Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолстанның саяси партиясы. Демократиялық партия – Моңғолстандағы орталық-оң саяси партия.
Mongolian political party
The Democratic Party is a centre right political party in Mongolia.
Құрылтай және алғашқы жылдары
1990 жылғы демократиялық революциядан кейін Моңғолия көппартиялық жүйеге ие елге айналды. Демократиялық революция Моңғолияны бір партиялық коммунистік мемлекеттен серге жол ашқан демократияға трансформациялады. Демократиялық революцияны бастағандар Демократиялық революция кезінде Моңғолия ұлттық прогресс партиясы және Моңғолия әлеуметтік-демократиялық партиясы сияқты саяси партияларды құрды. 2000 жылдың 6 желтоқсанында Моңғолия ұлттық демократиялық партиясы, Моңғолия әлеуметтік-демократиялық партиясы және тағы бес саяси партия бірігіп, Моңғолияның демократиялық партиясын құрды. 2006 жылдың 1 сәуірінде партияның съезінде Сахиягиин Елбегдорж партия төрағасы болып сайланды. Сайлауға төрт кандидат қатысты, ал бірінші турда Елбегдорж 46%, Ердене Бат-Уул 40% дауыс жинап, қалған екі кандидат үлестірді. Абсолютті көпшілік болмағандықтан, ең көп дауыс жинаған кандидаттар арасында өткен екінші турда Сахиягиин Елбегдорж 57,2% дауыспен жеңіске жетті. 2008 жылдың 30 тамызында Демократиялық партияның Ұлттық кеңесші комитеті Норовин Алтанхуягты партияның жаңа төрағасы етіп сайлады.
After the 1990 democratic revolution, Mongolia became a country with a multi party system. The democratic revolution transformed Mongolia from a single party communist state into a dynamic democracy. Those who pioneered the democratic revolution established political parties such as the Mongolian National Progress Party and Mongolian Social Democratic Party during the Democratic Revolution. On 6 December 2000, five political parties – including the Mongolian National Democratic Party, Mongolian Social Democratic Party and others merged and established the Democratic Party of Mongolia. On 1 April 2006, a party convention elected Tsakhiagiin Elbegdorj as the party leader. Four candidates ran for the elections and in the first round. Elbegdorj won 46%, Erdeniin Bat Uul won 40% and two other candidates won the rest. Without an absolute majority, a second ballot between the leading candidates resulted in Tsakhiagiin Elbegdorj winning with 57.2% of votes. On 30 August 2008, the National Consultative Committee of Democratic Party elected Norovyn Altankhuyag as new leader of the party.
2012-2016 жылдар
2012 жылғы парламенттік сайлауда партия елдің 76 орындық бірпалаталық заң шығарушы органында 34 орын жеңіп алды, бұл елді жеке басқару үшін қажетті қарапайым көпшілікке бірнеше орын жетпейтін еді. Сондықтан партия бұрынғы президент Нәмбарын Енхбаярдың Моңғолия халықтық-революциялық партиясымен және олардың коалициялық серіктесі – Моңғолия ұлттық-демократиялық партиясымен бірігіп, Норовин Алтанхуягтың премьер-министрлігімен үкімет құрды. Партияның билікке келуі елдегі ірі кен орындарының дамуына байланысты қарқынды экономикалық өсіммен бірге жүрді, ал The Economist газеті елді «Майн Голия» деп атады. Билікке келген алғашқы екі жылында үкімет бірқатар ірі облигацияларды ұсынды, олардың ең маңыздылары – «Шыңғыс» және «Самурай» облигациялары, бұл инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға бағытталған болатын. Кейін 2021 жылы Моңғолияның Даму банкіне қатысты парламенттік тергеу несиелерді таңдау процесіндегі өрескел басқарудың нашарлығы мен жақын туыстарға жемқорлықты анықтады, бұл елдің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттігін Норовин Алтанхуягтың осы оқиғаға қатысы бойынша толыққанды тергеуді бастауға итермеледі. 2014 жылы парламенттік демократтар Норовин Алтанхуягты партия басшылығынан және премьер-министрліктен шеттетуге келісті, себебі ол Rio Tinto компаниясымен келісімге келе алмады, содан кейін Шымедин Сайханбилег өте даулы шешіммен премьер-министр болып тағайындалды. 2015 жылы Қытай экономикасының өсуінің баяулауы Моңғолияның экономикалық перспективаларына күшті соққы берді және елдің көптеген тауарларына зиян келтірді. Ел экономикалық рецессияға ұшырады, елдің ЖІӨ-сі шамамен бір пайызға төмендеді. 2015 жылы Шымедин Сайханбилег «Ою Толгой» жобасын қаржыландыру үшін Дубайға сапар шекті және Rio Tinto және басқа инвесторлармен келісімге келді, бұл келісім халық арасында «Дубай келісімі» деп аталды. Инвестициялық келісім партия ішінде де, сыртында да қатаң сынаққа іріктелді: Моңғолия жобадан кем дегенде 2034 жылға дейін пайда көре алмайды. Сол кездегі парламент спикері Зандааххугиин Энхболд және басқа да бірнеше демократтар бұл қадамды айыптады. 2016 жылы, өкілеттік мерзімі аяқталуға бірнеше апта қалғанда, Сайханбигелдің үкіметі елдегі ең табысты жобалардың бірі – «Эрденет» кенішіндегі 49 пайыздық үлеске эксклюзивті құқығынан бас тартты, өйткені Ресей тарапы парламенттен рұқсат алмастан оны сатуға шешім қабылдады. Сайханбигел елдегі Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік оған қатысты тергеу бастағаннан кейін елден асығыс кетіп қалды.
In the 2012 parliamentary election, the party won 34 seats in the country's 76 seat unicameral legislature, which was only a handful short of the simple majority requirement to unilaterally govern the country. As such, the party teamed up with ex president Nambaryn Enkhbayar's Mongolian People's Revolutionary Party and their coalition partner, Mongolian National Democratic Party, to form a government under Norovyn Altankhuyag's premiership. The party's ascension to power coincided with a rapid economic boom largely attributed to the country's mining mega projects, with The Economist dubbing the country Mine golia. During its first two years in power, the government introduced a number of large scale bonds, with the most significant ones being the Chinggis Bond and the Samurai Bond to fund its ambitious infrastructure projects. Later in 2021, a parliamentary investigation into the Development Bank of Mongolia found a massive mismanagement and favouritism in the loan selection process, prompting the country's anti corruption agency to launch a full scale investigation into Norovyn Altankhuyag's involvement in the scandal. In 2014, the parliamentary Democrats ousted Norovyn Altankhuyag from the party leadership and the premiership, partly due to his failure to reach an agreement with Rio Tinto, and appointed Chimediin Saikhanbileg in a highly controversial move. In 2015, the stagnation of the Chinese economic growth severely impacted Mongolia's economic prospects and damaged the mineral prices, which the country heavily relied on. The country went into an economic recession, with the country's GDP shrinking by about one per cent. In 2015, Chimediin Saikhanbileg travelled to Dubai to finance the Oyu Tolgoi project and a struck a deal with Rio Tinto and other investors, which was colloquially named the Dubai Agreement. The investment agreement was heavily scrutinised both within and outside the party: Mongolia would not profit from the project at least until 2034. Zandaakhuugiin Enkhbold, who was the Democratic Speaker of the parliament at that time, and a handful of other Democrats condemned the move. In 2016, just a few weeks before his end of term, Saikhanbileg's government relinquished its exclusive right to purchase the 49% stake in the Erdenet mine, one of the most profitable projects in the country, when the Russian side decided to sell it – without any authorisation from the parliament. Saikhanbileg hastily left the country when the country's anti corruption agency started an investigation on him.
2016-2020 жылдар
Партия келесі парламент сайлауында ауыр жеңіліс тапты, ал қарсылас Моңғол халық партиясы 2016 жылы парламентте конституциялық көпшілікті (суперкөпшілікті) иеленді. Содномзундуин Ердене 2017 жылғы ішкі сайлауда партия төрағасы болды. 2017 жылғы президенттік сайлауда партия ұсынған Халтмаагиин Баттулга президенттікке сайланды, сонымен қатар партия 2020 жылғы жергілікті сайлауда біршама жақсы нәтижелер көрсетті. 2020 жылғы парламент сайлауында партия өкілдер санын екіге ғана көбейтіп, ал Моңғол халық партиясы екінші рет қатарынан конституциялық көпшілікті (суперкөпшілікті) жеңіп алды.
The party suffered a severe loss in the subsequent parliamentary election, with the opposing Mongolian People's Party obtaining a supermajority in the parliament in 2016. Sodnomzunduin Erdene gained the party's leadership in the 2017 internal election. Khaltmaagiin Battulga, the party's nomination in the 2017 presidential election, won the presidency, and the party also performed slightly better in the 2020 local elections. In the 2020 parliamentary election, the party was only able to increase its number of seats by two, with the Mongolian People's Party winning a supermajority for the second time in a row.
2021 қазіргі
Партия 2020 жылғы парламент сайлауында жеңілгеннен кейін, Содномзундуин Ердене басшылығын сол кездегі партияның орынбасары Цевегдоржиин Туваанға тапсырды. Туваан партия ережелеріне сәйкес ішкі сайлау өткізуге тиіс болған, бірақ орнына партия ережелеріне Хальтмаагиин Баттулганың қарсылықсыз ұсылуына мүмкіндік беретін даулы түзету енгізуге тырысты. Содномзундуин Ердене бірнеше ай бұрын басшылықтан бас тарғанына қарамастан, Цевегдоржиин Туваан партия басшылығын сайлау өткізбегендіктен, ол әлі де партия басшысы екенін айтып, партияны қайта бақылауға алуға тырысты. Осылайша партия Баттулганы қолдайтын және қарсы тұратын топтарға бөлінді, әрқайсысы Демократиялық партияның заңды басшылығы екенін мәлімдеді. Одонгиин Цогтгерел Баттулганы қолдайтын топтың басшысы болды, ал Майнбаярин Тулга Баттулгаға қарсы топтың басшысы болды. 2021 жылы Конституциялық сот Хальтмаагиин Баттулганың екінші мерзімге үміткер болуына тыйым салғаннан кейін партияның Баттулгаға қарсы тобы Норовин Алтанхуягты ұсынды, ал Баттулгаға қарсы топ президенттік сайлауға Содномзундуин Эрденені ұсынды. Елдің сайлау комиссиясы Содномзундуин Эрдененің үміткерлігін қабылдады; партия президенттік сайлаудағы ең ауыр жеңілістерінің бірін басынан өткерді, HUN партиясынан кейін үшінші орынға ие болды және ақ бюллетеньдерден шамамен 500 дауысқа ғана артық болды. Жоғарғы сот 2022 жылы Баттулгаға қарсы топтың пайдасына шешім шығарып, оларды партияның заңды басшылығы деп мойындады. 2022 жылы Баттулганы қолдайтын топ бір жыл ішінде екінші рет ішкі сайлау шақырып, онда тек Хальтмаагиин Баттулга мен Жамбын Батсури басшылыққа үміткер болып тіркелді. Жамбын Батсури сайлау күніне дейін бас тартып, Хальтмаагиин Баттулга дауыстардың 96 пайыздан астамын жеңіп алды. Баттулгаға қарсы топтың бас хатшысы Ганзоригин Унурбаяр: «Тіпті ең қатыгез диктаторлар да сайлауда 90 пайыз дауыс жинағаннан ұялады. Олар өздерінің жалған сайлау комиссиясына 90 пайыз тым жоғары, 70 немесе 80 пайыз жасауды айтады», - деді. Парламенттік Демократиялық фракциясының жетекшісі Дашдондогин Ганбат, экс-президент Цахиагиин Элбегдорж, экс-әділет министрі Хишигдемберелин Темууджин, Эрдениин Бат Уул және Дамдинсуренгиин Сосорбарам сияқты көптеген Демократиялық партия өкілдері Баттулгаға қарсы топты қолдайды, ал елдің ауылдық аймақтарындағы партия мүшелері Баттулганы қолдайтын топты қолдайды. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Баттулгаға қарсы топ украиндық тарапты ашық қолдады және Ресейдің басып кіруіне қарсы наразылық акцияларын ұйымдастырып, «Монголияның келесі Беларусь болып кетпеуіне жол бермейміз» деді, ал Баттулга мен оның жақтастары 2022 жылдың 9 мамырында Ресей елшілігінің өкілдерімен бірге Екінші дүниежүзілік соғысты еске алу күніне қатысты.
After the party's loss in the 2020 parliamentary election, Sodnomzunduin Erdene handed down his leadership to Tsevegdorjiin Tuvaan, the party's deputy leader at that time. Allegedly, Tuvaan was supposed to call for an internal election according to the party rules, but instead tried to introduce a highly controversial clause into the party rules which would have allowed Khaltmaagiin Battulga to be nominated from the party without any opposition. In response, despite surrendering his leadership a few months earlier, Sodnomzunduin Erdene attempted to take back control of the party, arguing he was still the party's leader since Tsevegdorjiin Tuvaan did not call for a party leadership election. As such, the party was divided into pro and anti Battulga factions, each claiming to be the legitimate leadership of the Democratic Party. Odongiin Tsogtgerel became the pro Battulga faction's leader while Mainbayaryn Tulga became the anti Battulga faction's leader. In 2021, the pro Battulga faction of the party nominated Norovyn Altankhuyag after the Constitutional Court barred Khaltmaagiin Battulga from running for a second term, and the anti Battulga faction nominated Sodnomzunduin Erdene for the presidential election. The country's electoral commission accepted Sodnomzunduin Erdene's nomination; the party suffered one of its worst defeats in the presidential politics, finishing in the third place, behind the HUN Party, and only around 500 votes more than white ballots. The Supreme Court decided in favour of the anti Battulga faction, recognising them as the legitimate leadership of the party in 2022. In 2022, the pro Battulga faction called for an internal election for the second time within a year; in that election, only Khaltmaagiin Battulga and Jambyn Batsuuri registered to run for the leadership. Jambyn Batsuuri dropped out just before the election day, and Khaltmaagiin Battulga won over 96 per cent of the vote. Ganzorigiin Unurbayar, the anti Battulga faction's secretary general, commented that 'Even the most ruthless dictators are embarrassed of winning 90 per cent of the vote in elections. They say to their sham election officials that 90 per cent is too high, make it 70 or 80.' Many of the establishment Democrats, including the parliamentary Democratic caucus leader Dashdondogiin Ganbat, ex president Tsakhiagiin Elbegdorj, ex justice minister Khishigdembereliin Temuujin, Erdeniin Bat Uul and Damdinsurengiin Sosorbaram, support the anti Battulga faction whereas the party members in the rural areas of the country tend to support the pro Battulga faction. During the 2022 Russian invasion of Ukraine, the anti Battulga faction publicly supported the Ukrainian side and organised protests against the Russian invasion, saying they would 'not allow Mongolia to become the next Belarus', whereas Battulga and his supporters joined the World War II memorial day with the Russian Embassy delegates on 9 May 2022.
Сайлау нәтижелері
2004 жылғы Моңғолия парламент сайлауында партия 44,7% дауыс алып, Парламенттегі 76 орынның 34-ін жеңіп алған Отандық Демократиялық Коалицияның құрамына кірді. Партия жетекшісі Цахиагийн Элбегдорж кең коалициялық үкіметтің премьер-министрі болды және 2006 жылдың қаңтарына дейін осы лауазымды сақтап тұрды. 2005 жылғы Моңғолия президент сайлауында партияның үміткері Мендсайхан Энхсайхан 19,7% ғана дауыс жинады. 2008 жылғы Моңғолия парламент сайлауында Демократиялық партия Парламенттегі 76 орынның 28-ін жеңіп алды. Сайлаудан кейін екі ірі партия (Моңғолияның Демократиялық партиясы және Моңғол халық партиясы) коалициялық үкімет құрды. Үкімет құрамында партия жетекшісі Норовин Алтанхуяг бірінші вице-премьер болды, ал партия Қаржы министрі, Денсаулық сақтау министрі, Қоршаған орта және туризм министрі, Жолдар, көлік, құрылыс және қала құрылысы министрі, және Қорғаныс министрі лауазымдарын иеленді.
In the 2004 Mongolian parliamentary elections, the party was a constituent part of the Motherland Democratic Coalition that won 44.7% of the popular vote and 34 out of 76 seats at the Parliament. Party leader Tsakhiagiin Elbegdorj became the prime minister of a grand coalition government and held that position until January 2006. In 2005 Mongolian presidential election, its candidate Mendsaikhany Enkhsaikhan won only 19.7%. In the 2008 Mongolian parliamentary elections, the Democratic Party won 28 seats out of 76 in the Parliament. After the elections, two major parties (Democratic Party of Mongolia and Mongolian People's Party) formed a coalition government. Within the government, party leader Norovyn Altankhuyag became First Deputy Prime Minister and the party keeps the seats of Finance Minister, Health Minister, Minister of Environment and Tourism, Minister of Roads, Transportation, Construction and Urban Development, and Minister of Defense.
2009 жылғы президенттік сайлау
Демократиялық партияның 2009 жылғы 3 сәуірдегі съезінде Сахиягин Елбегдорж 2009 жылғы Моңғолия президенттігіне партияның үміткерлігі үшін өткен сайыста Ерденейн Бат Үүлді жеңді. Елбегдорж жалпы дауыстардың 65,3%-ын алды. Елбегдорж үміткер деп жарияланғаннан кейін Азаматтық Ерік партиясы және Моңғолияның Жасыл партиясы Елбегдорждың президенттікке кандидаттығын қолдады. Сахиягин Елбегдорж 2009 жылғы 24 мамырда өткен Моңғолия президенттік сайлауында 51,21% дауыспен жеңіске жетті. Ол 47,41% дауыс жинаған қазіргі президент Енхбаярды жеңді. Елбегдорж 2009 жылғы 18 маусымда Моңғолия президенті лауазымына қызметке кірісті.
At the Democratic Party's convention on 3 April 2009, Tsakhiagiin Elbegdorj defeated Erdeniin Bat Üül in a contest for the party's nomination for the presidency of Mongolia in 2009. Elbegdorj won with 65.3% of the total vote. After Elbegdorj was announced as the candidate, the Civic Will Party and the Mongolian Green Party endorsed Elbegdorj's presidential candidacy. Tsakhiagiin Elbegdorj won the 2009 Mongolian presidential election on 24 May 2009 with 51.21% of the votes. Defeating incumbent president Enkhbayar who got 47.41%. Elbegdorj was sworn into office as President of Mongolia on 18 June 2009.
2012 жылғы парламент сайлауы
2012 жылғы Моңғолия парламент сайлауында Демократиялық партия жеңіске жетіп, 76 орынның 34-ін ұтып алып, парламентте көпшілік партия атанды. Партия жетекшісі Норовин Алтанхуяг премьер-министр болды. Демократиялық партия көпшілік орындарға ие үкімет кабинетімен бірге Моңғолия халықтық-революциялық партиясымен коалициялық үкімет құрды.
In the 2012 Mongolian parliamentary elections, the Democratic Party won the elections and became the majority by winning 34 seats out of 76 seat in the Parliament. Party Leader Norovyn Altankhuyag became the prime minister. It formed a coalition government with the Mongolian People's Revolutionary Party with majority seats at the government Cabinet belonging to the Democratic Party.
2013 жылғы президенттік сайлау
Демократиялық партияның Ұлттық консультативтік комитеті 2013 жылдың 7 мамырында өзінің съезін өткізіп, 100% дауыспен Елбегдоржды президенттікке қайта ұсынды. Ал Демократиялық партияның съезі, Уланбатордағы 7000 қатысушысымен қатар, барлық аймақтық орталықтардағы қатысушылар тікелей интернет видеоконференциясы арқылы қосылып, 2013 жылдың 8 мамырында 2013 жылғы президенттік сайлауға Демократиялық партиядан Елбегдорждің кандидатурасын 100% қолдады. Парламент пен үкімет кабинетінде өкілдігі бар Азаматтық еркін жасыл партиясы және Монғолия ұлттық демократиялық партиясы Елбегдорждың президенттікке үміткерлігін жақтады. Республикалық партия мен Отан партиясы да Елбегдоржға толық қолдау білдірді. 2013 жылдың 26 маусымында өткен Монғолия президенттік сайлауында Елбегдорж жалпы дауыстың 50,23%-ын алып жеңіске жетті, ал оппозициялық Моңғолия халық партиясының үміткері Бадманямбугиин Бат-Эрдэне 41,97%, ал Моңғолия халық революциялық партиясының үміткері Нацзагин Удвал жалпы дауыстың 6,5%-ын алды.
The Democratic Party's National Consultative Committee held its convention on 7 May 2013 and decided to re nominate Elbegdorj as a presidential candidate with 100% votes. And the Congress of Democratic Party, with 7,000 participants in Ulaanbaatar plus participants in all provincial centers connected via live internet video conference voted 100% for Elbegdorj's nomination from the Democratic Party for the 2013 presidential election on 8 May 2013. Civil Will Green Party and Mongolian National Democratic Party – which have seats at both the parliament and the government cabinet – endorsed Elbegdorj's presidential candidacy. The Republican Party and the Motherland Party expressed their full support for Elbegdorj's candidacy also. Elbegdorj won the 2013 Mongolian presidential election on 26 June 2013 with 50.23% of total votes while opposition Mongolian People's Party's candidate Badmaanyambuugiin Bat Erdene received 41.97%, and Natsagiin Udval, candidate of Mongolian People's Revolutionary Party got 6.5% of total votes.
2016 жылғы парламент сайлауы
2016 жылғы Моңғолия парламенті сайлауында Демократиялық партия Моңғолия халық партиясының үлкен жеңісіне ұшырады, Ұлы Хуралдағы 76 орынның бар болғаны 9-ын сақтап қалды. Олар халық дауысының 2%-дан азын жоғалтса да, екі партиялық жүйені дамыту мақсатында Демократиялық партияның өзі үкіметте болғанда қабылдаған жаңа сайлау заңы және МХП-ның 14%-ға өсуі нәтижесінде 34 орынның 25-ін жоғалтты.
In the 2016 Mongolian parliamentary elections, the Democratic Party lost to a landslide victory of the Mongolian People's Party, retaining only 9 of 76 seats in the Great Khural. While they just lost under 2% of the popular vote, a new electoral law passed by the Democratic Party itself when in government to promote two party politics, together with a 14% rise of the MPP, ended up making them lose 25 of 34 seats.
2017 жылғы президенттік сайлау
Демократиялық партияның үміткері Халтмаагийн Баттулга 2017 жылғы президент сайлауында шамалы айырмамен жеңіске жетті.
The Democratic Party's candidate Khaltmaagiin Battulga narrowly won the 2017 presidential election.
2020 жылғы парламент сайлауы
2020 жылдың маусым айында ДП 76 орынның 11-ін ғана жеңіп алды. Үкіметтік МПП сайлауда үлкен жеңіс одны.
In June 2020, DP got only 11 seats of the 76 seats. Ruling MPP won a landslide victory in the election.
2021 жылғы президенттік сайлау
2021 жылғы Моңғолия президенттік сайлауында ДП халықтың 6,37% дауысын ғана алып, үшінші орынға түсіп, президенттікке үміткерліктен бас тартыды. МПП халықтың 72,02% дауысын жинап, үлкен жеңіске жетті. Социал-демократиялық «Дұрыс адам сайлаушылар коалициясы» (RPEC) екінші орынды иеленді. 2022 жылдың басында ДП бұрынғы президент Халтмаағыин Баттулганы партия төрағасы етіп сайлады, бірақ партия ішіндегі келіспеушіліктерге байланысты оның сайлануына қарсылық туды және Баттулганың Жоғарғы Сотқа берген ресми өтініші қарастырылмай қалды.
In the 2021 Mongolian presidential election, DP fell to the third place with only 6.37% of the popular vote and thus lost the presidency. The MPP secured a landslide victory with 72.02% of the popular vote. The social democratic Right Person Electorate Coalition (RPEC) finished second. In early 2022, DP selected ex president Khaltmaagiin Battulga as its new chairman, but due to the party's internal division his selection was challenged and Battulga's official filing with the Supreme Court was stalled.