Кіріспе
Жоғарғы Египеттегі патшалық ескерткіштер тобы – Ахнатонның шекаралық стелалары. Олар Ахетатен, немесе Атонның көкжиегін қоршаған жартастарға қашалған, бұл осы жердің шекарасын белгілейді. Перғауын Ахнатон Жаңа патшалық дәуірінде өзінің билігінің бесінші жылында Ахетатонды салуға бұйрық берген. Бұл орын, қазіргі Эль-Амарнада орналасқан, Мемфис пен Фива арасындағы, адам тұрмаған даланың ортасында Атон құдайының қасиетті мекені болды. Шекаралық стелалар Ахетатонның негізін қалау туралы жарлықты және мәтінге кейінірек қосылған бөлімдерді қамтиды, олар жердің шекараларын көрсетеді және оның мақсатын, сондай-ақ фараонның оны негіздеуін сипаттайды. Аймақ бойынша барлығы он алты стела табылды. Барри Кемптің сөзіне сүйенсек, Перғауын Ахнатон "Ахетатонды қала емес, қасиетті жер ретінде жоспарлаған".
The Boundary Stelae of Akhenaten are a group of royal monuments in Upper Egypt. They are carved into the cliffs surrounding the area of Akhetaten, or the Horizon of Aten, which demarcates the limits of the site. The Pharaoh Akhenaten commissioned the construction of Akhetaten in year five of his reign during the New Kingdom. It served as a sacred space for the god Aten in an uninhabited location roughly halfway between Memphis and Thebes at today's Tell El Amarna. The boundary stelae include the foundation decree of Akhetaten along with later additions to the text, which delineate the boundaries and describe the purpose of the site and its founding by the Pharaoh. Total of sixteen stelae have been discovered around the area. According to Barry Kemp, the Pharaoh Akhenaten did not “conceive of Akhetaten as a city, but as a tract of sacred land”.
Ашылуы және жариялануы
Эль-Амарна қалашығында қазірге дейін 16 шекаралық стела табылды. Француз иезуиті Клод Сикард стелаларға ең бірінші назар аударған еуропалық болды. Ол 1714 жылы келгеннен кейін А стеласының эскизін және орынның сипаттамасын жариялады. Stela U 1840 жылы А. С. Харрис пен Джордж Глиддон, ал 1840 жылдардың басында тағы бір стела Джордж Ллойд Брайнестиннің қолымен табылған. Ллойд Stela P-нің көшірмесін жасап, оны Stela A-ның жаңа көшірмесімен және Эмиль Приз д'Авенн жасаған Stela U-дың көшірмесімен бірге жариялады. Приз стелалардағы жазуларға сүйене отырып, алдымен осы аумақты белгілейтін кем дегенде алты стела болуы керек екенін түсінді. 1843 және 1845 жылдары Карл Ричард Лепсиус прус экспедициясымен бірге осы орынға барып, төрт жаңа стела тапты, кейіннен олар K, M, N және R стелалары деп аталды. Болашақта тағы жаңа жаңалықтарға орын қалдыру үшін стелаларды үзіліссіз әріптермен белгілеу тәсілін В. М. Флиндерс Петри бастады, оның Амарнаны зерттеуі 1894 жылы жарияланды. 1892 жылы Петри осы орында алты жаңа стела тапты: B және F стелалары Ніл өзенінің батыс жағында, ал J, L, P және V стелалары шығыс жағында. Бұрын табылған стелалардың тек А стеласы ғана батыс жағында орналасқан. 1893 жылы Перси Э. Ньюберри шығыс жағалауда Stela Q тапты. Жан Дарси мәтіннің оқылған бөліктерінің ең алғашқы баспа аудармасын жариялады, сондай-ақ 1893 жылы S және R стелаларының көшірмелеріне негізделіп, A және U стелаларында табылған нұсқаларды пайдаланды. 1898 жылы Георг Штайндорф J, K, M, N, Q, R, S және U стелаларын көшіріп алды, ол стелалардың орналасқан жерлерін суретке түсіріп, Германияға бірнеше сынықтарды алып кетті. Кейіннен Штайндорф өзінің материалдарын Египеттік зерттеу қорына ұсынды. 1901 жылы Норман де Гарис Дэвиске шығыс жағалаудағы ең солтүстік стела көрсетілді, бұл оны 1908 жылы Эль-Амарнаның тас қабірлері туралы жарияланымға шекаралық стелаларды қосуға итермеледі. Дэвистің басылымына екі түрлі стела жиынтығының аудармасы кірді, оларды Дэвис "Ерте жариялау" және "Кейінгі жариялау" деп атады, сондай-ақ Ахнатонның билігінің сегізінші жылы "Кейінгі жариялау" тасуында стелаларға қосылған мәтіндер кірді. А және В стелаларына соңғы қосылған жазуды Дэвис "Колофон" деп атады. Стелланың ішінара аудармасы 1906 жылы жарық көрген Джеймс Генри Брестдиннің "Ежелгі жазбаларында" да пайда болды. 2005-2006 жылдары Египеттік зерттеу қоғамының археологиялық зерттеуі кезінде қосымша стела табылды және ол Stela H деп аталды.
Бұрынғы жариялау
Нилдің шығыс жағындағы К, М және Х стелаларында Дейвис "Ертерек жариялау" деп атаған мәтін бар. Үш тас тақтаның ішінде де тік және көлденең сызықтармен жазылған мәтін кездеседі. К стеласы ең жақсы сақталған, ол ерте зақымданған М стеласын алмастыру үшін жасалған, сондықтан алмастыру қажет болды. К және М стелалары екеуі де қазба алаңының оңтүстік жағында орналасқан, ал олардың көлденең сызықтарындағы мәтін солдан оңға қарай, алаң ортасынан алыстап жазылған. Х стеласы солтүстік жағында орналасқан және ол К мен М стелаларының кері бейнесі болып табылады, себебі оның көлденең сызықтары оңнан солға қарай, сондай-ақ орталықтан алыстап жазылған. К, М және Х стелаларындағы жазу Ахенатонның билік құрған бесінші жылы, Перет маусымының 13-ші күнімен даталанады. Олар Атон құдайдың толық атын, сондай-ақ Ахенатон патша мен оның әйелі Нефертитидің лақаптарын қамтиды. Сондай-ақ, стелаларда фараонның осы қазба алаңын қалай құрғаны, оны таңдау себептері, алаңның жоспарланған орналасуы, патшалық отбасының және белгілі бір мәртебелі тұлғалардың жерленуіне қатысты нұсқаулар, сондай-ақ Атонға табыну рәсімдері туралы нұсқаулар жазылған. Ертерек жариялауда Ахенатонның Атон құдайына арнап түрлі ғибадатханалар мен басқа да құрылыстар салу туралы уәдесі де бар. Мәтіннің соңғы бөлігі фрагментті және түрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді.
Кейінгі жариялау
Дейвис кейіннен жарияланған деп атаған бұл мәлімдеме Нилдің шығыс жағындағы J, N, P, Q, R, S, U және V стелаларына, ал батыс жағындағы A, B және F стелаларына қашалған. Кейінгі жарияланымның мәтіні Ахнатонның билігінің алтыншы жылында, Перет маусымының 13-ші күнінде жазылған, бұл Ертерек жарияланымның бір жылдық мерейтойымен сәйкес келеді, және орталықтың орналасуы мен беріктігі туралы Ертерек жарияланымда келген "анттың жаңаруын" қамтиды, сонымен қатар өзеннің батыс жағындағы егістік жерлерді, әсіресе кең аумақты қамту үшін өзгерістер енгізілген. Атон құдайының титулы да берілген, сондай-ақ Ертерек жарияланымның көп бөлігі қайталанады. Кейінгі жарияланымда Ертерек жарияланым жазылғаннан кейін болған оқиғалар, мысалы, перғауынның орталықтың солтүстік-шығыс жартасына жасаған саяхаты сипатталған. Кейінгі жарияланымда сонымен қатар орталықты шектеуші алты маңызды шекаралық стела туралы да айтылған.
Ант пен колофонның қайталануы
Ахенатонның билігінің сегізінші жылының басында, Перет маусымында, Ахенатонның осы орынға қатысты сертінің қайталануы Кейінгі жариялаумен бірге берілген стелаларға қосылады, ал сол жылы, Ахет маусымында, Дэвис «Колофон» деп атаған тағы бір мәтін А және В стелаларына қосылады. Колофонда шекаралар және Атонның осы орынға иелігі қайта расталады.
Стелла L
L стеласы 1892 жылы Петри табылды және М стеласынан оңтүстікке қарай шамамен жеті метр қашықтықта орналасқан. Бұл стела кішкентай мөлшерімен және нашар сақталғандығымен қалған стелалардан ерекшеленеді. Дейвис оның басқа стелалардан өзгешелігіне байланысты L стеласын шекаралық стелалар тізіміне қоспады.
Стелланың мақсаты
Ахенатонның шекаралық стелалары Ахетатон қаласының төңірегінде орнатылған, осы қаланы фараон Ахенатон өзінің құдайы Атонға арнап салған. Олардың мақсаты – Атонның қасиетті орнының шекарасын белгілеу, сонымен қатар адамдарға фараонның ниеттерін және бұл орынның Атонға арналған қасиетті мекен екенін жеткізу. Шекаралық стелалар Ахенатонның діни реформалары туралы маңызды мәліметтердің көзі болып табылады, себебі оларда Атон құдайының толық титулы және Ахетатондағы діни амалдар туралы басқа да деректер кездеседі. Стеллалар – фараонның бұйрығымен жасалған патшалық ескерткіштер. Олардың ішіндегі мәліметтер патшаның істерін жақтап, оның реформаларына қарсы шыққандарды айыптайтындығымен ерекшеленеді. Дегенмен, олар құнды тарихи артефакттар болып табылады және тарихшылар үшін өте пайдалы.
Ғылыми дәлелдер
X, M және K стелаларында мәтіннің үстіне қашалған бейне бар, онда Ахенатон мен Нефертити қызы Меритатенмен бірге Атонға табынып отырғаны бейнеленген. Олардың екінші қызы Мекетатон кейінірек K стеласына қосылды, бұл оның тууы Ахенатонның билігінің бесінші жылынан кейін болған болуы керек екенін көрсетеді, себебі Ертерек жариялау осы жылға датыланады. К стеласына тағы бір аты-жөні белгісіз тұлға да кейінірек қосылды, ал X стеласы, және ықтимал М стеласы (зақымдалған) тек Мекетатен мен оның ата-анасын бейнелейді. Ертерек жариялау мәтінінде тек Мекетатен туралы айтылады, оның кіші қарындастары есімдері аталмайды. Кейінгі жариялау жазылған стелалар бұрынғыларына қарағанда әрі күрделі, әрі әсем, оларда патша мен оның әйелінің, сондай-ақ олардың екі қызының тастан қашалған мүсіндері бар. Бұл екінші қыздың осы стелалар Ахенатонның алтыншы жылында жасалған кезде туғанын көрсетеді. А, В, Р, К және У стелаларына да екінші қыздың бейнесі қосылған, олардың барлығына Кейінгі жариялау жазылғандықтан, Ахенатонның билігінің алтыншы жылына немесе одан кейінгі жылдарға датыланады. Осыған байланысты Мурнан мен Ван Сиклен тек Меритатеннің бесінші жылға дейін туғанын, ал оның кіші қарындасы Мекетатен бесінші немесе алтыншы жылдары, ал үшінші ханшайым Анхесенпаатен алтыншы жылдың соңында, бірақ кейінгі стелалар аяқталғанға дейін жеті немесе сегізінші жылдары туғанына келісім жасады. Ертерек жариялаудың фрагменттерінде фараонның Фивада естіген жағымсыз хабарлар туралы айтылғандықтан, ғалымдар Фивадағы Амон дінінің жұртшылығымен қақтығыс болғанын жорамалдады. Барри Кемп Ахнатонның сенімдерін толыққанды білдіру үшін «физикалық қасиетті кеңістік құру қажет болды» дейді, ал шекаралық стелалар «ол нені ойлап жүргеніне қатысты ең толық жеке куәлік» болып табылады.
Стеллалар енді In Situ емес
Кем дегенде тоғыз стела ұрылардың қолынан зардап шекті, ал F стеласы тіпті жоғалып кеткен. Тағы екі стела – P және Q – дерлік толығымен қиратылған.
Атонның титулярлығы
Алдыңғы жариялауда Атон құдайының толық атауы: "Маатта қуанатын жақсы Құдай, Аспанның Иесі, [жердің] Иесі; екі жағалауды жарықтандыратын [өмір сүретін] о[рб]; (мұның [?]) Әке, Атон; "Орбтың көкжиегінде" Орбтың [үйі] ішінде мерейтойлық болып жатқан ұлы тірі сфера. Кейінгі жариялауда берілген атау сәл өзгеше және былай делінеді: "Маатқа қанағаттанған жақсы Құдай, аспанның иесі, жердің иесі, екі жағалауды жарықтандыратын ұлы тірі сфера. Өмір сүрсін (тәңірлік, патшалық) Әке, Атон, мәңгілікке дейін өмір берілген, мәңгілікке дейін өмір сүретін, ұлы тірі сфера, ол "Орбтың көкжиегінде" сфераның меншігінде мерейтойда."