Жылтырақты жапырақты папоротник (Asplenium scolopendrium) туралы
Asplenium scolopendrium
Жасыл тіл шопанқөк (Asplenium scolopendrium) – Солтүстік жарты шарда өсетін мәңгі жасыл папоротник. Ерекше жапырақ пішіні, өсу ортасы және күтімі туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Aspleniaceae тұқымдасына жататын папоротник түрлері
Species of fern in the family Aspleniaceae
Asplenium scolopendrium, көбінесе жүрек тілі папоротнигі деп аталады, Солтүстік жарты шарда табиғи түрде өсетін мәңгі жасыл папоротник және Aspleniaceae тұқымдасына жатады.
Asplenium scolopendrium, commonly known as the hart's tongue fern, is an evergreen fern in the family Aspleniaceae native to the Northern Hemisphere.
Сипаттама
Қырықжапырақ ең керекті және ерекше ерекшелігі – оның қарапайым, баға тәрізді, бөлінбеген жапырақтары. Жапырақтарының бұғының тіліне ұқсас болуы (бұғының ескі атауы) "бұғы тілі" деген жалпы аталған есімнің пайда болуына себеп болды.
The most striking and unusual feature of the fern is its simple, strap shaped undivided fronds. The leaves' supposed resemblance to the tongue of a hart (an archaic term for a male red deer) gave rise to the common name "hart's tongue fern".
Тіршілік ету ортасы
Өсімдіктер бейтарап, кальцийге бай және/немесе әкке бай субстраттарда, жапырақты, қатты ағаштардың жапырақтарының көлеңкесінде (әдетте Солтүстік Американың шығысындағы қант кеспесінің астында) өседі, соның ішінде ылғалды топырақтарда және ескі қабырғалардың ылғалды жарықтарында кездеседі; олар көбінесе көлеңкелі жерлерде табалады. Күнге толыққандай түскен жерде өсетін өсімдіктер әдетте өсуі тоқтап, сарғыш түсті болады, ал толық көлеңкеде өсетіндері қара жасыл және сау болады. Солтүстік Американың оңтүстік-шығысындағы Солтүстік Америкалық түрлерінің үзіліс популяциялары тек шұңқырларда немесе әктас үңгірлерінде ғана кездеседі.
The plants grow on neutral, calcium rich, and/or lime rich substrates under deciduous hardwood canopies (usually sugar maples in eastern North America), including moist soil and damp crevices in old walls; they are found most commonly in shaded areas. Plants in full sun are usually stunted and yellowish in colour, while those in full shade are dark green and healthy. The disjunct populations of the North American variation in the southeastern US are found exclusively in sinkhole pits or limestone caves.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та A. scolopendrium var. americanum 1989 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі тарапынан жоғалу қаупі бар түр деп жарияланды. Оның сирек кездесу себептері қазіргі таңда зерттеліп жатыр, сондай-ақ Нью-Йорк және басқа да аймақтарда оны қайта орналастыру бағдарламалары дамытылуда.
In the United States, A. scolopendrium var. americanum was declared endangered by the U. S. Fish and Wildlife Service in 1989. The reasons for its rarity are currently being researched, with reintroduction programs in New York and elsewhere also in development.
Канада
Онтарио, Канадада А. scolopendrium var. americanum-ның ең көп саны тіркелген, бұл түрдің таралған аймақтарының ішінде ең үлкен көрсеткіш. Барлық субпопуляциялардың шамамен 80%-ы және барлық жеке тұлғалардың 94%-ы осы аймақта кездеседі. Бұл папоротник провинция бойынша 100-ден астам жерде анықталған, олардың шамамен 75-і қазірге дейін сақталған деп есептеледі. Дегенмен, А. scolopendrium var. americanum 2017 жылдың мамыр айында Онтариодағы түрлердің қауіп төндіретін жағдайы жөніндегі комитет тарапынан ерекше қамқорлыққа алынатын түр ретінде тізілді. Бұл оның өте нақты орта тұру талаптарына, салыстырмалы түрде шағын таралу аймағына және кейбір субпопуляцияларының жеткіліксіз сандағы жеке тұлғалардан тұруына байланысты.
Ontario, Canada has the highest population numbers of A. scolopendrium var. americanum of any region in the variation's distribution, with around 80% of all subpopulations and around 94% of all individuals. The fern was reported at more than 100 sites across the province, with around 75 still believed to be existing. Despite this, A. scolopendrium var. americanum was listed as a species of Special Concern under the Committee on the Status of Species at Risk in Ontario in May 2017, due to its extremely specific habitat requirements, relatively small distribution, and some subpopulations consisting of too little individuals.
Еуропа
Еуропада Солтүстік Америкаға қарағанда әлдеқайда көп таралған (соның салдарынан, қорғалатын аумақтарда көбірек кездеседі) болғанымен, A. scolopendrium континенттің белгілі бір аймақтарында әлі де азайып келеді. 2014 жылы Албанияның және 2010 жылы Норвегияның Ұлттық қызыл тізімінде (D1 критерийі бойынша) бұл папоротник "Көмектесуге мұқтаж" деп тіркелді; 2012 жылғы Чехияның өсімдіктердің қызыл тізімінде "өте қауіпті және сирек" деп, ал Швецияның 2010 жылғы қызыл тізімінде "Қауіпті" деп саналды. Дегенмен, Германияның 1996 жылғы қауіпті өсімдіктердің қызыл тізімінде бұл түр қауіп төндірмейтін өсімдік ретінде қарастырылмады. A. scolopendrium 1998 жылдан бері Нидерландта заңмен қорғалады.
In spite of being much more common in Europe than in North America (and therefore present in more protected areas), A. scolopendrium is still declining in certain areas of the continent. The fern was listed as "Vulnerable" in the National Red Lists for Albania in 2014 and Norway in 2010 (under Criterion D1); considered "critically threatened and rare" in the Czech Republic's 2012 plant Red List; and "Endangered" in Sweden's 2010 Red List. However, it was not considered threatened in Germany's 1996 Red List of Threatened Plants. A. scolopendrium is protected by law in the Netherlands since 1998.
Өсіру
Asplenium scolopendrium көбінесе сәндік өсімдік ретінде өсіріледі, әртүрлі жапырақ пішіндерімен ерекшеленетін бірнеше сұрыптары бар, оның ішінде жиекті жапырақтары, екі салалы жапырақтары және ирекшеленген (кристатты) пішіндері де кездеседі. Бұл түр, сондай-ақ 'Angustatum' сұрпы да Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері» сыйлығына ие болған. Америкалық нұсқасын өсіру қиын деп есептеді (сол себепті оны сақтау жұмыстарын жүргізу де қиынға соғады); осыған байланысты, өсірілген жекелеген өсімдіктердің көпшілігі, тіпті барлығы да, Ескі әлемге тән түрлерден шығарылған.
Asplenium scolopendrium is often grown as an ornamental plant, with several cultivars selected with varying frond form, including with frilled frond margins, forked fronds and cristate forms. The species has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit, as has the cultivar
'Angustatum'. The American variety is reputed to be difficult to cultivate (making conservation efforts for it even more troublesome); due to this, most, if not all, cultivated individuals are derived from the Old World subspecies.
Өсімдіктер
Бұл папоротник 1800 жылдары халық медицинасында дәрілік өсімдік ретінде, көкбауырды нығайту үшін (содан туыстың ежелгі атауы, "spleenworts") және басқа да қолданыстарда пайдаланылған.
This fern was used in the 1800s as a medicinal plant in folk medicine as a spleen tonic (hence an archaic name for the genus, "spleenworts") and for other uses.