Кіріспе
Сөз басында дыбыс қосу. Тіл білімінде протез (/'p//r//ɒ//θ//ɪ//s//ɪ//s/; классикалық латын тілінен кейінгі πρόθεσις próthesis 'алдына қою' сөзінен алынған), немесе сирек кездесетін протезис (көне грек тілінен πρόσθεσις prósthesis 'қосымша') – сөз мағынасын немесе оның құрылымын өзгертпей, сөз басына дыбыс немесе буын қосу. Протез арқылы қосылған дауыс немесе әріп протетикалық немесе сирек протездік деп аталады. Протез, сөз мағынасын өзгертетін префикс қоюдан өзгеше. Протез – метаплазм, яғни жазу немесе айтылу ережесіндегі өзгеріс. Ал сөз басынан дыбыс жоғалу процесі аферез немесе афезис деп аталады.
In linguistics, prothesis ('/p//r//ɒ//θ//ɪ//s//ɪ//s/; from post classical Latin based on πρόθεσις próthesis 'placing before'), or less commonly prosthesis (from Ancient Greek πρόσθεσις prósthesis 'addition') is the addition of a sound or syllable at the beginning of a word without changing the word's meaning or the rest of its structure. A vowel or consonant added by prothesis is called prothetic or less commonly prosthetic. Prothesis is different from the adding of a prefix, which changes the meaning of a word. Prothesis is a metaplasm, a change in spelling or pronunciation. The opposite process, the loss of a sound from the beginning of a word, is called apheresis or aphesis.
Роман тілдері
Латын тіліндегі + тоқтау кластерлері (s impurum деп аталады) ерте роман тілдерінде (Ескі испан, Ескі француз, Галисия-Португал тілдерінде) алдынан әріп қосылды. Осылайша, латын тіліндегі status сөзі испан тілінде estado, ал француз тілінде état, été (кейіннен s әрпі жоғалған) – "мәлекет"/"болған" сөздеріне айналды, ал латын тіліндегі speciālis сөзі испан және Ескі француз тілдерінде especial (қазіргі француз тілінде spécial және итальян тілінде speciale) болып өзгерді.
Түркі тілдері
Кейбір түркі тілдері сөздің басындағы кейбір дауыссыз әріптердің үйлесімдемеуіне тырысады. Мысалы, түрік тілінде Смирна қаласы Измир деп аталады, ал француз тілінен алынған "станция" сөзі түрікше istasyon болып аударылады. Сол сияқты, башқұрт тілінде, егер орыс тілінен алынған сөздердің басында дауыссыз әріп немесе дауыссыз әріптер тобы болса, оларға протездік дауысты әріп қосылады: арыш "рожь" сөзі орыс тілінен, өҫтәл "стол" сөзі орыс тілінен, эскәмйә "скамья" сөзі орыс тілінен, және т.б. Дегенмен, башқұрт тілінде көне түркі тілінен келген сөздерде де жаңа протездер кездеседі: ыласын "лачин" сөзі көне түркі тілінен, ысыҡ "чык" сөзі көне түркі тілінен.
Самоид тілдері
Ненец, энец және наганасан тілдерінде дауыстылардың алдындағы айналды мұрынды дыбыстың (велярлық мұрындықтың) қосылуы тарихи түрде болған: ненец тіліндегі "жол", "жабдық" сөздері венгр тіліндегі út, íj сөздерімен мағынасы жағынан үйлеседі. Ненец тілінің кейбір диалектілерінде бұл ереже әлі де қолданылады: сөздің басында дауысты дыбыс болуы мүмкін емес, ал дауысты дыбыспен басталатын алынған сөздер қосымша дыбыспен (протетикалықпен) бейімделеді.
Үнді тілі
Ағылшын тілінен алынған хинди сөздері sp, sk немесе sm әріптерінің алдында бастапқы дыбыс ретінде "і" әрпін қосады: school → iskuul, special → ispesal, stop → istahp.
Парсы тілі
Парсы тілінде sp, st, sk немесе sm әріптерімен басталатын алынған сөздердің басына қысқа дауысты "е" қосылады: spray → esprey, stadium → estadiun, Stalin → Estalin, skate → eskeyt, scan → eskan, сияқты.
Славян тілдері
Протославян тілінен эволюциялаған кезде, кейбір славян тілдеріндегі сөздер алдынан /v/ әрпі қосылды (поляк тілінде "w" деп жазылады). Мысалы, протославян *okъno ("терезе") украин тілінде vikno, белорус тілінде vakno, ортақ чех тілінде vokno сөзіне, ал протославян *ǫtroba ("ішкі органдар") поляк тілінде wątroba ("бауыр") сөзіне қарсы келеді.
Proto Slavic *ǫtroba ("internal organs") vs. Polish wątroba ("liver")
Семит тілдері
Араб және еврей тілдері сияқты кейбір семит тілдері, бастапқы екі дауыссыз дыбыстың тіркесін протездік дауысты қосып, тұрақты түрде бөліп жазады. Бұл дауыстының алдында көмекейлік тоқтау /ʔ/ (алеф қараңыз) немесе, еврей тілінде, /h/ дыбысы болуы мүмкін, ол айтылуы немесе жай ғана жазылуы мүмкін. Семит тілдерінің үш дауыссыз түбір морфологиясының есесінен, түбірдің алғашқы екі дауыссыз дыбысы аралық дауыстыға ие болмаған жағдайда, протездік дауысты тұрақты түрде пайда болуы мүмкін, мысалы, етістік жіктелуінде: араб тіліндегі ʼaktubu (мен жазамын) етістігі kataba (түбір ktb) сөзінен. Еврей тілінде протезис грек тілінен алынған есімдерде кездеседі, мысалы, Аплатон (Платон), ицтадион (стадион).
Кельт тілдері
Уэльс тілінде тек дауысты әріппен басталатын сөздерде ғана h протезі қолданылады. Ол ei 'оның', ein 'біздің' және eu 'олардың' сөздерінен кейін келеді: oedran 'жас' ei hoedran 'оның жасы'. Бұл сондай-ақ дәстүрлі санау жүйесінде ar (үстінде) артынан келетін ugain 'жиырма' сөзінде де кездеседі: un ar hugain 'жиырма бір' (сөзбе-сөз 'жиырманың үстінде бір').
Швейцариялық неміс
Швейцария неміс тілінде, егер сөз дауыстымен аяқталса және келесі сөз дауыстымен басталса, n протезі пайда болады. Бұрын соңғы n жойылмайтын еді, бірақ қазір бұл процесс n тілінде мүлде болмаған жағдайларда да орын алады. Ағылшын тілінің кейбір диалекттерінде де осыған ұқсас, интрузивті r деп аталатын құбылыс кездеседі.
Санди
Протездік дауысты итальян тілінде сыртқы сандиді орындайды: мысалы, la scuola ("мектеп") пен in iscuola ("мектепте") салыстырыңыз. Осыған байланысты, роман тіліндегі протездің пайда болуы грамматикалық емес, фонетикалық себептермен байланысты деген болжам бар. Протез бастапқыда, егер алдыңғы сөз дауыссыз дыбыспен аяқталса, дауыссыз дыбыстардың тізбегін бұзған. Соңғы дауыссыз дыбыстарын жоғалтқан роман тілінің диалектілерінде протез болған жоқ.
Екінші тіл
Ана тілінің фонетикалық ережелері екінші тілдің айтылуына, соның ішінде түрлі метаплазмаларға әсер ете алады. Мысалы, қырым татарлары орыс тілінде сөйлеген кезде протез кездесетіні хабарланады. Джеймс Л. Баркер былай деп жазады: "Егер араб, Үндістандық, француз, испаниялық немесе итальяндықтан келесі сөйлемді оқып беруді сұрасаңыз: Мен испан тілінде сөйлегім келеді, ол оны былай оқиды: Мен (i)/(e)испан тілінде сөйлегім келеді. Бұл жағдайда 'speak' сөзінің алдындағы 'sp' әрпіне қосымша 'i' немесе 'e' әрпі паразиттік емес, бірақ 'Spanish' сөзінің алдында бар."