Кіріспе

1986 жылы Македонияның ежелгі астанасы Пеладан табылған Пела қарғысы тақташасында ерекше дорийлік грек тілінде жазылған мәтін бар. Онда 4 ғасырдың бірінші жартысына (б.з.д. 380–350 жж.) дараланған қорғау немесе сиқырлы дұға (κατάδεσμος, katadesmos) қорғасын парақшаға жазылған. Бұл мәтін 1993 жылы "Гелен диалектологиясы" журналында жарияланды. Пела қарғысы тақташасы Солтүстік-Батыс грек тілінің кейбір ерекшеліктерін, сондай-ақ осы тілдік отбасының басқаша тармақтарында (мысалы, Эпирот, Локран) кездеспейтін бірегей дорийлік ерекшеліктер жиынтығын көрсетеді. Бұл Македониядан табылған басқа дорийлік жазуларда да кездесетін сол немесе өте ұқсас жергілікті тілді білдіреді. Бұл грек тілінің дорийлік диалектісі импортталмаған, Македонияға тән болғандығын көрсетеді. Осыған байланысты, Пела қарғысы тақташасы Ежелгі Македония тілінің Солтүстік-Батыс грек тілінің диалектісі және дорийлік диалектілердің бірі болғанын дәлелдеу үшін ұсынылды. Дұғаны Дагина немесе Фила есімді әйел жазған. Оның мақсаты сүйіктісі Дионисофонның Тетимамен үйленуіне кедеріл келтіріп, Дионисофонның оныңмен үйленіп, бақытты өмір сүруін қамтамасыз ету болды. Дұға өлген Макрон есімді адамның денесіне тапсырылды.

Интерпретация

Пелла қарғыс тақташасында Дагина (Δαγίνα) немесе Фила (Φίλα) есімді әйел жазған сиқырлы дұға немесе махаббат сиқыры бар. Дионисофон (Διονυσοφῶν), кейде бұрынғы жары деп есептеледі, Тетимаға (Θετίμα) үйленуге асығысқан. Сондықтан ол Дионисофонды өзіне үйлендіру үшін «Макрон мен әуестерді» шақырады. Мәтін καταγράφω етістігімен басталады, одан кейін қарғыстың нысандары – жұптың орындалуы (телос) және неке (гамос) келеді. Біріншісі, мүмкін, некедегідей кез келген толыққанды нәрсені білдірсе, екіншісі неке рәсімін, сондай-ақ жұбайлардың жыныстық қатынасын білдіруі мүмкін. Арий Дидим дорийлер некені «телос» деп атағандарын айтады. Дагина Дионисофонға ешбір әйел үйленбеуі керек дейді, егер ол өзі айығып, шиыршықты ашпаса. Сиқырдың тілі жазушының Тетимадан зардап шеккенін көрсетеді, ол қатаң қарғысқа ұшыраған сияқты, бірақ мәтін бойында Дионисофонға тікелей қарғыс жоқ. Жазушының қарсыласын «жоюды» және өзінің «бақытты және құтталған» болуын тілеуі – қарғыс тақташаларында жиі кездесетін мотив. Екінші жағынан, Дионисофонның қасында қартаю тілегі (συνκαταγηρᾶσαι) эпиграфикалық дәстүрде теңдесі жоқ мейірімділіктің белгісі болып көрінеді. Тақташаның тілекке қатысты сипаты болғандықтан, ол «аралас қарғыс» деп сипатталады. Өзіне қатысты қолданылған ΕΡΗΜΑ «тасталып кеткен» сөзі құдайлық күштерге жалбарынуда жиі кездеседі, ал ΙΚΕΤІΣ сөзі әуестерге сөйлегенде қолданылады. Сиқыр сөзі Макрон (Μάκρων) деп аталған қайтыс болған адамның денесіне сеніп тапсырылған, бұл грек сиқыршыларының сиқыр сөздерін құдайдың қасиетті орнына немесе жақында жерленген денеге қою әдетін көрсетеді, осылайша сиқыр сөзінің әлем астына сәтті жеткізілуін қамтамасыз етеді. Ежелгі Македониядағы сиқыр тәжірибелері ерекше қызығушылық тудырады, себебі олар македониялық элитаның ғана емес, сонымен қатар халықтың діни сенімдерін де ашып көрсетеді. Бұрын маңызсыз деп есептелгенімен, сиқырдың ежелгі грек әлемінде ресми діни сенімдермен қатар кеңінен таралғаны дәлелденді. Дегенмен, сиқыр шеткі амал болып қала берді, көбінесе жасырын түрде жасалып, әлем асты және әуестермен (құдайлар мен адамдар арасындағы кішігірім рухтар) байланысты болды. Кәсіби сиқыршылардың ақы алғаны үшін кеңес беруі және қарғыстың құрамын жасауға көмектесуі сирек емес еді, бұл Пелла тақташасы үшін де осылай болуы мүмкін. Мүмкін емес емес, мәтін өте жеке болып көрінеді, сондықтан оны әйелдің өзі жазған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, мәтін әйелдің жергілікті диалектісін көрсететін сияқты, ал қарғыстың өзі грек әлемінде қолданылған дәстүрлі құрылымды ұстанады. Катадесмои немесе дефиксиондер – қорғасын, тас немесе күйдірілген саз сияқты бұзылмайтын материалға жазылған сиқырлар, олар физикалық тұтастығын сақтау үшін жасырын жерленген, осылайша олардың күтілген әсерінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Пелла қарғыс тақташасының тілі Солтүстік-Батыс грек тілінің ерекше түрі, ал оның авторының төмен әлеуметтік статусы, оның сөздік қоры мен сиқырға сенуі арқылы дәлелденгендей, Пелладағы төмен таптың сол кезде Батыс грек тілінің ерекше түрін сөйлегенін көрсетеді. Алайда, бұл ежелгі грек әлемінде тек орташа немесе төмен әлеуметтік статустағы адамдар ғана сиқырмен айналысқан дегенді білдірмейді; өте бай адамдар да сүйіспеншілік, кек алу және спорттық жарыстарда қарсыластарын бағындыру үшін қорғасын катадесмои (қарғыс тақташаларын) қолданған.

Грек тілінде

1. [Теті]МАС пен Дионисофонттың соңы мен үйленуін жазып аламын, сондай-ақ барлық басқа да құжаттарды.
2. [Найк]ондар, жесірлер және бойжеткендер, әсіресе Тетімас үшін, мен мақұлдаймын және ұзақ жылдар бойы.
3. [Той]лар мен қалалық тұрғындар үшін, және мен бұл нәрселерді таңдап, оқығанда, күресуге асықтым.
4. [Тока] Дионисофонтты үйлендіру үшін, бұрын ол басқа әйел алмайды, бірақ мен.
5. Мен Дионисофонтпен бірге үйленуге келісемін, сіздерге ешқандай басқа тілек білдірмеймін.
6. Менің достарым, құдайым, менің жақын достарым, барлық достарымның сүйіктісі, жалғыздықтан сақтаңыз.
7. Бұл нәрселерді мен үшін сақтаңыз, осылайша бұл нәрселер болмайды, және жамандық жамандықпен Тетіманы жоқ қылмайды.
8. [ ]Ал[ ].Юнм, менің бауырым, мен бақытты және қанағатты болайын.
9. [ ]То[.]. [ ]. [ ] Е.Е.Ω[?]А.[. ]Е үлкен [ ].

Түсіндірудің тұстары

"Макрон" (2-жол) – жазу тақташасы қабіріне салынған қайтыс болған адамның аты болуы мүмкін. Мұндай әрекет грек жер асты әлемінің хтондық рухтарына (3 және 6-жолдардағы "даймондарға") хабарды "жеткізуге" сеніп жасалатын еді. 6-жолда "Мен сіздерге жалбарынамын" және "кешірім сұраймын" деген сөздердің арасында жоғалған сөз (мұнда [Фил? ]а деп қайта құрастырылған) тақташаның жиегіне қашап жазылған, және оның қысқа сөз екені, сонымен қатар АН әрпімен аяқталатыны ғана көрінеді. "ФИЛАН" деген нұсқау ықтимал, бірақ жалғыз емес. Егер осылай болса, "ФИЛАН" сөзі ежелгі македониялықтардың танымал аты болған "Фила" есімін, немесе "фила" – "дос" немесе "жақыны" деген әйелдік сөзді білдіруі мүмкін. Соңғы жағдайда, 6-жол былай оқылуы мүмкін: "Жақыныңызға кешірім жасаңыз, құрметті даймондар". Алғашқы жағдайда жеке есім орнымен келгенімен, қарғысты жазған адамның аты басқа жерде көрсетілмегендіктен, жоғалған сөздің қандай екенін анық білу мүмкін емес. "DAGINA" сөзі (6-жол) түсіндірілмейді және жеке есім ретінде бұрын расталмаған. Дюбуа (1995) бастапқы дельтаның дауысты тау екенін, ал гамманың пи әрпінің қате жазылуы болуы мүмкін екенін ұсынды; осылайша, жазушы "дапина" деп жазуды көздеген болуы мүмкін (Γ және Π арасындағы айырмашылық – бір сызық). Егер осылай болса, "дапина" – бұл (сондай-ақ расталмаған) македониялық аударма, ол tapeina деп жазылатын, ал стандартты аттика тілінде tapeinē (ταπεινή) болар еді. Бұл жағдайда жазуда: "Себебі мен барлық жақындарымыздан төменмін және тасталып қалдым" және т.б. Тағы бір мүмкіндік – Дагинаның δαγύς, әсіресе сиқырда қолданылатын қуыршақ немесе ойыншықпен байланысты болуы мүмкін (қ. 364-бет). Сол сияқты, ΙΜΕ де түсініксіз, бірақ ЕМИ (εμι) әрпінің қате жазылуы ретінде қарастырылады; яғни аттикалық εἰμί.

Кездесулер мен тіл

Пелла қарғысы тақташасы б.з.д. 4 ғасырының бірінші жартысына датарланады. Джордан (2000) тақташаның «4 ғасырдың ортасына немесе сәл ертерек» кезеңге жататындығын айтады; Энгельс (2010) оны б.з.д. 4 ғасырының ортасынан ерте кезеңге датарлайды. Атап айтқанда, тақташа көбінесе 380 және 350 ж.ж. б.з.д. аралығында датарланады, мысалы, Холл (2014), Брикше (2018), Фоксхолл (2020), Ван Бик (2022) және Ламонт (2023) жазғандай. Мәтін ерекше дориялық грек тілінің ерекшелігін көрсетеді. Ол эпироттық немесе локриандық грек сияқты басқа солтүстік-батыс грек диалекттерінде кездесетін типтік ерекшеліктерге ие, олардың бір бөлігі тессалиялықпен де ортақ. Сондай-ақ, ол басқа дориялық немесе солтүстік-батыс түрлерімен сәйкес келмейтін бірқатар ерекше дориялық ерекшеліктерді көрсетеді. Қарғыс тақташасының типтік солтүстік-батыс ерекшеліктерінің арасында: κατ және παρ мақалдарындағы апокопа, εμοί үшін dative жалғауы εμίν, κα-дағы уақытша сөздер (τόκα, ὁπόκα, бұл тессалиялық, яғни эоликтік), ὑμῶν үшін genitive жалғауы ὑμῶμ, a: + o: > a: жиырылуы (πασᾶν үшін πασῶν) және аспираттардың спирантизациясының белгісі (γενέσται үшін γενέσθαι); соңғы екеуі және апокопа тессалиялықтың да ерекшеліктері болып табылады. Тіл <Ε, Ι, ΕΙ> және <Ο, Υ> арасындағы баламалы жазу үлгілерін көрсетеді, мысалы, διελίξαιμι үшін διελέξαιμι, εἰμί үшін ἰμέ, πάλιν үшін πάλειν және ἀνορύξασα үшін ἀνορόξασα сөздерінде. Бұл мысалдардың ішінде ΔΑΠΙΝΑ (δαπινά) сөзі болуы мүмкін, бұл ταπεινά сөзінің ықтимал баламалы жазылуы, бұл кейде дауыссыз дыбыстардың дауыстану құбылысын көрсетеді; сонымен қатар тессалиялықпен ортақ. δαίμοσι-дегі dative жағдайы және γίνο[μαι-дегі /g/ ассимиляциясы сияқты қосымша ерекшеліктер осы дориялық тілге аттика-иониялықтың қандай да бір әсерінің белгісі болуы мүмкін. Тақташаның датарлану мерзіміне сүйенсек, аттикалықтың ықпалының болуы мүмкін, өйткені б.з.д. 4 ғасырына қарай аттикаға негіделген ортақ тіл диалектісі жергілікті диалекттерге, соның ішінде Македония аумағында да басымдық ала бастады. Дегенмен, мәтіндегі аттикалықтың ықпалы шектеулі болып қалады, көбінесе синтаксисте көрінеді, ал морфология мен фонетикада аз. Мүмкін болатын ықпалдарға қарамастан, осы тілде кездесетін ерекшеліктер дориялық отбасында бірегей болып қалады, өйткені олар басқа жерде құжатталмаған, бұл дориялық диалекттің импортталмағанын, бірақ Македонияға тән екенін көрсетеді.