Кіріспе

Quapaw (/"k//w//O://p//O:/ KWAWpaw, Quapaw: Ogáxpa) немесе Арканзас, ресми түрде Quapaw Ұлты, АҚШ федералды түрде мойындаған, шамамен 5600 азаматы бар тайпа. Огакспа немесе "Ағыс бойындағы" халық деп те белгілі, олардың ата-бабаларының жерлері қазіргі Огайо өзенінен басталып, батысқа Миссисипи өзені арқылы қазіргі Сент-Луиске дейін, оңтүстікке қарай қазіргі Арканзас және шығыс, оңтүстік Оклахомаға дейін созылған. 1834 жылы үкімет оларды Арканзас аймағынан күштеп шығарды. Тайпаның орталығы – Оклахома штатындағы Куапау қаласы.

Этимология

Алгонкиан тілінде сөйлейтін халық бастапқыда куапав тайпасын Аканса деп атаған, бұл иллинойс тілінде "Оңтүстік желдің халқы" деген мағынаны білдіреді. Француз саяхатшылары осы атауды алгонкиандардан үйреніп, Арканзас деп өзгертіп алған. Француздар осы атауды өзенге және сауда бекетіне берген. Иллинойс және солтүстік-шығыстағы басқа алгонкиан тілінде сөйлейтін халықтар тайпаны Акансея немесе Аканса деп атаған, яғни "өзен ағысының төменгі жағындағы халықтың жері" дегенді білдіреді. Француз саяхатшылары Жак Маркетт пен Луи Жолиет куапав тайпасымен кездеспес бұрын иллинойс тайпасымен танысып, қарым-қатынас жасағандықтан, батысқа қарайтын халық үшін осы экзонимді қолданған. Олар өз тілінде оларды Арканзас деп атаған. Кейінірек аймаққа келген ағылшын тілінде сөйлейтін қоныс аударушылар француз тіліндегі атауды қабылдап, оны ағылшын тілінің орфографиялық нормаларына сәйкес бейімдеген.

Басталуы (1682 жылға дейін)

Квапаулар – Огайо өзенінің төменгі ағысында мекендеген, дегиха тілінде сөйлейтін ежелгі тайпаның ұрпақтары. Осы тіл тобының қазіргі ұрпақтары – Омаха, Понка, Осаге және Кау, барлығы дербес халықтар. Квапау және басқа дегиха тілінде сөйлейтін тайпалар 1200 жылдан кейін Огайо өзенінен батысқа және оңтүстікке қарай көшіп кеткен деп саналады. Ғалымдар Квапау мен оларға жақын тайпалардың 17 ғасырдың Бобер соғыстарына дейін немесе кейін кетіп қалғандығы туралы пікірде келіспейді. Бұл кезде, Ұлы көлдердің оңтүстігінде және осы аймақтың шығысында орналасқан күшті Ирокездердің бес тайпасы, басқа тайпаларды Огайо аңғарынан ығыстырып, осы жерді аңшылық үшін пайдаланған. Квапау халқының ауызша тарихында Квапаулардың Миссури және Миссисипи өзендерінің қосылған жеріне жақын Омаха, Понка, Осаге және Кау тайпаларынан бөлінгені айтылады. Тарихи және қазіргі Квапау деректерінде Квапауларды Арканзасқа Омаха, Понка, Осаге және Кау тайпаларымен бірге қарулы Ирокездердің қуғандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл ғалымдардың қазіргі заманғы болжамы болып көрінеді және Квапаулар оны қолдамайды. Осыған ұқсас және оны растайтын ауызша тарих басқа дегиха тайпаларында да жақсы сақталған және қолдауға ие. Квапаулар өздерінің тарихи аумағына, Арканзас және Миссисипи өзендерінің қосылған жеріне, кем дегенде 17 ғасырдың ортасында жеткен. Квапаулардың ата-бабаларының жеріне көшіп-қону уақыты тарихи кезеңде әр түрлі салалардағы ғалымдар арасында қызу пікірталас тудырды. Академиктер оны "Квапау парадоксы" деп атайды. Көптеген археологтар көптеген көші-қон сценарийлерін және уақыт шеңберлерін ұсынды, бірақ олардың ешқайсысы нақты дәлелдермен расталмады. Глоттохронологиялық зерттеулер Квапаулардың басқа дегиха тілінде сөйлейтін халықтардан б.з. 950 жылдарынан бастап, кейінірек б.з. 1513 жылға дейін бөлінгенін көрсетеді. Лингвистикалық зерттеулер де жылқы пайда болғанға дейін, және жүгері енгізілгенге дейін ертерек бөлінгенін растайды. 1541 жылы испандық саяхатшы Эрнандо де Сото Миссисипи өзені мен Арканзас жағындағы көлдің арасында орналасқан Пакаха қаласына (Гарциласо Капаха деп те жазған) келді, бұл қазіргі Филипс округінің аумағында орналасқан. Оның серіктері ауылдың мықты қоршаумен және қазбамен қоршалғандығын сипаттады. Археологиялық қазбалар мен жергілікті жағдайлар осы сипаттаманы растайды. Егер Огайо аңғарынан көшіп келу де Сото келгенге дейін болған болса, онда бұл адамдар прото-квапаулар болуы мүмкін. Бірақ экспедицияның жылнамашысы Пакахада туника тілі қолданылғанын жазды және кейінірек Квапаулардың Арканзасқа көшіп келгеніне дәлелдер бар. Де Сото мен оның экспедициясы сол жерде Туника тайпасымен кездескен болуы мүмкін. Көптеген Квапау әйелдері мен француз еркектері бірге тұрды. Пайн-Блаффты Арканзас штатында Квапау-француз тегінен шыққан Джозеф Бонн құрды.

19 ғасыр

Құрама Штаттар 1803 жылы Луизиананы сатып алу арқылы аумақты иеленгеннен кейін көп ұзамай, Квапоу тайпасының Арканзас Постынан шамамен 19 шақырым жоғарыда, Арканзас өзенінің оңтүстік жағындағы үш ауылда тұрғанын тіркеді. 1818 жылы келісімшарт талқылаулары барысында АҚШ үкіметі Квапоуларды шамамен 32 миллион акр (12,949,952 км²) жердің заңды иелері деп мойындады. Бұл жерге Арканзастың оңтүстігі мен батысы, сондай-ақ Луизиана, Миссисипи және Оклахома штаттарының бір бөлігі кірді. Келісім Квапоулардан осы аумақтың шамамен 31 миллион акрын (12,545,266 км²) АҚШ үкіметіне беруді талап етті, соның нәтижесінде Квапоуларға Арканзас пен Оңтүстік-Шығыс Арканзастағы Салин өзендері арасындағы 1,5 миллион акр (607,029 км²) жер берілді. Осы аумаққа айырбас ретінде АҚШ 4000 доллар (қазіргі шақтағы құнымен) және жыл сайын 1000 доллар (қазіргі шақтағы құнымен) төлеуге міндеттенді. Бірақ Конгрестегі қателік салдарынан Арканзас штатының Грант және Салин округтері Квапоулардың иелігінен шығарылды. АҚШ үкіметінің күшін салғаннан кейін, 1824 жылы Квапоулар Пайн-Блаффтың төменгі жағындағы бас сараценнің иелігіндегі жерлерді қоспағанда, қалған жерлерінен де бас тартты. Олар Луизианадағы Каддо тайпасымен бірігуді жоспарлаған, бірақ АҚШ рұқсат бермеді. Қызыл өзен маңындағы Каддо жерінде болған бірнеше су тасқыны тайпаның көп бөлігін аштыққа ұшыратты, олар бұрынғы қоныстарындағы үйлеріне қайта оралды. Сарасин (кейде Сараспен деп те жазады), олардың соңғы басшысы, Рим католігі және 1818 жылы келген Лазарист миссионерлерінің (Миссиялар қауымы) досы болды. Ол 1830 жылы қайтыс болды және Пайн-Блаффтағы Сент-Жозеф шіркеуінің жанында жерленді. Шіркеудегі ескерткіш терезеде оның есімі сақталған. Әке Джон М. Один Квапоу тайпасы арасында Лазаристтердің алғашқы миссионері болды, кейіннен ол Нью-Орлеанның католик архиепископы болып қызмет етті. 1834 жылы тағы бір келісімшартқа және үндістерді көшіру саясатына сәйкес, Квапоулар Миссисипи өзенінің жағалауынан Оклахома штатының солтүстік-шығыс бұрышындағы қазіргі орнына, сол кездегі Үндістан территориясына көшірілді. 1824 жылы Мэриленд иезуиттері, әке Чарльз Ван Квикенборн басшылығымен, Үндістан территориясының (қазіргі Канзас және Оклахома) жергілікті және көшіп келе жатқан тайпалары арасында жұмыс істеді. 1846 жылы әкелер Джон Шоумейкерс және Джон Бакс Неошо өзенінің жағасында Осаге тайпасы арасында Сент-Франциск миссиясын құрды. Олар бірнеше жыл бойы Квапоуларға да қызмет көрсетті.

20 ғасыр

Квапау тайпасы, сондай-ақ олармен байланысты қалған тайпалар – Майами, Сенека, Вайандот және Оттава, Оклахома штатының Квапау қаласындағы «Квапаулардың Әйелі Мария» миссиясынан қызмет алды. Тарихшылардың бағалауынша, еуропалықтармен алғаш кездескен кезде олардың саны 5000-ға жуық болған. Католик энциклопедиясында олар эпидемиялар, соғыстар, көшірулер және әлеуметтік дүрбелең салдарынан көп шығынға ұшырағаны айтылады. Онда 1687 жылы 3200, 1750 жылы 1600, 1843 жылы 476 және 1910 жылы 307 адам болғаны, оның ішінде аралас нәсілді адамдар да бар екені көрсетілген. Келесі мәтіндер 20 ғасырдың басында жазылған, жалпыға қолжетімді «Католик энциклопедиясынан» алынған. Онда Квапау тайпасы сол кездегі бейтарап көзқараспен сипатталған. Бұл тайпа қазірге таяу жойылып бара жатыр, бірақ бұрынғыда Миссисипи өзенінің төменгі ағысындағы ең маңызды тайпалардың бірі болған. Олар Арканзас өзенінің сағасы маңындағы бірнеше ауылдарда қоныстанған, көбінесе батыс (Арканзас) жағында, ал кейде шығыс (Миссисипи) жағында да бір-екі ауылдары болған. Олар Арканзас штатының солтүстік-батыс бөлігіндегі Осадж тайпасының иелігіндегі аумақтың шекарасына дейін Арканзас өзенінің барлық аймағына иелік еткендерін мәлімдеген. Олар сиуан тілдік тобына жатады және осы тілде, сондай-ақ диалектілік айырмашылықтармен Осадж және Канса (Кау) тайпалары оңтүстікте, ал Омаха және Понка тайпалары Небраскада сөйлейді. Олардың нағыз аты – Огакспа, яғни «ағысқа қарай жүретін халық», ал Умахан немесе Омаха «ағысқа қарсы жүретін халық» деп аталады. Иллинойс және басқа алгонкин тайпалары оларды «Аканси» деп білген, сондықтан олардың француз тіліндегі аттары Акенса және Аканса болып қалыптасқан. Бірнеше туысқан тайпалардың ортақ дәстүріне сәйкес, Квапау және олардың туыстары бастапқыда шығысқа қарай, мүмкін Аллегени тауларының ар жағында өмір сүрген. Кейін батысқа қарай жылжып, Огайо өзенінен төмен ағып, Миссисипи өзенімен қосылған жерге жеткен. Сондықтан Иллинойс оны «Аканси өзені» деп атаған. Одан кейін Квапау, Осадж және Канса тайпалары Арканзас өзенінің сағасына дейін төмен түскен, ал Омаха және Понка Миссури өзенімен жоғары көтерілген.

Үкімет

Оклахома штатындағы Куапау қаласы Куапау ұлтының рулық астанасы болып табылады, оның рулық юрисдикциялық аймағы бар. Куапау халқы тайпалық кеңес пен тайпалық төрағаны сайлайды, ол екі жылдық мерзімге қызмет етеді. Тайпаның басқарушы органы тайпаның басқару қаулыларында баяндалған, ол 1956 жылы жазбаша үкімет құру мақсатымен дауысқа салынып, бекітілген. (1956 жылға дейін Куапау тайпасы басшылық жүйе бойынша жұмыс істеді). Төраға – Уена Супернау. 4 шілде күні тайпа жылдық жалпы кеңес отырысын өткізеді, онда он сегіз жастан асқан тайпа мүшелері Куапау тайпасының саясаты мен қаулыларына қатысты маңызды шешімдерді дауысқа салады. Тайпаның тайпалық полиция бөлімі мен өрт сөндіру бөлімі бар, олар өртке қарсы іс-шараларды және жедел жәрдем қызметін жүзеге асырады. Олар өздерінің тайпалық көлік табельдерін шығарады және өздерінің тұрғын үй басқармасы бар.

Экономика

Тайпаның Quapaw C Store және Downstream Q Store деп аталатын екі темекі дүкені мен жанармай құю станциясы бар. Сондай-ақ, олар Миссури штатының Лома-Линда қаласында орналасқан Игл-Крик гольф алаңына және курортына ие және оны басқарады. Олардың негізгі экономикалық драйверы – федералды және штаттық заңға сәйкес құрылған құмар ойындары казинолары. Бірінші екеуі де Куапау қаласында орналасқан: Quapaw Casino және Downstream Casino Resort. Олар тайпаның мүшелерінің әл-ауқатын, денсаулығын және білімін қолдау үшін пайдаланған табыстың басым бөлігін әкелді. 2020 жылы олар үшінші казино, Сарасен Казино Курортын, Арканзас штатының Пайн-Блафф қаласында аяқтады. Бұл штаттың алғашқы мақсатты түрде салынған казиносы болды. 350 миллион долларға салынған бұл нысан 1100-ден астам толық жұмыс күшімен қамтамасыз етіледі. 20-шы ғасырда Куапа тайпасы жерлерінің бір бөлігін еуропалық америкалықтарға жалға берді, олар оларды өнеркәсіптік мақсаттар үшін дамытты. Қоршаған ортаны қорғау заңдары қабылданғанға дейін зиянды қалдықтар жиналып, ұзақ мерзімді қауіптер тудырды. Мысалы, Tar Creek Superfund учаскесі Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен қоршаған ортаға қауіпті учаскелерді тазалауды талап ететін тізімге енгізілді.

Халық саны

3240 тіркелген тайпа мүшесінің 892-сі Оклахома штатында тұрады. Тайпаға мүшелік тікелей туыстық байланыс арқылы анықталады.

Тіл

Дәстүрлі Quapaw тілі Siouan тілдер отбасының Dhegiha тармағына жатады. Quapaw тілі 1827 жылы Джордж Изард, 1882 жылы Льюис Ф. Хэдли, 19 ғасыр тіл білімі маманы Джеймс Оуэн Дорси, 1940 жылы Фрэнк Т. Сиберт және 1970 жылдары тіл білімі маманы Роберт Ранкин сияқты көптеген адамдардың далалық жазбаларында және жарияланымдарында жақсы құжатталған. 21-ші ғасырда ана тілінде сөйлейтін адамдардың саны азайып барады. 20-шы ғасырдың басында бір мәліметте Dhegiha тілі, Siouan тілінің бір тармағы, оның ішінде Omaha, Ponca, Osage, Kansa және Quapaw "диалектілері" бар, жан-жақты зерттелгені айтылған. Пастор Дж. О. Дорси бұл туралы материалдарды Америка Этнология бюросының қолдауымен жариялаған, қазір бұл бюро Смитсондар институтының бөлігі болып табылады. Тілді сақтау және қайта жаңғырту жөніндегі басқа да жұмыстар жүргізілуде. 2011 жылы Quapaw тайпасы алғашқы жылдық Dhegiha жиналысына қатысты. Osage тілі бағдарламасы жиналысты ұйымдастырды, ол Quapaw тайпасының Downstream Casino-сында өтті. Конференцияда тіл үйрену әдістері және басқа да мәселелер талқыланды, сондай-ақ бес туысқан тайпа арасында семинарларда оқытылды. 2012 жылғы жылдық Dhegiha жиналысы да Downstream Casino-да өтті. Тілді қайта жаңғырту мақсатында тайпалық мұражайда Quapaw тілінде сабақтар өткізілуде. Quapaw тілінің онлайн аудио сөздігі ескі жазбаларды, тілді білетін ақсақалдардың сөздерін өңдеу арқылы құрылды.

Мәдениет және қоғам

Квапау тайпасы жыл бойы мәдени шаралар өткізеді, олардың көп бөлігі тайпалық мұражайда ұйымдастырылады. Оларға үнділік ойын-сауықтары, дәстүрлі ән салу, саусақпен тоқу, шапан тігу, сыбызғы жасау сияқты дәстүрлі өнер шеберлігіне арналған сабақтар кіреді. Сонымен қатар, онда Квапау тілі курстары да өткізіледі. Тайпаның жылдық биі Тәуелсіздік күні мерекесінде, шілде айының басында өтеді. Бұл би Американдық Азамат соғысынан кейін жақын арада ұйымдастырылған, ал 2011 жыл бидің 139 жылдығы болды. Бұл тойдың негізгі бөліктері – қабақ биі, соғыс биі, қадам биі және 49-шы ойын. Үнді футболы, қол ойыны, дәстүрлі жүгіру жарыстары, дәстүрлі дастарқан, түрік биі және Квапау биі сияқты тайпаның өзіндік билері мен аймақтағы басқа тайпалардың билері де осы мерекеде орындалады.

Танымал мәдениетте

2009 жылы «Тар Крик» атты деректі фильмінде Куапау тайпасының жерінде орналасқан «Тар Крик» суперфонды аймағы туралы айтылды, бұл бір кезде елдегі ең ауыр экологиялық апат деп есептелген. Фильмде осы аймақтың қауіпті жағдайға түсуіне себеп болған, қамқорлықтың жетіспеуіне және реттеудің болмауына әкелген экологиялық және мемлекеттік саясаттағы расизм талқыланды. Ол көптеген балалардың қорғанышқа улануына себепкер болды деп саналады. 2018 жылы Infinite Productions «The Pride of the Ogahpah» атты деректі фильмін жасады, ол The Quapaw Nation басқаратын Downstream Casino Resort құрылысы туралы баяндайды.