Кіріспе

Трансильванияның князі Габриэль Батори (Báthory Gábor; 15 тамыз 1589 – 27 қазан 1613) – 1608 жылдан 1613 жылға дейін Трансильванияның князі болды. Батори әулетінің католик тармағында дүниеге келген ол, Трансильвания княздығының төрт билеушісімен тығыз байланыста болды (Ортағасырлық Венгрия патшалығының шығыс аймақтарында дамыған, Осман империясының вассалдық мемлекеті). Оның әкесі Степан Батори княздықта жер иеленгенімен, ешқашан билік жүрген жоқ. 1601 жылы әкесі қайтыс болғанда, Габриэль кәмелетке толмағандықтан, баласыз Стивен Баторидың (әулеттің протестант тармағынан) қамқорлығына өтті, ол оны кальвинизм дініне өткізді. 1605 жылы қамқоршысының мүлкін мұраға алғаннан кейін, Габриэль Трансильвания мен Корольдік Венгрияның ең бай жер иелерінің біріне айналды (Хабсбург империясының құрамындағы, ортағасырлық Венгрияның солтүстік және батыс бөліктерін қамтитын аймақ). Габриэль Трансильвания мен Корольдік Венгрияның шекарасында орналасқан Хайдюлердің жалдама әскерлерімен одақ құрып, 1608 жылдың ақпан айында қарт князь Сигизмунд Ракоциге қарсы Трансильвания тағына талап қойды. Ракоци тақтан бас тарды, ал Трансильвания сеймі Габриэльді қарсылықсыз князь етіп сайлады. Ұлы Порта да, Хабсбургтердің билеушісі Маттиас II де Габриэльдің сайлануын мойындады. Ол Трансильвания сакстарының жеңілдіктерін елемеді және олардың ең бай қаласы Сзебенді (қазіргі Румыниядағы Сибиу) басып алды, бұл 1610 жылы көтеріліске әкеп соқты. Осман вассалы Валахияға билігін кеңейту әрекеттері мен Маттиас II-мен жүргізген келіссөздері Осман сұлтаны Ахмед I-ді ашуландырды. Сұлтан Габриэльді Трансильваниядан қуылған дворян Габриэль Бетленмен алмастыруға шешім қабылдады және 1613 жылдың тамызында княздыққа әскер жіберді. Трансильвания қарсы тұра алмады, сейм Габриэльді тақтан түсірді. Ол Хайдюлердің қатысуымен өлтірілді.

Балалық шақ

Батори 1589 жылғы 15 тамызда таңертең Вардада (қазіргі Румыниядағы Орадея) дүниеге келді. Оның әкесі, Стефан Батори, Трансильвания князі Сигизмунд Баторидің туысы болған. Габриел дүниеге келген кезде Стефан Варданың капитаны болған. Габриелдің анасы – оның әкесінің бірінші әйелі, Зсузанна Бебек. Ол төрт бала туған, бірақ ешқайсысы нәресте шағында тірі қалмаған. 1592 жылдың жазында Сигизмунд Батори Габриелдің әкесін Вардадан босатып, содан кейін Габриелдің отбасы Баторилердің ежелгі Сзилагайсомлио (қазіргі Румыниядағы Шимлеу-Силвание) сарайына көшіп келді. Трансильвания княздығы 1540 жылдары ортағасырлық Венгрия Корольдігінің ыдырауынан кейін құрылды. Княздыққа ортағасырлық Корольдіктің шығыс және солтүстік-шығыс аймақтары кірді, ал оның князьдері Осман сұлтандарына жыл сайын салық төледі. Князьдерді диета сайлап, бірақ княздықпен басқару құқығын алу үшін Осман сұлтандарының бекітуін алу керек еді. Венгрия Корольдігінің Габсбург патшалары княздықты өздерінің иелігінің бір бөлігі деп есептеді, ал княздықтың алғашқы билеушілері 1570 жылдардағы құпия келісімдер арқылы Габсбургтердің талаптарын мойындады. Трансильвания диетасы негізінен Үш Мілеттің (яғни венгр дворяндары, саксон буржуалары және секельдер) өкілдерінен тұрды. Діңгелі католик Зигмунд Батори Осман империясына қарсы Папа Климент VIII-нің Киелі лигасына қосылғысы келді, бірақ көптеген Трансильвания дворяндары оның жоспарына қарсы болды. Стефан Баторидің інісі Балтазар – оппозицияның жетекшісі болды. 1594 жылдың тамызының соңында Зигмундтың бұйрығымен Балтазар тұтқындалып, өлтірілді. Габриелдің әкесі Трансильваниядан Польшаға қашып, отбасын Сзилагайсомлиода қалдырды; бес жасар Габриел анасы мен жаңа туған әпкесі Аннамен бірге тұтқындалды. Стефан мен Балтазардың інісі, кардинал Андраш Батори (Польшада тұратын) Папа Климент VIII-ді олардың ісіне араласуға көндірді. Габриел, анасы және әпкесі Папаның өтінішімен босатылып, Стефанмен Польшаға қосылуға рұқсат алды. Анасы ауыр сырқатқа шалдығып, 1595 жылдың соңында қайтыс болды. 1595 жылдан кейін Османдықтар Киелі Лига армияларын бірнеше шайқаста жеңіске жеткізді. 1599 жылдың басында Сигизмунд Батори Габриелдің ағасы Андраш пайдасына тақтан бас тарды, Андраш Польшаның делдалы арқылы Осман сұлтандарының ықыласын қайтаруға үміттенді. Габриелдің әкесі Андрашты Трансильванияға қайтарды, ал отбасы да онымен бірге келді. Валахия князі Михаил Батыр Киелі Лигаға қосылып, Трансильванияға басып кірді және секель әскерлерінің көмегімен Андрашты жеңді. Секель қара халық Андрашты өлтіргеннен кейін Михаил Батыр Трансильванияны иеленді. Габриелдің әкесі Кеварға (қазіргі Румыниядағы Реметея-Киоаруи) қашып, 21 ақпан 1601 жылы қайтыс болғанға дейін Рудольфқа (Венгрияның да патшасы) адалдық серт берді.

Қорғаншылықта

Жетім қалған Габриэль мен Анна әкелерінің баласыз туысы Стивен Баторидің қамқорлығына берілді және әкелерінің мүлкінің көп бөлігінен айырылды; Сзилягисомлё патша қазынасына өтті, ал олардың Сзатмар, Сзабольц және Красна округтеріндегі шашыраңқы мүлкін алыстағы туысы Петр Сзанислофи иеленді. Нагьецедте ғалым Янош Чегледи Габриэльге білім берді, ал бай Стивен Батори оны католик дінінен кальвинизмге аударды. Габриэль өз иеліктерінен католиктерді, лютерандарды және унитариандарды қуатынын уәде берді. Жас Габриэльдің күші туралы әңгімелер көп, оның жалаңаш қолымен аттың жалаңын сындыра алатыны айтылады. 1603 жылы Рудольф әскерлері Трансильванияны басып алды, ал оның шенеуніктері сатқындық айыбымен дворяндардың мүлкін сот арқылы тартып ала бастады. 1604 жылы ең бай жер иелерінің бірі Стивен Боцкай Трансильваниядан қуылғандармен жасырын хат алмасып жүргеніне айыпталды. Түрмеден қашу үшін ол Хаджулардың – Трансильвания мен Корольдік Венгрия шекарасындағы бейресми әскерлердің – қолдауымен ашық көтеріліске шықты. Стивен Батори Боцкайды ашық қолдамаса да, Габриэльді Кассадағы Боцкайдың сарайына жіберді. Он алты жастағы Габриэль 1605 жылдың ақпан айының басында Сароспатак маңында патша әскеріне қарсы шайқасқа қатысты; үш жылдан кейін ақын Янош Римай оны шайқастан қашқан деп айыптады. Римай сондай-ақ Габриэльдің күндерін көбінесе шарап ішумен өткізгенін және әпкесі Ката Иффьюмен (сол кезде отыздан асқан) қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді.

Билікке көтерілу

Боцкай 1605 жылғы 21 ақпанда Трансильванияның, ал сол жылғы 20 сәуірде Венгрияның князі болып сайланды. Оның иелігіне Трансильванияның көп бөлігі, Партиум және Жоғарғы Венгрия кірді. Стивен Батори 1605 жылғы 25 шілдеде қайтыс болды. Ол мүлкінің көп бөлігін Габриелге қалдырды, ол Боцкайдың билігіндегі ең бай ақсүйектердің бірі болды. Боцкай Габриелді өзінің мұрагері деп есептейтінін айтты, 1605 жылғы қарашада Осман империясының бас визирі Лала Мехмед-пашамен кездесуден оралмаған жағдайда, Балинт Другеттке (Жоғарғы Венгриядағы әскерінің бас қолбасшысы) «Габриел Баториді венгр ақсүйектері арасында ең жоғары бағалауға» бұйрық берді. Жас ақсүйектер (оның ішінде Габриелдің болашақ жауы Габриел Бетлен) және әскери шенеуніктер де Габриелді қолдады. Бірнеше жылдан кейін Гаспар Бойти Верес Габриелдің Боцкайдың сарайындағы қызметкерлері мен қолбасшыларының құрметіне тойлар өткізгенін жазды. Габриелдің туыстары Михай Катай (Боцкайдың канцлері) және Янош Имреффи (Ката Иффюдың күйеуі) оның басты қолдаушылары болды. 1606 жылғы қыркүйектің басында Боцкайдың күрт ауырып, Катайды опасыздық үшін түрмеге қамауынан кейін оның жағдайы нашарлады. Катайдың қарсыластары Саймон Печи мен Янош Римай, өлім төсегінде жатқан (көбінесе есінен тасқан) Боцкайды өсиеті бойынша Балинт Другетті мұрагер етіп тағайындауға көндірді. Боцкай 1606 жылғы 29 желтоқсанда Кассада қайтыс болды. Халық Катайды Боцкайды улаған деп айыптап, 1607 жылғы 12 қаңтарда жазалап өлтірді. Габриел 1607 жылғы 2 қаңтардағы ұлы визирге, Куюку Мурад-пашаға жолдаған хатында Трансильвания княздығын талап етті. Боцкайдың орынбасары, қарт Зигизмунд Ракоцци, Трансильванияның сеймімен келісім бойынша княздықты басқаруды жалғастырды. Габриел Бетленді Секели капитаны Янош Петкиге оның қолдауын алу үшін жіберді, бірақ Бетлен 26 қаңтарда Ракоццидің бұйрығымен тұтқындалды. Ракоцци сондай-ақ Габриелдің әпкесі Аннаның күйеуі, Варад капитаны Денес Банффиді қызметтен босатып жіберді. Трансильванияның үш этностың өкілдері князьді еркін сайлау құқығын көрсетуге ниеттенді. Сейм алдымен кәмелетке толмаған баланың князь болуына тыйым салатын жарлық қабылдады, бұл Габриелдің сайлануына кедергі келтірді. Ол Боцкайдың өсиетін елемей, 12 ақпанда Ракоцциді князь етіп сайлады. Габриел Трансильванияны қорғауға ғана ниеттенгенін айтып, әскер жинады. Ол 1595 жылы әкесі мен туыстарының иеліктерін тәркілеуді бұйырған Трансильвания жарлықтарын жоюды талап етті. Габриел Рудольф I-нің кеңесшілеріне сейм иезуиттерді Трансильваниядан қуғаннан кейін, егер ол таққа отырса, католик шіркеуін қорғауға және католиктікке қайта оралуға дайын екенін айтып, жақындады. Рудольф оны маусым айында Трансильванияның губернаторы етіп тағайындады, бірақ бұл тағайындау Габриелдің лауазымына ешқандай әсер етпеді. Екі айдан кейін Габриел Боцкайдың туысы Анна Хорват Палоцсайға үйленді. Айлар бойы жалақы төленбегеннен кейін, 1607 жылғы күзінде Хайдюс көтеріліске шықты. Олар басшылықты бас тартқан Другеттке қолдау көрсетті. Габриел де оларға немқұрайлы қарады және қазан айының соңында Трансильванияны олардан қорғауға уәде берді. Көп ұзамай ол әскерін жинап, Жоғарғы Венгрияға аттанды. Ол қайтадан патша сарайына Рудольфтен өзін Трансильванияның воеводасы етіп тағайындауды өтінді. Жыл соңында Хайдюс өкілдері мен Жоғарғы Венгрияның ақсүйектері Инанцта елу күндік бітімге келді, содан кейін Габриел Хайдюспен келіссөздер бастады. Олар 1608 жылғы 8 ақпанда келісімге келді. Габриел Партиумдағы ауылдарды Хайдюске беруге уәде берді, ал олар Трансильванияны басып алуда оған қолдау көрсетуге уәде берді. Сонымен қатар ол «иунитариандықтар мен құдайларды жалған тәңірлерге табынушыларды» (унитариандықтар мен католиктерді) патшалық кеңесінен шығаруға уәде берді. Замандасы Ференц Нагг Сабоның естеліктеріне сәйкес, Османның бас визирі көп ұзамай Габриелді қолдауға шешім қабылдады. Габриел Имреффиді Ракоцциге жіберіп, егер Ракоцци бас тартса, Жоғарғы Венгриядағы екі маңызды иелікті басып алуға көмектесуді ұсынды. Ол Рудольфтің комиссары Зигмонд Форгачқа 1608 жылғы 13 ақпанда Ракоццидің Трансильванияны тастауға келіскенін хабарлады. Хайдюс Партиумның солтүстік-батыс аймағын бақылауға алса да, Габриел оларға Трансильванияға басып кіруге тыйым салды. Янош Петки сол жылғы 5 наурызында Коложвардағы (қазіргі Румыниядағы Клуж-Напока)...

Консолидациялау

1608 жылғы 7 наурызда Габриэль хан сайланды және оған Нагьецедке елшілер жіберілді. Оның сайлануы техникалық тұрғыдан еркін болғанымен, ол княздықтағы ең күшті әскерді бақылады (қарсыласу мүмкін емес еді). 14 наурызда сайлануын қабылдамас бұрын, княздықтың заңдарын, әсіресе Үш Мілеттің құқықтарын сақтауға уәде берді. Габриэль 31 наурызда Коложварда салтанатты түрде таққа отырды, ал Сейм оған Фогараш (қазіргі Румыниядағы Фэгэраш) және Кёвар аймақтарын мұрагерлік иелік ретінде берді. Ол Партиумдағы Хайдуларды қоныстандыра бастады, ал Нагикалладан қуылғандарға Бёсёрменьді берді; ал басқалары Бихар округінде жер алды. Габриэльдің билігінде 30 мыңға жуық Хайду сарбазына жер берілді. Валахия мен Молдавияға билігін бекіту үшін, Валахия князі Раду Шербанды тақтан түсіруді шешті; бірақ патша кеңесі және Майкл Вайс (маңызды Трансильвания саксы қаласы Брашоның (қазіргі Румыниядағы Брашов) мэрі) оны бұл әрекеттен бас тартты. Раду Шербан 31 мамызда өзінің елшілерінің куәлігінде Габриэльге адалдық серт берді. 18 шілдеде Молдавияның он үш жасар князі Константин I Мовилэ де Габриэльдің билігін мойындады және жыл сайын 8000 флорин төлейтінін уәделеді. Сол айда Габриэль Брашоға сапар шекті. Оның тойлары қала тұрғындарын ашуландырды, олар оны маскүнем немесе ашкөз жаңа Сарданапал деп қысымдады. Габриэльдің әдепсіздігі жайлы әңгімелер көп болды; ол жас әйелдерге құштарлық танытып, оған әйелдерін ұсынған ақсүйектерді жоғары лауазымдарға тағайындағандығы айтылды. Ол Бетленді Стамбулға, ал Имреффиді Кассаға Ұлы Порта мен патша сарайынан мойындылық алу үшін жіберді. Ұзақ талқылардан кейін, Имреффи мен Рудольфтың інісі Матиас (Рудольфты өзінің пайдасына тақтан бас тартуға көндірген) өкілдері 20 тамызда екі келісімге қол қойды. Бірінші келісім-шарт Венгрия Корольдігі мен Трансильвания княздығындағы Хайдулардың құқықтарын бекітті. Екіншісі Габриэльді Трансильванияның заңды билеушісі деп мойындады, бірақ оған Венгрияның қасиетті тәжінен бөлінуге тыйым салды. Бетлен қараша айының соңында Габриэльдің сайлануын растайтын ахиднаме әкелген сұлтанның елшілерімен бірге Стамбулдан оралды. Сұлтан Трансильванияны үш жылға әдеттегі салықтан босатты. Румын православие дін қызметкерлері Габриэльге ақсүйектердің оларды құлдар сияқты қарауына қарсы қолдау сұрап келді. Олардың өтініші бойынша, 1609 жылғы маусымда ол оларды жер иелерінің салықтары мен міндеттемелерінен босатты. Сонымен қатар, ол оларға княздықта еркін жүріп-тұру құқығын берді. Оның бастамасымен қазан айында Сейм кейбір ақсүйектердің мүліктерінен салық алынбауын қамтамасыз еткен барлық шешімдерді жойды.

Адам өлтіруге әрекеті

1610 жылы 10-11 наурызда Габриэль Ссек қаласындағы (қазіргі Румыниядағы Сик) Иштван Кендидің үйінде ұйықтағанда, оның жатын бөлмесіне бір адам кірді. Кірген адам Габриельді пышақтап өлтірмек болған, бірақ ойын өзгертіп, Кенди және басқа (көбінесе католик) ақсүйектер оны жалдағанын мойындады. Кенди көп ұзамай Корольдік Венгрияға қашып кетті, бірақ оның серіктестері қолға түсті. 24 наурызда соты қастандық жасағандарды өлім жазасына кесті, ал олардың мүліктері тәркіленді. Габриэль Имреффиді канцлер, ал Бетленді Секелилердің капитаны етті. Осы қастандыққа не себеп болғаны белгісіз. Замандасы Тамас Борсоның айтуынша, қастандық жасаушылар Габриельді өлтіргісі келді, себебі оның тәртіпсіз хаджу әскерлері көптеген ауылдарды қиратқан. Кальвинист пастор Мате Сзепси Лацко католик ақсүйектерінің протестант ханзадасынан құтылуды көздегенін айтты. Тағы бірі болса, Болдизар Корнис (Секелилердің капитаны) Габриельдің жас әйелін баурап алмақ болғаны үшін оған қосылғанын мәлімдеді. Габриэль мамыр айында Киралайдарокта (қазіргі Румыниядағы Крейдорольц) Венгрияның палатині Георгий Турзомен кездесті, бірақ олар келісімге келе алмады. Келіссөздер барысында ол өзінің тәуелсіз екенін, ал палатиннің тек "феодалдың құлы" екенін айтты. Трансильванияға оралғаннан кейін Габриэль Осман империясының қолдауымен Корольдік Венгрия мен Трансильванияны өз билігімен біріктіруді жоспарлады. Молдавия мен Валахия князьдеріне күш жіберуге, ал сакстарға 100 000 флорин салық төлеуге бұйрық берді, бірақ Молдавия князі әскер жібермеді, ал сакстар тек 10 000 флорин төледі. Имреффи тағы да Кассадағы Турзомен келіссөздер жүргізу үшін Корольдік Венгрияға барды. 15 тамызға дейін олар көптеген даулы мәселелерді шешкен келісімге келді. Дегенмен, Маттиас II келісімді бекітпеді, өйткені ол Трансильванияның Осман империясына қарсы Корольдік Венгрияға әскери көмек көрсетуге міндетті емес екенін көрсетеді.

Қақтығыстар

Габриэль 10 желтоқсанда Сзебенге (қазіргі Румыниядағы Сибиу) – ең бай саксон қаласына барды. Қалаға кіргенде оған 50 ғана әскер еріп жүрсе де, оның әскері қала сыртында орналасқан еді. Келесі күні Габриэль қала қақпасына келді, оны зерттеуді ғана қалағандай көрсетті; қақпа ашылғанда оның әскері күтпеген жерден кіріп, қаланы қарсылықсыз басып алды. Ол Сзебенге кіруді қамтамасыз етуді қалады, себебі сакстар монархтардың қалаларына кіруіне тыйым сала алады. Замандасы Диего де Эстраданың айтуынша, Габриэль өзінің астанасын Ұзақ түрік соғысы кезінде қиратылған Гюлафехервардан (қазіргі Румыниядағы Альба-Юлия) Сзэбенге көшіргісі келді. 17 желтоқсанда Сейм Сзебенді княздіктің астанасы деп жариялады, оның артықшылықтарын шектеп, дворяндарға жылжымайтын мүлік алуға және кальвинист дін қызметкерлеріне қаладағы лютеран шіркеулерінде уағыз айтуға рұқсат берді. Габриэль 26 желтоқсанда Валахияға қарсы әскери науқан бастады. Раду Шербан елден қашып кетіп, Габриэльге қарсылықсыз Тарговиштеге иелік етуге мүмкіндік берді. Габриэль 1611 жылғы 26 қаңтардағы жарғысында өзін Валахияның князі деп атады. Раду Попескудің хроникасына сәйкес, оның әскерлері ауылға тонау, қирату және өлім әкелді. Габриэль Стамбулға елшілерін жіберіп, Осман сұлтаны Ахмет I-ден Валахиядағы билігін бекітуді сұрады. Ол Польшаны жаулап алу жоспарын жасады. Сондай-ақ ол Осман империясынан Хаджулардың жалақысы үшін өтемақы талап етті, олар оны іс-әрекеттерінен кейін «Дели Кирал» (Аяң патша) деп атай бастады. Буда мен Темесвардың (қазіргі Румыниядағы Тимишоара) Осман губернаторлары Партиумдағы Хаджу ауылдарына басып кірді, оларды үйлерін қорғауға мәжбүр етті. Ахмет I Валахияны Раду Михнеяға берді және Габриэльге наурыз айында Трансильванияға оралуға бұйрық берді. Сұлтанның шешімі Габриэльді ашуландырса да, оған оны қабылдаудан басқа амалы қалмады. Раду Шербан казак және молдаван жалдамалы әскерлерінің басшылығымен Раду Михнеяны Валахиядан құлатты. Парламент Трансильвания әскерін жұмылдыруға бұйрық беріп, Габриэльге сәуір айында ерекше салық жинауды тапсырды. Алайда Майкл Вайс (Габриэльді жаңа Нерон деп санайтын) Брассоның тұрғындарын монархқа қарсы көтерілуге итермеледі. Габриэль Хаджу капитаны Андрас Наджиді Брассоны қоршауға жіберді, бірақ Вейсс Наджиге қоршауды көтеру үшін пара берді. Раду Шербан күтпеген жерден Бурзенландқа (қазіргі Румыниядағы Țara Bârsei) басып кірді және 1611 жылғы 8 шілдеде Брассо маңында Габриэльдің әскерін талқандады. Габриэль шайқас алаңынан Сзебенге қашып құтылды. Маттиас II Габриэльдің Валахияға қарсы шабуылын сатқындық деп санады, себебі ол Трансильвания мен екі румын княздығын Венгрияның патшалықтары деп санады. Жоғарғы Венгрияның бас қолбасшысы Зигмонд Форгач маусымның соңында Трансильванияға басып кірді. Нагй мен оның қол астындағы хайдюлар Форгашты қолдаса да, протестанттық ақсүйектердің көпшілігі шабуылға қатысудан бас тартты. Трансильваниялықтардың көпшілігі шабуылды заңсыз іс-әрекет деп қарастырды, тек сакстар ғана Форгашты қолдауға дайын болды. Ол Раду Шербанмен бірге Сзебенді қоршап алды, бірақ оны басып ала алмады. Габриэль Стамбулға елшілерін жіберіп, Ұлы Портадан көмек сұрады. Нагй мен оның Хайдю әскерлері Форгаштан қашып кетіп, қыркүйектің ортасында Жоғарғы Венгриядан оған жіберілген күш-жабдықтарды жойды. Осман әскерлерінің Габриелді қолдауға келгенін білгеннен кейін Раду Шербан Сзебеннен кетіп қалды; бұл Форгашты қоршауды көтеруге мәжбүр етті. Трансильвания әскері жүздеген сарбазды тұтқынға алып, кері қайтқан патша әскерін талқандады. Габриэль өзінің әскерін Сзебеннен Варадқа бастап барды, бірақ Осман әскерлері онымен бірге жүрмеді. Жоғарғы Венгрияның округтері мен қалаларының делегаттары Турзоны Габриэльмен келіссөздерді бастауға көндірді, ал олардың елшілері желтоқсанда Токайда келісімге қол қойды. Габриэль Венгрияның парламентіне делегаттар жіберуге және крепостнойлардың Хаджусқа қосылуына жол бермеуге уәде берді. Алайда Киелі Рим империясының әміршілері Маттиас II-ді Габриэль сакстармен келісімге келмегенше келісімді ратификацияламауға көндірді. Осы арада Габриэль Хаджу капитаны Андрас Гекциді Османдықтардың қолдауына ризашылығын білдіру үшін Стамбулға жіберді. Гекци Майкл Вайспен Брасода келісім жасады және қарашада Стамбулда Трансильванияның үш ұлты атынан Габриелді алып тастауды сұрады. Осман империясының Императорлық кеңесі ұсынысты қабылдап, Габриелді Гекцимен алмастыруға шешім қабылдады. Брассоның тұрғындары капитуляциялаудан бас тартқаннан кейін Габриэль Бурзенландқа басып кірді және наурыздың соңы мен сәуірдің басында жеті саксон бекінісін басып алды. Трансильванияның Сеймі мамыр айында Брассоның сакстарын капитуляциялауға шақырды, бірақ үш ұлттың делегаттары қалаға қашқан ақсүйектерді жазаламады. Габриэль бір айдан кейін Сеймде княздық сұлтанның билігінен бас тарту керек екенін ұсынды, бірақ оның ұсынысы қабылданбады. Гекци Андрас Наджиге (Габриелді өлтіруге уәде берген) хаттар жіберді, бірақ Наджидің хаты қолға түсті. Габриэль тамыз айында Наджиді өлтірді немесе оны атқаруға бұйрық берді, әртүрлі дереккөздерге сәйкес. Габриэль Бетлен (Осман саясатын қолдайтын жетекші тұлға) 12 қыркүйекте Осман территориясына қашып кетіп, Темесвар, Буда және Канижаның Осман губернаторларына барды. Олардың көмегімен ол үлкен визир Насух Пашамен байланыс жасады. Вайс, Гекциді Гюлафехерварда князь етіп тағайындағысы келген, 1612 жылғы 8 қазанда Брассодан тәртіпсіз әскермен шықты. Габриэль Вайс пен оның әскеріне шабуыл жасап, алты күннен кейін оларды жойды. Вайс шайқас алаңында басылып, Гекци Брассоға қайтып кетті. Сейм қатыспаған Гекци мен Бетленге өлім жазасын беріп, капитуляциялағандарға амнистия жариялады.

Күз

Парламент Габриелге Маттиас II-мен келіссөздер бастауға рұқсат берді, ал олардың елшілері 1612 жылғы 24 желтоқсанда Пресбургте (қазіргі Словакияның Братиславасы) одаққа қол қойды. Маттиас саксондықтарды Габриелге бағындыру үшін Трансильванияға өкілдерін жіберді. Бұл келісім Ахмед I-ді ашуландырып, ол наурыз айында Габриелдің орнына Бетленді тағайындады. Маттиас пен Габриелдің елшілері 12 сәуірде жаңа келісім жасады, ал Маттиас Габриелдің Трансильванияны басқаруға мұрагерлік құқығын мойындады. Жасырын келісім бойынша, Габриел Маттиасқа тіпті Осман империясына қарсы да қолдау көрсетуге уәде берді. Ол саксондықтарға және олардың одақтастарына, соның ішінде Гекциге (Габриелдің күзетшілерінің қолбасшысы болған) патша кешірімін берді. Габриел Бетлен тамыз айында Қанизаның пашасы Скендермен бірге Стамбулдан кетіп қалды. Раду Михнеа қыркүйек айының басында Валахиядан Трансильванияға шабуыл жасады. Қырым татарларының ханы Қанибек Гәрәй үш аптадан кейін княздыққа басып кірді. Қазан айының басында Осман әскерлері Бетленге көмекке келді. Габриел Трансильваниядан қашып, Бетлен мен оның одақтастарына қарсы Корольдік Венгриядан көмек іздеу үшін Варадқа қайтты. Зигмонд Форгач Миклош Абафидің басшылығындағы 2000 сарбаздық әскерді Варадқа жіберді. Скендер-паша Гюлафехерварда Үш ұлттың өкілдерін жинады. 21 қазанда парламент Габриелді тақтан түсіріп, оған қоштасу хатында шешімді қабылдауға шақырды және екі күннен кейін Бетленді ханзада етіп сайлады. Замандас тарихшы Мате Сзепси Лаконың айтуынша, Андраш Гекци мен Миклош Абафи көп ұзамай Габриелді Варада өлтіру туралы сөз байластырды. Олар 1613 жылғы 26 қазанда оның бөлмесіне кіріп, оны қылышын беруге көндірді, бірақ мықты ханзадаға шабуыл жасамады, өйткені оның әлі де пышағы болған. Келесі күні Абафи Габриелге Корольдік Венгрия әскерлері оны көруді қалайтынын айтты. Абафи әскерін аралағаннан кейін Габриел Варадқа арбамен оралды. Атты әскерлер кенеттен арбаға шабуыл жасап, оны тар көшеге бұруға мәжбүр етті. Габриел арбадан секіріп түсіп, көп ұзамай оққа түсті. Ол Пеце өзенінің жанындағы жалбыз ағашына қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ ондаған хадждулар оған шабуыл жасап, өлтірді. Хаджу әскерінің капитаны Балаз Нагжи Габриелдің денесін алдымен Нагьецедке, содан кейін Ньирбаторға әкелді. Оның денесі Ньирбатордағы шіркеудің жер астына қойылды, ал ол 1628 жылы ғана Бетленнің бұйрығымен салтанатты түрде жерленді. Габриелдің билігі кезінде Трансильванияда хаостық кезең болды. Тарихшы Каталина Петердің айтуынша, Габриел "ұзақ әрекетсіздікке төзбейтін адам" және "артықшылықпен және жауапкершіліксіздікпен билік жүргізді". Петердің айтуынша, Габриел Трансильвания ақсүйектерінің әртүрлі топтары арасында тепе-теңдікті сақтай алмады, бұл кальвинистер мен католиктер, жергілікті тұрғындар мен жаңадан келгендер, Габсбургтер мен Осман империясын қолдайтын саясаткерлер арасындағы жаңа шиеленістерге себеп болды. Ол Осман империясының Ұзақ түрік соғысынан кейін қалпына келгенін және оның экспансиялық амбицияларына сұлтанның төзбейтінін түсінбеді. Тарихшы Ласло Наггидің Батори билігіне берген бағасы басқаша. Оның айтуынша, Баторидің жаман аты Габриел Бетленнің ордасында жұмыс істеген және оның алдыңғы билігін қорлауға тырысқан тарихшылардың еңбектеріне байланысты туындаған. Наги сонымен қатар XVII ғасырдың әдебиеттерінде көптеген қарапайым адамдар Баторидің өліміне қайғырып жатқанын көрсетеді. ХХ ғасырдың венгр романының авторы Зигмонд Морич Габриел Баториді "нағыз жұлдыздар әміршісі" деп сипаттайды, сондай-ақ "жұлдыздар осы дүниеге жарамайды" деп қосты.

Отбасы

Габриэльдің әйелі Анна – Дьердь Хорват Палочай мен Кристина Сульоктың қызы еді. Надь Сабоның сөзіне қарағанда, ол "семіз әйел" болған және Габриэль "оны аса жақсы көмеген жоқ болуы мүмкін". Майкл Вайс Габриэльдің әйелінен ажырасуы саксондардың көтерілісіне себеп болды деді, себебі бұл құдай заңына қайшы келеді. Бетлен Габриелді өзінің қарындасы Аннамен туысқандық қатынаста болды деп айыптады, алғаш рет бұл қауесетті 1613 жылы Стамбулда оны тақтан түсіру мақсатымен айтты. Бұл айыптау 1614 жылы Аннаға қарсы құпия сот процесінде қайталанды, онда Бетлен Аннаны колдовство жасады деп айыптады.