Кіріспе
Бреттон ұлтшылы Алан Хьюсафф, сондай-ақ Алан Хьюсафф (23 шілде 1921 жылы Сент-Иви, Финстерде – 3 қараша 1999 жылы Галвейде) – бреттон ұлтшылы, тіл білімі маманы, сөздіктерді құрастырушы, жақсы жазатын журналист және кельт халықтарының ынтымақтастығы үшін өмір бойы күрескен адам. 1961 жылы Кельт лигасының құрылуына бірге атсалысты, 1984 жылға дейін оның бірінші бас хатшысы болды. Ана тілі бретон тілі болған ол бастауыш мектеп мұғалімі болып білім алды, бірақ жиырма жасында сепаратистік «Bezen Perrot» жасағына (1943–1944) қосылды. Осы үшін екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз үкіметінің әскери сотында қамауда өлім жазасына кесілді, бірақ 1967 жылы кешірілді. Германиядағы Марбург университетінде математика мен физиканы оқығаннан кейін 1950 жылы Ирландияға келді. Білімін Голвей университетінде жалғастырды және бітірген соң Ирландияның метеорологиялық қызметіне қабылданып, 1955 жылы ирланд азаматы болды. Ұшқыштарға арналған метеоролог болған ол бос уақытын және зейнеткерлік шағын кельт елдерінің тілдерін, мәдениетін және тәуелсіздігін насихаттауға арнады. Еңбегі үшін алған наградаларының ішінде 1986 жылы Ирландия президенті Патрик Хиллери табыс еткен «Gradam an Phiarsaigh» (жылдық Пирс сыйлығы) бар. Сол жылы Уэльс Эстеддфодында Уэльс Горседтің барды болып сайланды. Ол қазіргі заманғы алты кельт тілін, сондай-ақ ағылшын, француз және неміс тілдерін жетік білді.
Alan Heusaff, also Alan Heussaff (23 July 1921 in Saint Yvi, Finistère – 3 November 1999 in Galway) was a Breton nationalist, linguist, dictionary compiler, prolific journalist and lifetime campaigner for solidarity between the Celtic peoples. A co founder of the Celtic League in 1961, he was its first general secretary until 1984. A native Breton speaker, he trained as a primary school teacher but in his early twenties joined the separatist Bezen Perrot militia (1943–44), for which he was sentenced to death in absentia at a court martial by the post World War II French government, but eventually amnestied in 1967. After studying mathematics and physics at the University of Marburg, Germany, he arrived in Ireland in 1950. He continued his studies at University College, Galway, and, on graduation, joined the Irish Meteorological Service, becoming a naturalised Irish citizen in 1955. An aviation meteorologist, he devoted his spare time and retirement to peaceful activism, promoting the languages, culture and autonomy of the Celtic countries. Among the honours he received for his work was the 1986 Gradam an Phiarsaigh (annual Pearse award) presented by the President of Ireland, Patrick Hillery. In the same year, at the Welsh Eisteddfod, he was elected as a Bard of the Welsh Gorsedd. He was fluent in all the six modern Celtic languages as well as English, French and German.
Өлім
Хьюсафф 1999 жылғы 3 қарашада Галвейдегі Коннемараның Ан Спидеал маңындағы үйінде қайтыс болды. Ол 1953 жылы Брид Ни Дхохартайға үйленді (2008 жылғы 2 ақпанда қайтыс болды); олардың алты баласы болды – төрт қыз және екі ұл.
Бриттаниядағы жастар
Хьюсафф 1921 жылы Роспорднен жақын Сант-Ивиде, қазіргі Керневте (Финистер департаменті, Корнуайл) дүниеге келді. Оның отбасы жақын маңдағы Тулготта тараған, ал ата-анасы Себастьен мен Мари Хьюсаффтың ана тілі - бретон тілі. Ол мектепке жіберілген кезде тек бретон тілінде сөйлеген. (1) Хьюсаф өскен кезде бұл кельт тілінде миллионнан астам адам сөйлейтін болған. 1925 жылы Францияның Білім министрі Анатоль де Монзи үкімет саясатын былай түсіндірді: «Францияның тілдік бірлігі үшін бретон тілі жойылмаса болмайды». Енді заң бойынша тіл, әдебиет, тарих, фольклор және «ұлтшылдық» деп есептелетін кез келген нәрсені оқытуға тыйым салынды. (2)
Осы жағдайлардың салдарынан француз тілді мектепке бару балаға терең әсер етті. Оның қауымдастығының тілі ашық түрде қараланды, ал оны сөйлеген балалар жазаланды. Дегенмен, Хьюсафф тілдерді жақсы ұғып, ақырында Кемпердегі (Кимпер, Финистер) Эколь Нормальға оқуға түсіп, бастауыш сынып мұғалімі болды. Ол бретон тіліне қатысты мемлекеттік саясатты жақсы білді. Мұндай жағдайда көптеген ана тілінде сөйлейтіндер мемлекет тарапынан өз тілінде сауатсыз қалды. Дегенмен, бретон тілі – ежелгі әдеби тіл, оның алғашқы қолжазбалары француз тіліндегілерге қарағанда бір ғасыр бұрын сақталған. (3)
Бретон тілінде сауатты болу үшін Хьюсафф 1932 жылы Маркарид Гурлаун (1902–1987) құрған Skol Ober ұйымынан хат-хабар курсына жазылды. Бұл ашық түрде саяси жағдай болмағандықтан, ол сабақтарды алу үшін мекенжайын post restante ретінде пайдалануға келіскен ана тілінде сөйлейтін адамнан көмек сұрады. 2005 жылы тарихшы Дэниел Личпен сұхбаттасқанда оның жесірі Брид Хьюсафф мектептегі тәжірибесінің өміріне тигізген әсері туралы былай деді: «Менің ойымша, егер Алан мектепке барғанда бретон тілі оқытылғанда және оған құрмет көрсетілгенде, ол ешқашан бретон қозғалысына қатыспаған болар еді. Өйткені оның басты қызығушылығы – тіл болатын». (4)
1938 жылы, жасөспірім шағында Хьюсафф Бретон тәуелсіздігін қайта орнатуға ұмтылған Parti National Breton (PNB) партиясына қосылды. Бриттания мен Франция тақтары 1488 жылы Сент-Обин-ду-Кормиер шайқасында бритон әскерлерінің жеңілісінен кейін Анна Бретонның Франция королі Шарль VIII-ге үйленуі арқылы біріктірілді. 1498 жылы Шарль VIII қайтыс болғаннан кейін Анна француз тажының Бретаньді бақылауын сақтау үшін оның туысы, Франция королі Людовик XII-ге үйленуге мәжбүр болды. 18 қыркүйекте 1532 жылы Франциямен Бретань одағы туралы келісімге сәйкес, Бретон Парламенті француз революциясынан кейін француз Ұлттық Ассамблеясы 1790 жылы оны таратып жібергенге дейін сақталды. Бұл Бреттаниде күрделі жағдайға әкелді, өйткені көптеген бретондықтар француз монархиясының орталықтандыру саясатын құлату құралы ретінде революцияны бастады. (5)
Хьюсафф 1970 жылы былай деді: «1938 жылдан бастап мен Бриттания ешқашан «келісіммен» бостандыққа ие бола алмайтынына сендім; француз мемлекеті бұл орын алуына жол бермес үшін барлық күшін жұмсайды. Біз өз мақсаттарымызға жете алмайтынымызды білгендіктен, қайдан келсе де сыртқы қолдау іздеуге келістім. Біздің бостандығымыз қорқанышқа түскенде барлық еркін елдер істейтіндей, одақ құруға тырыспауымызға неге?» (6)
Хьюсафф PNB-нің бірыңғай, бірақ қарусыз Bagadoù Stourm ұйымына қосылды, содан кейін тікелей әрекеттерді қолдайтын PNB-нің Kadervenn тобына жақындады. Ол Франциядан бөліну ғана тіл мен мәдени сәйкестікті сақтап қалуға мүмкіндік береді деп сенді, ол оның тілінің сақталуына байланысты екенін ойлады. Көптеген басқа бретондық ұлтшылдар сияқты, оған 1916 жылғы Пасха көтерілісінің ирландтық үлгісі зор әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ирландияның келт халқының бастан кешкендерінен кейін көптеген жас бретондықтар соғыс қайта басталатын болса, Францияның қиындықтары Бреттани үшін мүмкіндікке айналады деп ойлады.
Неміс оккупациясы
1940 жылы неміс әскерлері Францияны басып алды және Франция маршалы Филипп Петен қарулы келісімге қол қойды. Шілдеде маршал Петеннің Вишидегі француздық әріптестік үкіметінің құрылуы оған «оңтүстікке» ғана емес, сонымен қатар Германия Вермахтысы басып алған Францияның солтүстік және батысында да заңды билік берді. Көптеген бретондық белсенділер Германияның қолдауы аз екенін тез түсінді. Бреттондықтарға өз бостандығына қол жеткізуге көмектесудің орнына, неміс оккупациясы француздық Виши үкіметіне 1941 жылы Бретаньнің үлкен бөлігін, Лоара-Атлантиктің департаментін алып тастауға мүмкіндік берді. Бұл аймаққа Нанод (Нант) – Бриттания герцогтарының астанасы мен резиденциясы кірді. Бреттонның ежелгі шекараларының өзгеруі соғыстан кейінгі үкіметтердің қуана мұра еткен нәрсесі болды. Германияның қолдауымен Виши Бретон ұлттық комитетін (Comité national Breton, CNB, 1940 жылы ұлтшылдар жариялаған) және оның L'Heure Bretonne журналын басып тастады. 1941 жылдан бастап, басқыншыларға қарсылық күшейген сайын, Бретон ұлтшылдығы одан әрі бөлініп кетті. Орталықтандырылғандар бейтараптық позициясын қабылдады, бейтарап Ирландияның үлгісін алды. Бірақ басқалары, соның ішінде белсенді белсенді Селестин Лайне (кейін Невен Хенафф деп аталды), нацистерге қолдау көрсетуді жалғастырды, Германиямен байланысы бар тәуелсіз Бретаньге қолдау көрсетті. Ұлтшылдар Германияны неғұрлым көп қолдаса, Берлин Вишиден бас тартып, Бретон мемлекетін құру ықтималдығы соғұрлым жоғары болады деп ойлады. (7) Бреттандағы соғыс бөлінісі бір уақытта тереңдей түсті және француздық қарсылық күштерінің маки мүшелері барлық бретондық ұлтшылдарды ықтимал әріптестер ретінде қарастыра бастады. Олардың 1943 жылдың қыркүйегінде жетекші бретондықтарды өлтіру саясатын бастағаны айтылады. Yann Bricler, Kemper-дегі PNB өкілі және PNB журналының менеджері Stur, оның кеңсесінде атып өлтірілді. Тағы бір ұлтшыл Ив Керхоа да өлтірілді. 1943 жылдың 12 желтоқсанында Скриняктың 66 жастағы шіркеу діни қызметкері Аббат Ян Вари Перро өз шіркеуінің баспалдағында атып өлтірілді. Перро Бірінші дүниежүзілік соғыста атқарған қызметі үшін марапатталған, бірақ туған тілінде сөйлеген және мәдениеттік Бретон ұлтшылдығы, драматург және жазушы болды, ол тілдің стандартты орфографиясын әзірлеуге қатысты. Селестин Лайне жер асты физикалық күштер қозғалысына жетекшілік етті, 1930 жылдан бастап Гвен ха Ду (ақ және қара, Бретон ұлттық туының атымен аталған) Лу Брезон сияқты күресші топтарды ұйымдастырды, Безен Кадудал деп аталды, енді ашық, киім киген және қарулы топты ұйымдастыру мүмкіндігін көрді. Бұл бөлімнің шарты Бретаньнің шекарасынан тыс жерде шайқаспау, бірақ француз макилерінің бретон белсенділерін жоюға тырысуына қарсы «қорғаушы отаршылдар» ретінде қалу болды. Алайда, жер бетіндегі қақтығыстар күшейіп, неміс күштерінің қастандықтары күшейе түскен сайын, билік Безен Перроты мен басқа да топтарды қолға алды. 1944 жылы олар бірлікті киім-кешек пен қару-жарақпен қамтамасыз етті және оларды SD, Sicherheitsdienst бірлігі ретінде тіркеді. Лайне Безен Перроның соғысы Францияға қарсы екенін және Германияның емес, Бретаньнің атынан екенін түсіндірді. Бірақ ол SD атынан жұмыс істемеуі керек деп алаңдаушылық білдіргенімен, олар оны пайдаланып, Рендегі SD тергеу орталығына күзет жасады. 1944 жылдың маусым айында Д-Денд десантына дейінгі және одан кейінгі айларда Бреттандағы жанжалдың барлық жақтарында зұлымдықтар туралы хабарланды. Хьюсафф Кериенде (Керриен) бастауыш мектепте мұғалім болып жұмыс істеді және 1941-1942 жылдар аралығында «Маб Иви» (Тұрған ауылы Ивидің баласы) деген псевдониммен Бретань проблемалары туралы мақалалар жаза бастады. Басқа мақалалар «L'Heure Bretonne» және «Arvor» журналдарында жарияланды. 1942 жылы ұстаздық қызметінен кетті. 1943 жылдың желтоқсанында Безен Кадудалда Керренур (лейтенант) болды, ол 1943 жылы Безен Перро болды және Хьюсафф оны Бретонның тәуелсіздік армиясының өзегі ретінде көрді. (8) «Егер бұл француздарды құтқарып қалса, біз шайтанның өзімен ынтымақтасуға дайынбыз. Француздар Бретон халқының ең үлкен жауы болды». (9) Безен Перроттың толық сипаттамасы, оның ішінде Хьюсаффтың рөлі, Дэниел Личтің «Құқықсыз Ирландия» (Four Courts Press, 2009) кітабында берілген. Қайшылықтар арасында Лич кейінірек Хьюзаффты LVF мүшесі ретінде бейнелейтін кейбір айыптауларды қарастырады, оларды негізсіз деп көрсетеді. Кітаптың басты тақырыбы – Ирландияның соғыстан кейін біраз бритондықтарға және басқа да шетелдік шабуылшыларға, олар Осі күштеріне қызмет еткендерге баспана бергені туралы талдау. Осы мәселелер бойынша даулар Личтің «Ирландия соғыстан кейінгі баспанасы: нацистік симпатия, Пан Кельтизм немесе мемлекеттік мүдделер?» (History Ireland, мамыр/маусым 2007) мақаласында да түсіндірілген. (10)
"We were prepared to co operate with the devil himself, if that would get rid of the French. The French were the greatest enemies of the Breton people". (9)
A fuller account of the Bezen Perrot, including Heusaff's role, is given in Daniel Leach's Fugitive Ireland (Four Courts Press, 2009). Among controversies, Leach deals with some later accusations depicting Heusaff as a member of the LVF, showing them to be unfounded. The main focus of the book is an analysis of why Ireland gave asylum after the war to some Bretons and other foreign militants who had collaborated with Axis forces. Controversies on these issues are also elucidated in Leach's article "Irish Post War Asylum: Nazi sympathy, Pan Celticism or raisons d'etat?" (History Ireland, May/June 2007). (10)
In June 1944, shortly after D Day, Heusaff was at Ploërdut, Morbihan, with members of the Bezen Perrot, when they became involved in a firefight with members of a Free French commando unit. He was seriously wounded in the shoulder and lung. Two others members of his unit were killed. Locals took Heusaff to hospital where he remained for a few weeks before evacuated to a German hospital in Montabaur, Alsace Lorraine, where he remained until September 1944. While in hospital, he was visited by Friedrich Hielscher, the poet, philosopher and journalist. He had connections with the Deutsche Gesellschaft für keltische studien (German Society for Celtic Studies) in Berlin and had been on a research trip to Brittany in 1943. It is suspected that he took this trip on behalf of the Abwehr, or the Ahnenerbe, which came under the SS. According to some reports, Hielscher had been involved in a resistance circle to the Nazis since the 1930s, helping Jews and others in danger from the regime. Indeed, Hielsher had contacts with members of oppressed "peuples de culture" since 1927 and some members of his group were arrested as early as 1933. (11)
On leaving hospital in late 1944, Heusaff found Breton contacts in Strasbourg and spent time there. Other Bezen Perrot members were living there under assumed identities. Heusaff joined them and adopted the name Bernhard Heubacher, receiving papers with Hielscher's help. Until 1947, he worked in forestry, It was a frugal existence, sometimes he was forced to live on nettle soup. With Hielscher's help, he entered the university to study Physics and Maths. He remained there until 1950. Then he decided to follow other Breton militants who had sought asylum in Ireland. The Allies had swept through Brittany in August 1944, and as the Germans retreated, many of the Bezen Perrot had fled to Germany as well. On 19 September 1944, the Germans on the Crozon Peninsula had surrendered but pockets in L'Orient and in Saint Nazaire did not surrender until May 1945. The former Mayor of Brest, Dr Le Gorgeu, an opponent of Breton nationalism, had taken over civil administration and started a round up of Breton nationalists. By November 1944, 2,000 Bretons were arrested including priests, women, children and even Bretons who had fought in the Resistance. Some had purportedly done little more than attend a Breton language class; others died of ill treatment in prison. Prisoners from the Rennes Central Gaol reportedly often appeared before the examining magistrate with broken limbs and bruises. By the end of 1946, 3,000 Bretons had been put in special camps; 300 of them had been sentenced to penal servitude for varying terms and 60 sentenced to death. Others had been sentenced to terms of "civil degradation", a loss of all civil rights as citizens and removal of qualifications. Of those involved in the Breton movement, 38 had been killed and 9 executed by firing squad, according to contemporary sources such as the Welsh newspaper Baner Ac Amserau Cymru. Heusaff could not return to Brittany. Like others who went to Ireland for asylum, he was sentenced to death in absentia, not for war crimes, but for the crime of "attacks upon the integrity of the French State". (14) He was to receive an amnesty in 1967, along with other Breton militants. Heusaff took his wife to Brittany for the first time in 1967 but were forbidden to visit Finistère, his home department. This restriction was lifted in the early 1970s. From then on until his death, Heusaff returned to Brittany on many occasions. His family had in no way supported his wartime activities and, indeed, his brother had served in the French Army and become a prisoner of war. (15)
1944 жылдың маусым айында, Д-Денд десантына жақыт, Хьюсафф Плоедутта (Morbihan), Безен Перрот мүшелерімен бірге, еркін француздық коммандо бөлімінің мүшелерімен атысқа қатысты. Ол иығы мен өкпесіне ауыр жарақат алды. Оның бөлімінің тағы екі мүшесі қаза тапты. Жергілікті тұрғындар Хьюсаффты ауруханаға жеткізді, онда ол бірнеше апта бойы жатты, содан кейін Германияның Монтабаур (Alsace Lorraine) ауруханасына эвакуацияланды, онда ол 1944 жылдың қыркүйегіне дейін жатты. Ауруханада ол ақын, философ және журналист Фридрих Хилшермен кездесті. Оның Берлиндегі Deutsche Gesellschaft für keltische studien (Неміс Кельттік зерттеулер қоғамы)мен байланыстары болды және 1943 жылы Бретаньге зерттеу сапарымен келген. Оның бұл сапарды Абвер немесе Аненербе атынан жасағаны күдіктелді, ол SS-ке қарасты. Кейбір хабарларға сәйкес, Хилшер 1930 жылдардан бері нацистерге қарсылық көрсеткен, қауіпті жандарға, еврейлерге және басқаларға көмектескен. Шындығында, Хилшер 1927 жылдан бері «мәдениетті халықтардың» қуғынға түскен мүшелерімен байланыста болды және оның тобының мүшелері 1933 жылдың басында тұтқындалды. (11)
"We were prepared to co operate with the devil himself, if that would get rid of the French. The French were the greatest enemies of the Breton people". (9)
A fuller account of the Bezen Perrot, including Heusaff's role, is given in Daniel Leach's Fugitive Ireland (Four Courts Press, 2009). Among controversies, Leach deals with some later accusations depicting Heusaff as a member of the LVF, showing them to be unfounded. The main focus of the book is an analysis of why Ireland gave asylum after the war to some Bretons and other foreign militants who had collaborated with Axis forces. Controversies on these issues are also elucidated in Leach's article "Irish Post War Asylum: Nazi sympathy, Pan Celticism or raisons d'etat?" (History Ireland, May/June 2007). (10)
In June 1944, shortly after D Day, Heusaff was at Ploërdut, Morbihan, with members of the Bezen Perrot, when they became involved in a firefight with members of a Free French commando unit. He was seriously wounded in the shoulder and lung. Two others members of his unit were killed. Locals took Heusaff to hospital where he remained for a few weeks before evacuated to a German hospital in Montabaur, Alsace Lorraine, where he remained until September 1944. While in hospital, he was visited by Friedrich Hielscher, the poet, philosopher and journalist. He had connections with the Deutsche Gesellschaft für keltische studien (German Society for Celtic Studies) in Berlin and had been on a research trip to Brittany in 1943. It is suspected that he took this trip on behalf of the Abwehr, or the Ahnenerbe, which came under the SS. According to some reports, Hielscher had been involved in a resistance circle to the Nazis since the 1930s, helping Jews and others in danger from the regime. Indeed, Hielsher had contacts with members of oppressed "peuples de culture" since 1927 and some members of his group were arrested as early as 1933. (11)
On leaving hospital in late 1944, Heusaff found Breton contacts in Strasbourg and spent time there. Other Bezen Perrot members were living there under assumed identities. Heusaff joined them and adopted the name Bernhard Heubacher, receiving papers with Hielscher's help. Until 1947, he worked in forestry, It was a frugal existence, sometimes he was forced to live on nettle soup. With Hielscher's help, he entered the university to study Physics and Maths. He remained there until 1950. Then he decided to follow other Breton militants who had sought asylum in Ireland. The Allies had swept through Brittany in August 1944, and as the Germans retreated, many of the Bezen Perrot had fled to Germany as well. On 19 September 1944, the Germans on the Crozon Peninsula had surrendered but pockets in L'Orient and in Saint Nazaire did not surrender until May 1945. The former Mayor of Brest, Dr Le Gorgeu, an opponent of Breton nationalism, had taken over civil administration and started a round up of Breton nationalists. By November 1944, 2,000 Bretons were arrested including priests, women, children and even Bretons who had fought in the Resistance. Some had purportedly done little more than attend a Breton language class; others died of ill treatment in prison. Prisoners from the Rennes Central Gaol reportedly often appeared before the examining magistrate with broken limbs and bruises. By the end of 1946, 3,000 Bretons had been put in special camps; 300 of them had been sentenced to penal servitude for varying terms and 60 sentenced to death. Others had been sentenced to terms of "civil degradation", a loss of all civil rights as citizens and removal of qualifications. Of those involved in the Breton movement, 38 had been killed and 9 executed by firing squad, according to contemporary sources such as the Welsh newspaper Baner Ac Amserau Cymru. Heusaff could not return to Brittany. Like others who went to Ireland for asylum, he was sentenced to death in absentia, not for war crimes, but for the crime of "attacks upon the integrity of the French State". (14) He was to receive an amnesty in 1967, along with other Breton militants. Heusaff took his wife to Brittany for the first time in 1967 but were forbidden to visit Finistère, his home department. This restriction was lifted in the early 1970s. From then on until his death, Heusaff returned to Brittany on many occasions. His family had in no way supported his wartime activities and, indeed, his brother had served in the French Army and become a prisoner of war. (15)
1944 жылдың соңында ауруханадан шыққаннан кейін Хьюсафф Страсбургте бретондық байланыстарды тапты және онда уақыт өткізді. Басқа Безен Перрот мүшелері де жалған есімдермен онда тұрып жатқан. Хьюсафф оларға қосылып, Бернхард Хейбакер есімін қабылдады, Хилшердің көмегімен құжаттар алды. 1947 жылға дейін ол орман шаруашылығында жұмыс істеді. Бұл қарапайым өмір болды, кейде оның кеспе шөптен жасалған сорпаға мәжбүр болуына келді. Хилшердің көмегімен ол физика және математиканы оқу үшін университетке түсті. Ол онда 1950 жылға дейін оқыды. Содан кейін ол Ирландияда пана сұраған басқа бретондық белсенділерін іздеуге шешім қабылдады. Одақтастар 1944 жылдың тамызында Бретань арқылы өтіп, немістер шегіне бастағанда, Безен Перроттың көптеген мүшелері Германияға қашты. 1944 жылдың 19 қыркүйегінде Крозон түбегіндегі немістер капитуляциялады, бірақ Л’Ориентте және Сен-Назердегі қалдықтар 1945 жылдың мамырына дейін капитуляцияламады. Бұрынғы Брест мэрі, доктор Ле Горжеу, бретон ұлтшылдығына қарсы болған, азаматтық басқаруды өз қолына алып, бретон ұлтшылдарының тұтқындалуын бастады. 1944 жылдың қарашасына қарай 2000 бретон тұтқындалды, олардың ішінде дін қызметкерлері, әйелдер, балалар және тіпті қарсылық күштерінде күрескен бретондықтар да болды. Кейбіреулері бретон тілі сабағына қатысқаннан артық ештеңе жасамады, ал басқалары түрмеде жаман күтімнен қайтыс болды. Реннің орталық түрмесінен шыққан тұтқындардың көптеген жағдайларында сақалдары сынған және көгалдары бар күйде тергеу судьясының алдына келді. 1946 жылдың соңына қарай 3000 бретон арнайы лагерьлерге жабылды, олардың 300-і әртүрлі мерзімдерге жаза тартты, ал 60-ы өлім жазасына кесілді. Басқалары «азаматтық төмендеу» мерзіміне кесілді, бұл азамат ретіндегі барлық құқықтарынан айырылып, біліктілігінен айырылуды білдірді. Бретон қозғалысына қатысқандардың 38-і қаза тапты және 9-ы отрядпен атылды, қазіргі заманғы дереккөздерге, мысалы, Уэльс газеті Baner Ac Amserau Cymru-ға сәйкес. Хьюсафф Бретаньға орала алмады. Ирландияға пана сұраған басқалар сияқты, ол «француз мемлекетінің тұтастығына шабуыл жасау» қылмысы үшін қасынан сотталды, соғыс қылмысы үшін емес. (14) Оған амнистия берілуі керек еді…
"We were prepared to co operate with the devil himself, if that would get rid of the French. The French were the greatest enemies of the Breton people". (9)
A fuller account of the Bezen Perrot, including Heusaff's role, is given in Daniel Leach's Fugitive Ireland (Four Courts Press, 2009). Among controversies, Leach deals with some later accusations depicting Heusaff as a member of the LVF, showing them to be unfounded. The main focus of the book is an analysis of why Ireland gave asylum after the war to some Bretons and other foreign militants who had collaborated with Axis forces. Controversies on these issues are also elucidated in Leach's article "Irish Post War Asylum: Nazi sympathy, Pan Celticism or raisons d'etat?" (History Ireland, May/June 2007). (10)
In June 1944, shortly after D Day, Heusaff was at Ploërdut, Morbihan, with members of the Bezen Perrot, when they became involved in a firefight with members of a Free French commando unit. He was seriously wounded in the shoulder and lung. Two others members of his unit were killed. Locals took Heusaff to hospital where he remained for a few weeks before evacuated to a German hospital in Montabaur, Alsace Lorraine, where he remained until September 1944. While in hospital, he was visited by Friedrich Hielscher, the poet, philosopher and journalist. He had connections with the Deutsche Gesellschaft für keltische studien (German Society for Celtic Studies) in Berlin and had been on a research trip to Brittany in 1943. It is suspected that he took this trip on behalf of the Abwehr, or the Ahnenerbe, which came under the SS. According to some reports, Hielscher had been involved in a resistance circle to the Nazis since the 1930s, helping Jews and others in danger from the regime. Indeed, Hielsher had contacts with members of oppressed "peuples de culture" since 1927 and some members of his group were arrested as early as 1933. (11)
On leaving hospital in late 1944, Heusaff found Breton contacts in Strasbourg and spent time there. Other Bezen Perrot members were living there under assumed identities. Heusaff joined them and adopted the name Bernhard Heubacher, receiving papers with Hielscher's help. Until 1947, he worked in forestry, It was a frugal existence, sometimes he was forced to live on nettle soup. With Hielscher's help, he entered the university to study Physics and Maths. He remained there until 1950. Then he decided to follow other Breton militants who had sought asylum in Ireland. The Allies had swept through Brittany in August 1944, and as the Germans retreated, many of the Bezen Perrot had fled to Germany as well. On 19 September 1944, the Germans on the Crozon Peninsula had surrendered but pockets in L'Orient and in Saint Nazaire did not surrender until May 1945. The former Mayor of Brest, Dr Le Gorgeu, an opponent of Breton nationalism, had taken over civil administration and started a round up of Breton nationalists. By November 1944, 2,000 Bretons were arrested including priests, women, children and even Bretons who had fought in the Resistance. Some had purportedly done little more than attend a Breton language class; others died of ill treatment in prison. Prisoners from the Rennes Central Gaol reportedly often appeared before the examining magistrate with broken limbs and bruises. By the end of 1946, 3,000 Bretons had been put in special camps; 300 of them had been sentenced to penal servitude for varying terms and 60 sentenced to death. Others had been sentenced to terms of "civil degradation", a loss of all civil rights as citizens and removal of qualifications. Of those involved in the Breton movement, 38 had been killed and 9 executed by firing squad, according to contemporary sources such as the Welsh newspaper Baner Ac Amserau Cymru. Heusaff could not return to Brittany. Like others who went to Ireland for asylum, he was sentenced to death in absentia, not for war crimes, but for the crime of "attacks upon the integrity of the French State". (14) He was to receive an amnesty in 1967, along with other Breton militants. Heusaff took his wife to Brittany for the first time in 1967 but were forbidden to visit Finistère, his home department. This restriction was lifted in the early 1970s. From then on until his death, Heusaff returned to Brittany on many occasions. His family had in no way supported his wartime activities and, indeed, his brother had served in the French Army and become a prisoner of war. (15)
Метеорология
1950 жылы 20 мамырда Гюсафф "Бернард Гюбахер" деген атпен Марбургтен Бельгия арқылы Англия мен Уэльске, содан кейін Ирландияға сапар шекті. Ол Галвейдегі Университет колледжінде бітіру үшін оқуға түсті. Өзін-өзі қамтамасыз ету үшін неміс тілінен сабақ берді. Оның бір оқушысы – Донегал графтығындағы Фанайд Гаэлтахтысынан келген Брид Ни Дхохартайг еді. 1953 жылы олар үйленіп, алты балалары болды. Ол ирланд тілінде еркін сөйлей білді. Олардың екі ұлы мен төрт қызы ирланд тілінде сөйлейтін отбасы болып өсті. (16)
Гюсафф 1952 жылы Ирландияның метеорологиялық қызметіне, әлі де Бернард Гюбахер атымен, қосылды және он сегіз ай Дублин әуежайында жұмыс істеді, содан кейін Шаннон әуежайына ауыстырылды. 1955 жылы ол өз атымен Ирландия азаматы болды. 1958 жылы Гюсаффтар отбасы Дублинге қайта оралды. Ол өмірінің соңына дейін Дублин әуежайында жұмыс істеді. Экологиялық мәселелерге қызығушылық танытып, ол ирланд жылнамаларында және ең ерте заманнан бергі құжаттарда тіркелген ауа райының тарихын зерттеуге уақыт бөлді. Оның қайтысынан кейін, қызмет директоры және танымал Irish Times жазушысы Брендан МакУильямс былай деп жазды: "Алан өмірінің барлық уақытын авиациялық метеорологияға арнады. Оперативтік міндеттерімен қатар, ол 15 жыл бойы аралдың ежелгі климатына назар аудару үшін батыл күш салды, тарихи құжаттарды зерттеп, ауа райы туралы кез келген айтылған сөзді анықтап, жазып алды. Ол көптеген сілтемелерді тауып, біздің заманымыздан 490 жылдан 1829 жылға дейінгі 1400 жылдан астам уақытты қамтитын 1000-ға жуық пайдалы жазбаны анықтады, олар өткен ғасырлардағы Ирландия климаты туралы білімге маңызды үлес қосты. МакУильямс былай қосты: "Ол ұқыпты және жауапкер метеоролог еді, мен оны әрқашан көңілді, сыпайы және кез келген операциялық мәселені шешуге көмектесуге дайын адам ретінде есімде сақтаймын". (17)
Кельт лигасы
Кельттік лигасының құрылуы Гюсафтың ең маңызды жетістігі саналады. Алты қазіргі кельт ұлтының (ирланд, мэнктік, шотланд, уэльс, корнуолл және бретон) арасындағы ынтымақтастық пен бірлескен жұмысқа негізделген пан-кельтизмнің қазіргі заманғы философиясы алғаш рет бретон тіліндегі ақын Шарль де Голль (1837–1880) жариялаған болатын. Лига 1961 жылы Солтүстік Уэльстегі Лланголен қаласына жақын Рос қаласында өткен Эстеддфодта құрылды. (18) Сол кездегі басты мақсаттары: 1) Кельт елдеріндегі ұлттық қозғалыстар арасындағы ынтымақтастықты күшейту, әсіресе халықаралық деңгейде мойындылық алу және күрестерінің тәжірибесін бөлісу, сондай-ақ конструктивті идеяларды алмасу. (2)
Гюсафф 1984–1985 жылдары бас хатшы болып сайланды. Лиганың идеяларын тарату үшін «Celtic Voice» журналы қолданылды. 1962 жылдың 30 қыркүйегінде өткен екінші жылдық мәжілісте Лиганың барлық алты кельт елінде, сондай-ақ Лондонда филиалдары болды. Содан кейін Лига өзінің тоқсандық журналын – «Celtic News» шығарды, оның алғашқы редакторы Кардифф университетінің колледжінің уэльс тарихшысы доктор Цинвен Томас болды. 1963 жылдан 1971 жылға дейін 180 бетке дейін материалдардан тұратын жылдық жинақ жарық көрді. «Celtic News» әртүрлі редакторлармен 1973 жылдың көктемінде шотланд жазушысы және журналисі Франк Томсонның редакторы болған «Carn» журналы шыққанға дейін жарияланып тұрды. «Carn» журналы әлі де тоқсан сайын шығып тұрады және онда алты кельт тілінде, сондай-ақ ағылшын және француз тілдерінде мақалалар жарияланады. Гвинфор Эванс 1972 жылға дейін президент қызметін атқарды, ал вице-президенттер негізгі саяси ұлттық партиялардың басшыларынан, мысалы, Британияны ұйымдастыру қозғалысынан доктор Ян Фуэре, Шотландия Ұлттық партиясынан доктор Роберт МакИнтайр (және оның алғашқы парламент мүшесі) және Корнуолл қозғалысының президенті Роберт Данстоннан (Mebyon Kernow) құралды. Алайда 1972 жылы мүдделердің қақтығысы туындады және Лига өз президенті мен лауазымды тұлғаларын сайлауы керек болды. Мұндай қақтығыс 1969 жылы Дублинде өткен Лиганың жылдық мәжілісінде Гвинфор Эванс Лига кеңсесін Plaid Cymru саясатын талқылау үшін пайдаланғанда болды, бұл басқа кельт елдеріндегі көзқарастарға қайшы келді. Падраг О Кончуир Гвинфор Эванстың орнына алғашқы «төраға» болды. Кейіннен «төраға» лауазымы «координатор» деп өзгертілді. Гюсафф басшылығымен Лига 1963 жылы Еуропалық адам құқықтары жөніндегі комиссияға бретон тілінің қуғынға ұшырауы туралы куәлік берді. Бұл БАҚ назарын аударды. Лига Еуропа ұлттары федерациясының (этностық азшылықтарды білдіретін) 14-ші съезіне ресми делегация жіберді, ал 1965 жылдың қарашасында Кельт елдерінің өзін-өзі басқару құқығын қолдайтын 62 беттік меморандумды Біріккен Ұлттар Ұйымына ұсынды және 1966 жылы Еуропа Кеңесінің мүшелеріне таратты. Лига басқа да науқандарға белсенді қатысты, мысалы, Ирландия теңізіндегі су асты кемелерінің қызметін бақылады, олар суға шығудан бас тартты, балық аулау торларын зардаптап, қайықтардың және адамдардың өміріне қауіп келтірді. Осы оқиғаларға байланысты жылдар бойына жарияланған материалдар Лиганы кең қауымдық назарға түсірді. Тағы бір жетістік – Лиганың құс аралы – Калф оф Манның иелігін ағылшын Ұлттық қорынан Мэн Ұлттық қорына беру науқанын бастауы болды. Лига көп ұзамай пан-кельтизм идеясын қоғамдық мәселеге айналдырды және академиялық Кельт конгресін «Мәдени құқықтар хартасын» қабылдау сияқты шараларға итермеледі. 1979 жылы Кельт кино және теледидар фестивалі ашылды, ал 1981 жылы ЮНЕСКО «Кельт мәдениетін зерттеу және насихаттау жобасын» іске қосты. Конференциялар, кітап көрмелері, теледидар бағдарламалары және Халықаралық кельт күрес федерациясы құрылды. Кельт идеясының дамуы Гюсаффтың бастапқы көзқарасынан туды. Ол 1985 жылға таяу қызметтен кеткенімен, Лига үшін жұмысын жалғастырды. Оның еңбегіне құрмет ретінде Кельт лигасы сол жылы көптеген жетекші кельтистердің мақалаларынан тұратын және Лиганың координаторы болған Катал О Луэн редакциялаған «Кельт болашағы үшін» атты құрастырмалық жинақты жариялады. 1986 жылы метеорологиялық қызметтен зейнетке шыққаннан кейін Алан мен Брид Галвей графтығының Спидеал маңындағы Сеанх Гаррайнға көшіп барды, онда ол лексикографиялық жұмысына шоғырланды, кельт байланыстарымен көлемді хат алмасуды жалғастырды және Лигаға қатысты. 1990 жылдың шілдесінде Гюсафф Лиганың болашағы туралы былай деп жазды: «Кельт лигасы кельттер арасындағы байланыстарды, кельттер арасындағы ынтымақтастықты ынталандыруда маңызды рөл атқара алады, бұл саясаткерлерге және халықаралық/Еуропалық институттарға біздің ұлттарымыздың, тілдерімізді қоса алғанда, құқықтарын толық мойындауға бағытталған қысым көрсетуге көмектеседі. Басқа кельт ұйымдары да бар (мысалы, Кельт конгресі), сондай-ақ кельт шаралары (Кино және теледидар фестивалі, Жазушылардың Кельт конгресі және т.б.) – бірақ қазірге дейін біз ғана үздіксіз немесе тұрақты жұмыс істеп келеміз. Еуропалық біртілдіктің дамуына кельт халықтары мен мәдениеттері қандай үлес қоса алатынын ойлауымыз керек, ұсыныстар мен ұсыныстарды жасап, таратуымыз керек, ал еңсеруші көзқарас қабылдамаймыз. Бұл жұмысты істеуге жеткілікті адамдарымыз жоқ. Көптеген еуропалық халықтардың кельт мәселелеріне белгілі бір қызығушылығы бар. Біз оларға бізге танылуға және ұлттық мақсаттарымызды іске асыруға қажетті бостандыққа қол жеткізуге көмектесуге шақыруымыз керек. Біздің мәселеміз – жастарды осы жұмысқа тарту. Қазіргі таңдағы мәдениеттің космополитандығы, біртектілік агенттерінің БАҚ-ты бақылауы біздің прогрессимізге үлкен кедергі келтіреді». (19) Өмірінің соңында Гюсаффтың Кельт лигасымен байланысты барлық құжаттарын Уэльс Ұлттық кітапханасына (Аберыствит) тапсыру туралы келісім жасалды, олар 681 нөмірімен «Кельт лигасының мұрағаты» ретінде тіркелді.
Ирланд тілінің белсендісі
Хаусафф пен оның әйелі Conradh na Gaeilge ұйымының мүшелері болды және ирланд тілінде сөйлейтін отбасылар үшін құрылған Na Teaghlaigh Ghaelacha ұйымының жұмысына қатысты. Брид Conradh na Gaeilge атқару комитетінің мүшесі болып, ирланд тіліне қатысты іс-шараларда өте белсенді болды. Хаусафф Cearta Sibhialta na Gaeltachta сияқты ирланд тілінің қолдау науқандарына қатысты және Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) ирланд тіліндегі бағдарламаларды назарсыз қалдырғаны үшін қағидалық тұрғыдан теледидар лицензиясын төлеуден бас тартқан алғашқы адам болды. Бұл науқан нәтижесінде 1996 жылы Teilifís na Gaeilge (кейін TG4) телеарнасы құрылды. 1986 жылы Ирландия президенті Патрик Хиллери оған Патрик Пирстің идеяларын таратуы үшін Gradam an Phiarsaigh жылдық сыйлығын табыс етті. Осы жылы ол Уэльс Горседтің барды болып сайланды, Уэльс халқына, тіліне және мәдениетіне елеулі үлес қосқаны үшін "Гвенерж" (Муза) атағын алды. (20)
Бретон тілінің ғалымы
Өзінің қабылдаған елінің тілі мен мәдениеті үшін жұмыс істеп жүріп, Гюсафф бретон тілін насияттауды және туған елінің тәуелсіздік күресіне қолдау көрсетуді ешқашан тоқтатқан жоқ. Ол бос уақытында Дублинде бретон тілінен сабақ берді және «Argoad» бретон тіліндегі жаңалықтар бюллетенін, сондай-ақ 1959 жылы өзі құрған «Breton News» ағылшын тіліндегі басылымын редакциялады. Ол сонымен қатар «Hor Yezh», «Galva», «Breman», «Gwalarn», «Arvor», «Ar Bed Keltiek», «An Amzer» және «Al Liamm» сияқты бретаниялық журналдарға материалдар жазды. 1995 жылы «An Here» баспасынан шыққан алғашқы толық бретон тілі сөздігі «Geriadur Brezhoneg» Хеусаффты маңызды үлес қосушы ретінде көрсетті. Бұл Бретаньде оның және басқалардың соғыс жылдардағы өткеніне байланысты жаңадан қозғалған дауларға байланысты наразылық тудырды. Гюсафф сонымен қатар 1962 және 1973 жылдар аралығында «Hor Yezh» журналында «Geriaoueg Sant Ivi» деп аталған Сант Иви диалектісінің сөздігін жариялады. Бұл жұмыстың жаңартылған нұсқасы 1996 жылы кітап түрінде жарық көрді. (21)