Кіріспе

Семиотикада белгінің мәні, оның мағына жүйесіндегі орны мен қарым-қатынастарына, сондай-ақ қолданылып жатқан нақты кодтарға байланысты болады.

Сауссюрдың құндылығы

Құндылық – бұл белгі, себебі ол семиотикалық жүйедегі басқа белгілер арқылы анықталады. Мысалы, тіл білімі маманы Фердинанд де Соссюр үшін тілдегі белгінің мазмұны түпкілікті түрде оның ішкі мазмұнымен емес, оны қоршаған ортамен анықталады және шектеледі: синонимдер redouter («қорқу»), craindre («қорқу») және avoir peur («қорқыныш сезіну») бір-біріне қарама-қарсы тұрғандықтан, олардың ерекше құндылықтары бар. Егер екі термин жоғалып кетсе, қалған белгі олардың орнын басады, нашар түсінікті, аз анық болады және «қосымша бір элементін» жоғалтады, өйткені ол өзін ерекшелендіру үшін ештеңе қалдырмайды. Де Соссюр үшін бұл ойдың хаотикалық тұмандық екенін көрсетеді, тілдік құрылым оны жіктеп, бөліністерін тепе-теңдікте ұстағанша. Бұл сэр Уильям Гамильтонның философиясына ұқсас, ол Соссюрге жанама түрде әсер етті және сана тек бір нәрсені одан ерекшелендіру арқылы түсіне алады деп сенді. Ол, егер екі объекті бір-бірінен ажыратылмаса, олар санада бірігіп, ажырату мүмкін емес болады деп ойлады. Құндылық белгінің мәнін ғана емес, тұтастай анықтайды. Дыбыс та белгісіз тұмандық. Белгінің кездейсоқтығы мен дыбыстың икемділігі келісілген қарама-қайшылықты қажет етеді. Мысалы, «zena» сөзі келісілген жүйеде «zenb» сөзіне қарама-қарсы тұрғандықтан пайдалы. Егер бұл айырмашылық болмаса, «zena» сөзін кез келген нәрсеге немесе тіпті ештеңеге қолдануға болады, бұл байланысты мүмкін емес етеді. Осылайша, құндылыққа ие болатыны – белгінің өзі ғана. Тілдік құрылым дыбысты оймен бір мезгілде біріктіреді және «ой-дыбысын» тілдік бірліктерге немесе белгілерге жіктейді, олар білдіруші мен білдірілгеннен (дыбыстық үлгі мен ұғымнан) тұрады. Жеке-жеке талдағанда, дыбыстық үлгі немесе ұғым – бұл дыбыстық үлгілердің немесе ұғымдардың тізбегінен туындайтын таза айырмашылықтар, олар өзіндік тәуелділікте болады. Бірақ оқшауланған жағдайда, олар тек абстракция, өйткені екеуі де бір-бірімен байланыссыз болуға жарамайды. Осылайша, құрылымдық тіл білімінің нақты бірлігі – белгі, ол таза айырмашылық емес, теріс термин, бірақ таза құндылық, жүйедегі барлық басқа белгілерге қарама-қарсылық немесе қарсылық білдіретін оң термин.

Бартес

Белгілердің бірнеше мағынасы болуы мүмкін болғандықтан, белгі тек оның контекстінде ғана түсіндірілуі мүмкін. Соссюр кез келген белгінің құндылығын лингвистикалық жүйедегі басқа белгілермен байланысы мен қарым-қатынасынан алады деп сенді. Қазіргі заманғы семиотика шабытын, басқалармен қатар, Роланд Барттан (1915–1980) алды, ол семиотика өзінің ауқымын кеңейтуі керек деп мәлімдеді: «белгілердің кез келген жүйесі, олардың мәні мен шектеріне қарамастан; бейнелер, ишаралар, музыкалық дыбыстар, заттар және олардың бәрінің күрделі байланыстары, рәсімдердің, конвенциялардың немесе қоғамдық ойын-сауықтың мазмұнын құрайды: бұл тілдер болмаса, кемінде мағына беру жүйелері болып табылады» (1967, 9). Зерттеліп отырған жүйеде қарым-қатынастар әлсіз және күшті, оң және теріс, сапалық және сандық сияқты түрлі болады. Осыған байланысты, белгіге оның контекстінен тыс құндылық тағайындалмайды (бірақ белгілі бір мән контекстен тыс резонанс беретін коннотативтік мағынаға ие болуы мүмкін), ал қатыспаған нәрсе қатысқан нәрседей маңызды болуы мүмкін. Білімді зерттеу үшін археологиялық және генеалогиялық әдістерді қолданатын сын тұрғысынан қарағанда, Мишель Фуко (1926–1984) білім элементтерін қайта бағалау құралы ретінде үздіксіздік идеясын пайдаланды. Ол мәтіндегі үнсіздік пен олқылықтарды ашық мәлімдемелермен бірдей маңызды деп есептеді. Екі жүйеде де талдау процестері осы олқылықтарды зерттейді, осы кемшіліктер кімнің мүддесіне қызмет ететінін анықтайды. Мұндай талдау қандай сұрақтар қойылмай қалғанын анықтау үшін өте пайдалы.

Әдістер

Коммутациялық сынақ қандай белгілердің маңызды екенін анықтауға қолданылуы мүмкін. Бұл сынақ алмастыруға негізделген: нақты бір белгіші таңдалып, оның орнына басқаларын қоюдың әсері қарастырылады, соның нәтижесінде белгінің құндылығы қаншалықты өзгеретіні анықталады. Бұл бастапқы таңдаудың мәнін ашып көрсетеді және қолданылған белгілерге қатысты парадигмалар мен кодты анықтайды. Парадигмалық талдау мәтінде кездесетін белгілердің тізімін жасауды қамтиды. Осы жиын парадигманы құрайды. Талдаушы содан кейін бұл жиынды қолданылмаған белгілермен, яғни таңдалуға болатын басқа белгілермен салыстырып, қарама-қарсы қояды. Бұл жасалған таңдаулардың маңыздылығын аңғартуға көмектеседі, бұл таңдаулар техникалық өндіріс шектеулерінен, жеке адамның өзінің шеберлігінің жетіспеуінен немесе туындының троптарынан, жанрлық ережелерінен, стилінен және риторикалық мақсатынан туындауы мүмкін. Парадигмалық қатынастарды талдау жүйедегі нақты элементтердің құндылығын анықтауға көмектеседі.