Кіріспе

Репетиция әріптері – оркестрлік партитурадағы және оған сәйкес келетін ноталар жинағындағы қалың шрифтпен жазылған әріптер. Олар дирижерге, әдетте репетицияларды жүргізетін дирижерге, шығарманың бөлімдерінің немесе туындылардың басынан өзге жерден орындауды бастауға мүмкіндік береді. Репетиция әріптері көбінесе Романтизм дәуірінен бастап, Луи Спордan бастау алған партитураларда қолданылады. Репетиция әріптері әдетте туындының құрылымдық тұсқа орналастырылады.

Терминология

Оларды репетиция белгілері немесе репетиция фигуралары деп жалпылама атауға болады, ал әріптердің орнына сандар қолданылса, репетиция нөмірлері деп атайды.

Мақсаты

Симфонияны немесе пьесаны репетициялау барысында дирижерге көбінесе тоқталып, ортадағы бір тұсқа оралу қажет болады. Бұл қиын үлескелерді меңгеру немесе ансамбльде туындаған мәселені шешу үшін жасалады. Көптеген ноталар мен партияларда бес немесе он такт сайын, немесе әр беттің немесе жолдың басында такт нөмірлері болады. Алайда, романтикалық дәуірде шығармалар мен жеке бөлімдер ұзарып (бірнеше жүз тактқа дейін созылғандықтан), репетиция кезінде такт нөмірлерін пайдалану ыңғайсыз болып келді. Мысалы, дирижер музыканттарға 387-ші тактіден бастауды бұйырады, сонда музыканттар өз партияларындағы ең жақын такт нөмірін (мысалы, 385 немесе 390) іздеп, бірнеше тактты артқа немесе алға санауы керек. Егер 387 саны тиісті тактіден табылмаса, ол көзге түспеуі мүмкін. Бірақ, мысалы, үлкен, қалың "М" әрпі ноталар мен партияларда болса, дирижерге "М әрпінен бастаңыз" деу әлдеқайда оңай. Егер дирижер "М әрпіне дейін бір такт" десе де, бұл "386-шы такт" деуден әлдеқайда ыңғайлырақ болар еді. Басқаша айтқанда, дирижер алдымен "М әрпі алдында" деп айтып, одан кейін музыканттарға М әрпін табуға уақыт беріп, сосын "бір такт" деуі мүмкін. Толық оркестрдің партитурасында репетициялық әріптер әдетте флейтаның (немесе пикколоның) ноталар қатарының үстінде орналастырылады және бірінші скрипканың ноталар қатарының үстінде қайталанады. Концерттік ансамбльдер үшін репетициялық әріптер пикколоның (немесе флейтаның) ноталар қатарының үстінде және трубалардың үстінде орналастырылады. Репетициялық әріптер әрбір партияда болуы керек, бірақ дирижер немесе ноталар сақтаушысы мұны тексеріп, олар дирижердің партитурасымен сәйкес келедін тексеруі қажет. Егер сәйкес келмесе, партиялардағы әріптер дирижердің партитурасына көшірілуі керек. Романтикалық дәуірдің әдеттегі шығармаларында немесе бөлімдерінде аллегро темпімен белгіленген жағдайда, А-дан Z-ға дейінгі әріптер қолданылуы мүмкін, бірақ I, J немесе O (немесе барлығы) әріптері жіберілуі мүмкін. Әріптердің орналасуы мен жиілігі қатаң ережеге бағынбауы керек. Әдетте, олар музыкалық маңызды өзгерістер болатын жерлерде, мысалы, жаңа тақырыпта, динамикада немесе аспаптар құрамындағы өзгерісте немесе жаңа бөлімнің басталуында қойылады – дирижер репетиция кезінде қайта бастағысы келетін жерлер. Сонымен қатар, әріптердің музыкалық белгілермен сәйкес келуі, музыканттарға демалыс кезінде дұрыс жерде екендерін растауға көмектеседі, егер белгілер сандық аралықтармен орналастырылса, бұл мүмкін емес. "А" әрпі көбінесе шығарманың басына жақын тұсқа қолданылады, бірақ өзінің басына емес, себебі "басынан" деу әлдеқайда оңай. Темп, тональность немесе өлшемнің өзгеруі кезінде репетициялық әріптердің қажеті жоқ, өйткені жаңа темп немесе тональность атауы бірдей мақсатқа қызмет ете алады. Мысалы, Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының кейбір басылымдарында Финалдың "А" әрпі 140-шы тактіден кейін ғана пайда болады, себебі "Қуанышқа ода" тақырыбымен бірінші скрипкалардың салыстырмалы түрде кеш кіруі басқа музыканттар үшін анық сілтеме нүктесі болмайды, ал бұрынғы бөлімдердің тақырыптарының еске түсірулері олардың темптік белгілерімен оңай сілтемеленеді. Репетициялық әріп әдетте бір партиядағы бірнеше такттық үзілісті үзеді (егер белгілі бір аспаптың берілген шығарманың берілген бөлімінде мүлдем ойнамайтын жағдайларды қоспағанда). Репетициялық әріптер кейде басылымдардан тәуелді және кейбір жағдайларда тіпті нұсқадан тәуелді болғандықтан, олар оркестрдегі лауазымға үміткерлерге аудицияда ойнауы керек үлескелерді айту үшін де пайдалы. Оларды оркестрлік шығармалар туралы ғылыми мақалаларда оңай сілтеме жасау үшін де қолдануға болады. Алайда, репетициялық әріптер Рихард Вагнердің "Майстерзінгерлер" прелюдиясының ескі басылымдары сияқты кейбір шығармалардың кейбір басылымдарында мүлдем жоқ. Аспаптық музыкада, мысалы, соло фортепиано репертуарында репетициялық әріптердің пайдасы аз (бірақ оларды дуэттерде қолдануға болады), өйткені музыкантқа ойнауды қайта бастау керектігін екінші музыкантқа хабарлаудың қажеті жоқ. Әндерде де оларды қолданбайды, өйткені мәтінге сілтеме жасау ыңғайлырақ (қайталамалы мәтіндері бар әндерде немесе мәтіні аз бөлімдерде). Антонио Вивальдидің "Төрт маусым" операсының бірінші басылымында әр концерт үшін А-дан G-ға дейінгі репетициялық әріптер бар, бірақ мақсат – музыкамен бірге жарияланған төрт сонеттегі строфалармен музыканы байланыстыру. Музыканттарға бұл әріптерді репетициялық әріптер ретінде пайдалануға ештеңе кедергі келтірмейді, олардың арақашықтығы ғана.

19-ғасырдың аяғынан 21-ғасырға дейін қолданылуы

Кейбір жағдайларда, А-дан Z-ға дейін жеткіліксіз болуы мүмкін. Z-дан кейін Aa қолданылуы мүмкін, содан кейін Bb және т.б., Zz-ға дейін (бірақ Ii, Jj және/немесе Oo әріптері жіберілуі де мүмкін). Жан Сибелиус симфониясының Вильгельм Хансен басылымы, №7, C мажорда, ерекше жағдайды көрсетеді: А-дан Z-ға дейінгі әріптер (I және J әріптерін қоса, сондай-ақ O әрпін) партитурада тек үш бет қалғанда қолданылып бітіпті. Соңғы флейта мен фагот солосы үшін редакторлар репетиция әрпі ретінде Ö (фин алфавитінің соңғы әрпін) пайдаланады. Бірақ, Густав Малер және Дмитрий Шостакович сияқты кейбір композиторлар үшін алфавитті екі рет қайталау да жеткіліксіз болуы мүмкін. Осы себепті, кейбір редакторлар репетиция әрпінен гөрі репетиция нөмірін қалайды. Малер мен Шостаковичтің партитураларында әріптер емес, репетиция нөмірлері қолданылады. Олар әдетте қалың шрифтпен жазылады және тіктөртбұрышқа немесе, сирек жағдайда, шеңберге енгізіледі. Дегенмен, кейбір басылымдарда такт нөмірлері де тіктөртбұрышқа енгізіледі, бірақ әдетте қалың шрифтпен емес. Рой Харристің Симфониясы, №3 (бір бөлімді), репетиция нөмірлері шеңберге енгізілген, және олар әр он такт сайын кездеседі, яғни такт нөмірі 10-ға бөлінеді. Репетиция нөмірлерінің «такт нөмірлерімен шатасуы мүмкін» деген уәж кейде репетиция әрпін қолдау үшін келтіріледі. XX ғасырдың бірінші тоқсанындағы партитураларда, мысалы, Ферруччо Бусонидің «Доктор Фаусттан» басқа операларында, BV 303, 10-ға бөлінген такт нөмірі бірге жылғаюы мүмкін, себебі алғашқы такт нөл ретінде есептеледі; 1-де көрсетілген такт нөмірі 10 емес, 11 және т.б. Репетиция нөмірін жақтаушылар, кейбір партитуралар үшін 26 әріптің жеткіліксіз екенін айтады. Репетиция әрпі көп бөлімді туындының әр бөлімі үшін A-ға қайта орнатылса (тікелей байланысты бөлімдер үшін де), репетиция нөмірі әдетте туындының барлық бөлімінде жүреді, тіпті бөлімдер байланысты болмаса да. Мысалы, Эдвард Элгардың Бірінші симфониясының бірінші бөлімінің соңғы бірнеше тақтының репетиция нөмірі 55; екінші бөлімнің бірінші репетиция нөмірі 56. Бірақ, кейбір жағдайларда бұл талапқа сай келмейді. Малердің Екінші симфониясының бірінші бөліміндегі соңғы күрделі бөлім 27-ші репетиция нөмірімен белгіленген. Малер келесі бөлімге дейін бес минуттық үзіліс жасауды қалаған, сондықтан репетиция нөмірлері 1-ге қайта орнатылып, 15-ке дейін саналды. Үшінші бөлім қысқа үзілістен кейін келеді, бірақ оның алғашқы репетиция нөмірі 28-ге тең.

Жаз және поп

Көптеген хорлы джаз және поп композициялары үшін көптеген джаз композиторлары мен аранжировщиктері форманың әрбір кезекті өлең/хор бөлігіне әліпбидің кезекті әріптері мен такт санын біріктіретін форматты қолданады: мысалы, кіріспеден кейінгі өлеңнің алғашқы 8 тақтық фразасы үшін А әрпі, келесі 8 тақтық фраза үшін А9, содан кейін А17, А25, ал хор үшін B, B9, B17, B25 және т.б., сонымен қатар соңғы бөлімді белгілеу үшін TAG деген арнайы репетициялық белгі қолданылады. Джаз және поп музыкасында музыканттар репетиция кезінде 32 тақтық әннің «А бөлімі» немесе «B бөлімі» туралы жиі айтады. Поп музыкасында музыка көбінесе стандартты бөлімдерге ұйымдастырылады, мысалы, кіріспе, бірнеше өлеңдер мен хорлар (қайырма), бір немесе бірнеше көпірлер, гитара солосы (немесе басқа да аспаптық сололар) және соңғы бөлім. Сондықтан, әннің ортасынан бастауды қалаған жетекші, әдетте, осы құрылымның қай бөлімінен бастау керектігін көрсетеді (мысалы, «көпірдің соңғы төрт тақтысы, гитара солосына өту» немесе «соңғы өлең және соңғы бөлімге өту»).