Кіріспе

Торада еске алынған сиыр. Қызыл сиыр (פָּרָה אֲדֻמָּה) – ешқашан жүкті болмаған, сүт бермеген және жұмысқа пайдаланбаған, сондай-ақ қызыл сиыр деп те аталатын бұл сиыр, дін қызметкерлері тарапынан Сандар кітабында (Тора, Ескі өсиет) Құдайға құрбандық шалатын. Оның күлі, құрбандыққа шалынғаннан және өртегеннен кейін, израильдік адамның мәйітке, сүйекке немесе қабірге тиюінен туындаған рухани тазалықтың жоғалуын жою үшін тазарту рәсімінде қолданылған.

Еврей Киелі кітап

Қызыл сиыр құрбандық ету туралы нұсқаулар Сандар кітабының 19-тарауында сипатталған. Израильдіктерге "қақыры жоқ, ешқандай ақауы жоқ, ешқашан жұмыққа бағынбаған қызыл сиыр" алу бұйырылды. Содан кейін сиырды сойып, лагерьтен тыс жерде өртейді. Отынға самырсын ағашы, езов деп аталатын шөп және қызыл түске боялған жүн қосылады. Адамды тазарту үшін, ыдыстағы судан езүф шоғырымен үшінші және жетінші күндері шашыратылады. Бұл рәсімді орындаған кохен ритуальды жағынан таза емес болып қалады және өзін және киімдерін таза сумен жууға тиіс. Ол, тазарту суын шашқан күні кешкі дейін таза емес күйде болады.

Мишна

Мишна, Раббиндік Иудаизмдегі Ауызша Тораның орталық жинағы, Жазбаша Тораның ауызша бөлігі, қызыл сиыр туралы трактатты қамтиды. Бұл трактат – Седер Тохороттағы Парах ("сиыр") трактаты, ол осы рәсімдерді түсіндіреді. Бұл трактаттың Гемарасы жоқ, бірақ осы рәсімге қатысты түсініктемелер Талмудтың басқа трактаттарындағы Гемарада кездеседі.

Бұйрықтың егжей-тегжейі

Мишнаның "Парах" трактатына сәйкес, құрбандыққа шалу үшін кемшіліксіз малдың әдеттегі талаптарынан өзгеше, қызыл сиырдың екі қара түкінің болуы оны жарамсыз етеді. Табиғи туу сияқты, басқа да түрлі талаптар бар (кесаров тілімі арқылы туған сиыр кандидат жарамсыз). Су "тірі" болуы керек, яғни бұлақ суы. Бұл, микве немесе ритуалды ванна үшін қарағанда қатаң талап. Микве үшін цистернада жиналған жаңбыр суына рұқсат берілсе, қызыл сиыр рәсімінде оны қолдануға болмайды. Мишнада Иерусалимдегі ғибадатхана дәуірінде рәсімге қажетті су Шилоам көлінен алынғаны айтылады. Рәсім күрделі және егжей-тегжейлі болды. Қатысушылардың толық ритуалдық тазалығын қамтамасыз ету үшін, қызыл сиыр рәсіміне қатысқан ешкімнің өлілермен немесе кез келген түрдегі "тума" (ластану)мен байланысқа түспеуіне басымдық берілді, ал құралдар тас сияқты, ритуалдық ластануды таратпайтын материалдардан жасалды. Мишнада балалар рәсімге су тартуға және тасымалдауға қолданылғаны, олардың өлі денеге ешқашан тимеуі үшін арнайы оқшауланған жерде туып өскендері айтылады.

Басқа да түрлі құрылғылар қолданылды, соның ішінде ғибадатхана тауынан Зәйтүн тауына дейінгі жол, осылайша сиыр мен онымен бірге жүретін діни қызметкерлер қабірге жоламады. Мишнаға сәйкес, қызыл сиырды өртеу рәсімі Зәйтүн тауында өтті. Ритуалдық тазалық сақтаған "кохен" сиырды сойып, оның қанын ғибадатхана бағытында жеті рет шашыратып жіберді. Содан кейін қызыл сиыр, қызыл түсті жүн, изоп және самырсын ағашы бірге отқа жағылып, өртелді. Соңғы жылдары археолог Йонатан Адлер Зәйтүн тауындағы қызыл сиырдың өртелген жерін шамамен анықтады.

Түсі

Торада бұзаудың түсі "қызыл" деген адума (אדומה) деп сипатталған. Дегенмен, Саадия Гаон бұл сөзді "сары" деп аударады. Сонымен қатар, Құран Мұсаға "сары" сиыр туралы бұйрық берілгенін айтады (әл-Бақара 2:69). Бұл қарама-қайшылықты түсіндіру үшін Йосеф Кафих өзінің еврей тіліндегі аудармасында және Саадияның еңбегіне берген түсініктемесінде, Киелі кітап сиырдың түсінің қызғылт, ашық қоңыр болғанын талап етеді, бұл сиырдың қалыпты түсі екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, бұл түс еврей тілінде жалпы алғанда אדום деп, ал араб тілінде "сары" деп сипатталады, осылайша түс атауларындағы қарама-қайшылық шешіледі. Ол Киелі кітаптың талабын былай түсіндіреді: сиырдың түсі толығымен осы түсте болуы керек, басқа түсті дақтары мен кемшіліктері болмауы тиіс.

Яһуди дәстүрі

Халаханың барлық талаптарына сай келетін қызыл сиыр – биологиялық аномалияға жақын. Мысалы, мал толығымен бір түсті болуы керек (мұны қамтамасыз ету үшін даналар тізімдеген бірнеше сынақтардан өту қажет), ал сиырдың түктері тік болуы шарт (сиыр бұрын жұмысқа пайдаланылмағанын анықтау үшін, себебі бұл оны жарамсыз етеді). Яһуди дәстүрі бойынша, Мұса заманынан бастап Екінші ғибадатхананың қирауына дейін барлығы тоғыз қызыл сиыр сойылған. Мишнаның "Парах" трактатында Мұса біріншісін, Езра екіншісін, Симеон Әділ мен Жоханан бас діни қызметкер әрқайсысы екі-екіден, ал Елионай бен Хакаяф, Ананелус және Исмаил бен Фабус бір-бірден дайындағаны айтылады. Оның өте сирек кездесуі және оны пайдаланудың күрделі рәсімі қызыл сиырға яһуди дәстүрінде ерекше мәртебе берді. Ол логикалық түсіндірмесі жоқ библиялық заң – хоқтың үлгісі ретінде келтіріледі. Қызыл сиырдың күлінен алынатын діни тазалық күйі ғибадатхана қызметіне қатысудың қажетті шарты болғандықтан, қазіргі уақытта библиялық тазалықты (тума және тахара қараңыз) қалпына келтіруді және Үшінші ғибадатхананың салынуын күтетін яхудилер қызыл сиырды іздеуге және рәсімді қайта жаңартуға тырысып жатыр. Бірақ, көптеген үміткерлер жарамсыз деп танылды, ал кейбір жағдайларда бірнеше үміткер бір уақытта табылды. Сонымен қатар, барлық қызыл сиыр күлі біздің эраның төртінші ғасырында Еремия (III) заманына дейін қолданылып келді, содан кейін толығымен таусылды.

Христиандық

Барнабаның (8:1) канондық емес хатында қызыл сиыр тура тура Исаға теңестіріледі. Жаңа өсиетте "қақпаның сыртында" (Еврейлерге 13:12 (9)) және "лагерьтен тыс" (Сандар 19:3 (HE), Еврейлерге 13:13 (9)) деген тіркестер Исаны қызыл сиырмен теңестіру ғана емес, сонымен қатар айқышқа шалыну орнының көрсеткіші ретінде қарастырылған.

Қазіргі заман

Иерусалимдегі үшінші ғибадатхананы қайта құруға бағытталған ғибадатхана институты, Сандар кітабының 19:1–22 аяттары мен Мишна трактатының "Пара" бөліміндегі талаптарға сай қызыл сиыр үміткерлерін анықтауға тырысып келеді. Соңғы жылдары институт екі үміткерді анықтаған деп санайды, біреуі 1997 жылы, екіншісі 2002 жылы. Ғибадатхана институты бастапқыда екеуін де кошер деп жариялаған, бірақ кейін екеуінің де сәйкес еместігін анықтады. Институт қазіргі заманғы технологияларды қолданып, қызыл Ангус тұқымының генетикалық негізінде қызыл сиыр өндіру үшін қаражат жинап жатыр. 2018 жылдың қыркүйегінде институт "бұл сиыр қазіргі уақытта мүмкіндігі бар үміткер және қызыл сиырға қажетті талаптарға ие екендігі тексеріледі" деп хабарлап, қызыл сиырдың туғанын жариялады. 2022 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тан бес қызыл сиыр әкелініп, Батыс жағалаудағы бір елді мекендегі асыл тұқымды шаруашылыққа жеткізілді. Раббилер бұл сиырларды құрбандыққа шалуға кошер деп санайды.