып сайланғанда Тагум қаласының әкімі міндетін уақытша атқарды. Тагум қаласының алғашқы сайланған лауазымды тұлғалары 1998 жылдың 1 шілдесінде мэр Рей Т. Уай мен вице-мэр Герардо Р. Рачо басшылығымен қызметке кірісті. 2001 жылы Уай Геласио П. Гементизаға қайта сайлануда жеңіліп қалды, бірақ 2004 жылғы сайлауда мэрлікті қайта иеленді, ал Гементиза Давао-дель-Норте провинциясының губернаторы болды. 2007 жылғы жергілікті сайлауда қайта сайлануға үміткерлер Уай мен Аллан Л. Реллон оппозициялық кандидаттар Мелитон Д. Лемос пен оның серігі Гетерито Т. Джементизаға қарсы күресті, нәтижесінде Уай мен Реллон үлкен дауыс айырмасымен жеңіске жетті. Қазіргі уақытта қалалық басшылар, қалалық заң шығару кеңесі мен әртүрлі LGU ұйымдарының қолдауымен мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізуге саяси ерік-жігер танытуда. Мэр Рей Т. Уай бұрынғы басқару тәжірибесін корпоративтік саладан жергілікті кеңсеге көшіріп, қаланың жылдам дамуына, көлік, инфрақұрылым және қоғамдық нысандардың жақсаруына, жаңа кәсіпорындардың ашылуына және Тагум тұрғындарының өмір деңгейінің көтерілуіне ықпал етті. 2008 жылы осы жетістіктердің нәтижесінде Тагум қаласы Давао аймағындағы (Давао қаласынан кейін) екінші бірінші сыныпты қалаға айналды, оның кірісі 463,476,022.99 PhP құрады, бұл Қаржы және Ішкі істер министрліктерімен мойындалды. 2010 жылғы жалпы сайлауда Уай мен Реллон Бірінші округтен сайланған конгрессмен Аррел Олано мен Гементиза Авентурадо тандеміне қарсы шықты. Уай мен Реллон үлкен артықшылықпен жеңіске жетті және сайлаудан кейін бірнеше күн өткен соң жеңімпаздар деп жарияланды. 2006 жылы Тагум Филиппиннің Пальма ағашы қаласы атағын алды. Сондай-ақ, қала Филиппиндегі ең биік Рождество шыршасы үшін бейресми рекордты иеленеді. Қалалық әкімдіктің артындағы Бостандық саябағында орнатылған 153 фут биіктігіндегі әсем құрылыс Пуэрто-Принсеса қаласының 100 фут биіктігіндегі Рождество шыршасымен бәсекелесе алады. Тагумда әлемдегі ең үлкен ағаш розарийі де орналасқан, ол темір ағашынан жасалған және аймақтың ең ірі католик шіркеулерінің бірі - Мәсіх Патша соборында орналасқан. 1999 жылдан бері Тагум қаласы жыл сайын Мусикахан фестивалін өткізіп келеді, ол Тагум, Минданао және Филиппин тұрғындарының музыкалық таланттарын көрсетуге бағытталған және көптеген жергілікті және шетелдік қонақтарды тартады. Қазіргі уақытта қала Филиппиндегі жалғыз қала болып табылады, ол Венесуэламен мәдени алмасу бойынша тікелей келісімге қол жеткізді, бұл 2011 жылғы 11-ші Мусикахан фестиваліне сәйкес келеді, сонымен қатар қаланың Минданаоның мәдени орталығы екенін растайды, бұл Филиппин университетінің Дилиман музыка және өнер факультеттерімен расталды. 2010 жылы Тагум үш ірі ұлттық жарысқа қабылдады: Ұлттық ағылшын джаз әндері фестивалі, Ұлттық мектеп баспасөз конференциясы және 9-шы Мусикахан фестивалі. 2011 жылы Тагум қаласында өткен 3-ші Халықаралық Рондалла фестивалі, қаланың ұйымдастырған алғашқы халықаралық жарысы, Тагумды Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мәдени орталықтар қатарына қосты. Аймақтағы сауаттылықты арттырудағы қаланың күш-жігерін мойындап, Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) Тагум қаласының Сауаттылықты үйлестіру кеңесіне "Тыныштық менеджменті сауаттылығы және түнгі базар арқылы білім беру" бағдарламасы үшін Сезжон патшасы атындағы халықаралық сауаттылық сыйлығының құрметті атауын табыс етеді. 2013 жылғы аралық сайлауда вице-мэр Аллан Л. Реллон Уайдың орнын басып, Гетерито "Бойет" Т. Геметиза Реллонның бұрынғы лауазымын иеленді.

География

Тагумның жалпы жер көлемі 2200 км², негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады, кокос, күріш, Кавендиш бананы, дуриан, ланзона және басқа да ауыл шаруашылығы дақылдары өндіріледі, олардың бір бөлігі жеке тұтынуға арналған. Қала Оңтүстік Минданаоның солтүстік бөлігінде стратегиялық түрде орналасқан және үш маңызды жол желісінің тоғысқан жерінде жатыр: Фил-Жапония достық тас жолы, Давао-Мати-Агусан тас жолы және жақын арада аяқталуға тиіс Давао-Букиднон тас жолы, бұл қаланы аймақтағы және Минданаоның қалған бөлігіндегі басқа да маңызды бағыттармен байланыстырады. Осының арқасында қала провинция ғана емес, бүкіл Давао аймағы үшін де маңызды экономикалық торап болып табылады, Давао қаласын солтүстік Бутуан қаласымен (Агусан-дель-Нортеде), Матимен (Давао-Ориенталда) және Суригао провинцияларымен байланыстырады. Қала Давао қаласынан солтүстікке қарай 55 шақырым қашықтықта орналасқан, ол XI аймақтың негізгі экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Давао қаласына саяхат 1 сағат 30 минутқа созылады. Қала 7°26′ солтүстік ендік және 125°48′ шығыс бойлық аралығында жатыр. Солтүстік жағынан Асунсьон, Нью-Корелла және Маваб муниципалитеттерімен, шығыс жағынан Макомен және батыс жағынан Б. Э. Дуджалимен шектеседі. Кармен қаласының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан, ал оңтүстікке қарай тікелей Давао шығанағына қарап тұр.

Климат

Тагум Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша тропикалық жаңбырлы орман климатына (Af типіне) ие. Қалада жыл бойына ғана емес, тұрақты жылы ауа-райы сақталады. Оған жауын-шашынның, температураның, ылғалдылықтың және ауа қысымының тең таралуы тән. Нақты ылғалды немесе құрғақ маусымы жоқ. Ауа-райының болжамдылығы ауыл шаруашылығы өндірісі үшін өте тиімді жағдай жасайды. Температура 20-32 °C аралығында, ал жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1300 мм-ге дейін жетеді.

Барангай

Тагум саяси жағынан 23 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар. Барангай халқы (2020 жылғы санақ бойынша) Жер аумағы (гектарда) Апокон 37,984 2,630 Бинкуган 4,045 1,485 Бусаон 3,197 1,056 Канокотан 9,752 2,655 Куамбоган 13,140 880 Ла Филиппина 21,262 550 Либоганон 2,803 612 Мадаум 14,421 2,665 Магдум 13,559 2,655 Магугпо Побласион 2,945 980.55 Магугпо Шығыс 15,770 255.51 Магугпо Солтүстік 8,595 73.48 Магугпо Оңтүстік 11,563 134.03 Магугпо Батыс 12,924 216.43 Манкилам 41,345 1,176 Жаңа Баламбан 1,596 520 Нуэва Фуэрса 2,496 616 Пагсабанган 5,556 1,350 Пандапан 2,504 530 Сан-Агустин 1,567 522 Сан-Исидро 4,795 802 Сан-Сонит (Лагерь 34) 21,735 609 Висаян Вилладж 42,648 1,520

Экономика

Тагум, бұрын негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын аймақ болғаннан кейін, Давао-дель-Норте және Компостела аңғарының ауылдық жерлері мен қалалық Метро Давао арасындағы стратегиялық орналасуының арқасында Минданаодағы ең қарқынды дамитын қалаға айналды. Дамыған инфрақұрылымының арқасында қала ағаш ұны, қабатталған фанера және ағаш материалдары сияқты тауарларды экспорттауға мүмкіндік алады. Дегенмен, жаңа банан негізгі экспорттық тауар болып қала береді. Давао-дель-Норте және Компостела аңғарының ауылдық аймақтарынан адамдардың көптеп келуі қаланың кірісін арттыруға көмектесетін адам ресурстарын дамытуға ықпал етті. Соңғы кезде туризм де қаланың маңызды экономикалық драйверіне айналды. Қала күнтізбесінде он бес фестиваль бар, осы фестивальдерге келетін отандық және шетелдік туристердің көптігі шағын және орта бизнес (СӨБ) және көлік саласына пайда әкелді. Тагум кооперативінің айқын өсуі, Филиппиндегі ең үздік кооперативтердің бірі ретінде 83 378 мүшесімен (қаладан және аймақтың көршілес қалаларынан) қаланың қаржылық тұрақтылығы мен әлеуетін көрсетеді.

Көлік

Тагум қаласы Давао аймағындағы екінші ең қызығушылық тудыратын қала және Минданаодағы 8-ші орынды иеленеді, бұл қаланы Минданаоның әртүрлі аймақтарына құрлық көлігімен жетуге мүмкіндік береді. Қаладағы құрлық көлігінің қазіргі күйі жақын маңдағы муниципалитеттер мен барангайлардан келген джипнилерден, жеке мотоциклдерден және трициклдерден (мысалы, педикабтардан) тұрады, бұл қаладағы басты көлік түрі. Тагум қаласындағы жол жүргіші көлік құралдары келесі муниципалитеттер мен қалаларға бағытталған: Санто-Томас, Капалонг, Асунсьон, Талаингод, Панабо қаласы, Кармен, Браулио Дуджали, Нью-Корелла, Сан-Исидро, Лаак, Мако, Мабини, Пантукан, Маваб, Набунтуран, Банайбанай, Лупон және Губернатор Генеросо. «Davao Metro Shuttle», «Del Norte Fighters» және «Land Car Inc.» сияқты автобус компаниялары Тагум қаласынан Давао қаласына, Нью-Батанға және Панабо қаласына қатынайды. Бутуан, Суригао қаласы, Ормок қаласы, Таклобан қаласы, Манила, Мати қаласы және Давао қаласынан келген автобустар Тагум қаласының құрлық көлігі интеграцияланған терминалында орналасқан, олар жолаушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған. Тагум қаласы N1 (Махарлика тас жолы) арқылы бөлінеді, ол қала үшін маңызды артерия болып табылады, сондай-ақ Давао қаласы мен солтүстік аймақтар арасындағы басты бағыт есебінде қызмет етеді. Басқа да маңызды тас жолдарға N909 жатады, ол батысқа орналасқан көрші муниципалитеттерге қызмет көрсетеді, және N74 (Апокон жолы), ол Давао Ориенталға дейін созылады. Қаладағы көлік жағдайының нашарлауына байланысты жергілікті билік және DPWH Даанг Махарлика бойында 1,6 километрлік эстакада салу туралы келісімге келді. Бұл эстакада CAP ғимаратынан (Висаян ауылы) Kar Asia-ға (Магугпо Шығысы) дейін созылады. Жобаның құны 3 миллиард песо, ал құрылыс жұмыстары 2017 жылдың қыркүйегінде басталды. Хиджо портын Тагум халықаралық контейнерлік портына қайта жаңартудан (құрылысы аяқталғаннан кейін Филиппиннің екінші ірі порты) басқа, Тагум қаласы аймақтағы ең жаңа әуежайдың орны болып таңдалуда. Бұл жаңа қақпа Давао қаласындағы Франсиско Бангой халықаралық әуежайының жүктемесін азайту мақсатында жоспарланған.

Сауда орталықтары мен орталықтары

Тагумдағы сауда орталықтарына Гайсано Центр Тагум, JS Гайсано Ситимолл Тагум, NCCC Mall Тагум, Гайсано Гранд Молл Тагум және Гайсано Молл Тагум (сонымен қатар GMall Тагум деп аталады), Юнитоп Молл Тагум, Пуреголд Тагум, Тагум Пионер Буэнас, Choice Mart және Давао Орталық Қойма Клубы кіреді. 2016 жылдың сәуір айында ашылған Робинсонс Плейс Тагум Барангай Висаян ауылында орналасқан және Минданаодағы ең ірі сауда орталықтарының бірі болып табылады. 2017 жылдың 28 ақпанында ашылған, Ұлттық тас жолда орналасқан CityMall Филиппиндегі CityMall филиалдарының үшінші ең ірісі болып табылады.

Білім

Тагум қаласы мектептердегі сауаттылық бағдарламасының табыстарымен белгілі. Бұл бағдарламаны «Оқу жастарды күшейтеді» (Project REY) жобасы және білім беру саласындағы Жергілікті Өкіметтің (LGU) басшылығы жүзеге асырды. Қалалық әкімдік Тагумдағы мектептердің жағдайын жақсарту мақсатында салынған, «LGU типті» деп аталатын мектеп құрылыстарымен де танымал. Осы құрылыс жобалары іске асырылған ең ірі мектептер: Тагум қалалық Ұлттық орта мектебі, Давао-дель-Норте пилоттық орталық мектебі және Тагум қалалық Ұлттық кешенді орта мектебі. Осының нәтижесінде, Тагум қаласы 2001 жылы Ұлттық сауаттылық бағдарламасын іске асырудағы ең үздік Жергілікті Өкіметті (компоненттік қала санаты) анықтау бойынша Ұлттық чемпион атанды. Сонымен қатар, 2004 және 2005 жылдары Тагум қаласы Ұлттық сауаттылық бағдарламасын іске асырудағы ең үздік Жергілікті Өкіметті (компоненттік қала санаты) анықтау бойынша ұлттық деңгейде 2-орынды иеленді. 2010 жылдың ақпан айында Білім министрлігі Тагум қаласын Ұлттық мектептер баспасөз конференциясын қабылдау орталығы ретінде таңдады. Барлық мемлекеттік мектептер барлық қатысушыларды қабылдады, ал екі жеке мектеп жазу, макеттеу және сценарий жазу сындықтары үшін байқау алаңдары ретінде бекітілді. Тагумда 22 жоғары оқу орны, 12 орта мектеп және бастауыш білім беретін 35 мектеп бар.

Медиа

Тагум Давао қаласындағы теледидар және кабельдік станциялардың таралу аймағында болғандықтан, 2005 жылға дейін өз медиа индустриясы болмады. Осы жылы Манила радиокомпаниясы "Радио Натин Тагум" арнасы арқылы эфирге шығумен бұл өзгерді. 2007 жылғы жергілікті медиадағы өрбуден кейін төрт радиостанция эфирге шықты. 2010 жылдың қаңтарында тағы бір радиостанция, "100.7 Radio Caritas FM" толқындарда жұмыс бастады. 2014 жылдың қарашасында алғашқы христиандық заманауи радио және телеарнасы "93.5 Care Radio & Care tv9 (CARE TELERADIO)" таза христиандық музыканы эфирге шығара бастады. Тоғыз радиостанциядан басқа, Тагумда төрт AM станциясы, бірнеше жергілікті таблоидтар мен газеттер, сондай-ақ екі жергілікті кабельдік арна бар. "PTV DavNor TV 48" 2017 жылы Тагумда жұмыс істей бастаған алғашқы жергілікті телеарна және қазіргі уақытта үкіметке тиесілі. Сонымен қатар, LGU қалалық ақпарат бюросы арқылы ақпараттық науқандарды қолдайды, жылдық журналдар шығарады және қала әкімдігінің веб-порталын басқарады, онда жаңалықтар, бейнелер, фотосуреттер, видеолар және форумдар жарияланады.

Туризм

Инфрақұрылымның жақсаруына байланысты, елдің түкпір-түкпіріндегі 49 қала мен муниципалитет, солтүстіктегі Ифугао провинциясындағы Агуинальдо қаласынан бастап, оңтүстіктегі Тави-Тави провинциясындағы Бонгао қаласына дейін, «Лакбай Арал» тур операторларының өкілдерін Тагум қаласына жіберді. Сонымен қатар, аймақтың әртүрлі мектептері мен университеттерінің студенттері қалаға оқу және танысу сапарларын ұйымдастырды, себебі қалада түрлі туристік орындар, көлік жеңілдігі және жоғары қауіпсіздік деңгейі бар. Жыл бойы өткізілетін он төрт фестиваль да жергілікті және халықаралық туристерді қалаға тартады, әсіресе «Мусикахан» маусымы (2010 жылғы мерекелер қаланың Ұлттық мектеп баспасөздерінің конференциясын қабылдауымен бірге өтті), «Дуриан» фестивалі, Рождество және Жаңа жыл тойларында көршілес Давао қаласының тұрғындары 30 минуттық фейерверк шоуын тамашалайды, себебі олардың қала әкімдігі жарақаттарды болдырмау үшін фейерверктерді атқылауға тыйым салады; 30 минуттық фейерверк шоуы Бриз ауданында өтеді және оны Побласион, Магдум, Висаян ауылы және Канокотаннан жақсы көруге болады. Бұдан өзге, көршілес муниципалитеттер мен провинциялардан адамдар Тагумға коммерциялық, іскерлік, азаматтық және жеке істерімен келеді, себебі қалада қазір Давао қаласындағы жүйелілікті азайтатын маңызды жайлылықтар мен қызметтер бар. Бұл көрсеткіш жыл соңына қарай арта түседі, себебі қалада сауда орталықтары, қонақүйлер, мейрамханалар және қоғамдық пайдалану нысандары салынып жатыр.