Кіріспе

АҚШ пен Венесуэла қарым-қатынасы дәстүрлі түрде маңызды сауда және инвестициялық байланыстармен, сондай-ақ заңсыз есірткі өндірісі мен тасымалына қарсы күрестегі ынтымақтастықпен сипатталады. Венесуэладағы демократиялық үкіметтер кезінде, Карлос Андрес Перес және Рафаэль Кальдера басшылығымен, АҚШ-пен қарым-қатынас тығыз болды. Алайда, 1999 жылы Уго Чавес сайланғаннан кейін және бірнеше жыл өткен соң өзін социалист және «империализмге қарсы» деп жариялағаннан бастап шиеленіс күшейді, бұл АҚШ үкіметіне қарсы екенін білдірді. Венесуэла Джордж Буш әкімшілігін 2002 жылғы Уго Чавесқа қарсы төңкеріс әрекетін қолдады деп айыптағаннан кейін екі ел арасындағы шиеленіс одан әрі өршіді, бірақ бұл айыптама кейіннен жартылай қайтарылды. 2008 жылдың қыркүйегінде Боливияға қолдау көрсету мақсатында, АҚШ елшісі елдегі үкіметке қарсы топтармен байланыста болды деген айыптамадан кейін АҚШ елшісі елден қуылғаннан кейін АҚШ пен Венесуэла арасындағы қарым-қатынас одан да нашарлады. 2009 жылдың маусым айында президент Барак Обама кезінде қарым-қатынас біршама жақсарғанмен, ол көп ұзамай қайтадан нашарлай бастады. 2014 жылдың ақпан айында Венесуэла үкіметі үш американдық дипломатты зорлық-зомбылықты қоздырды деген негізсіз айыптаулармен елден шығаруға бұйырды. 2019 жылғы Венесуэла президенттік дағдарысы кезінде Николас Мадуро АҚШ-пен қарым-қатынасты үзу туралы жариялады, бұл президент Трамптың АҚШ Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Хуан Гуайдоны уақытша президент ретінде мойындауынан кейін болды. АҚШ 2015 жылғы Ұлттық Ассамблеяны мойындауды жалғастыруда.

18 ғасыр

Испания Луизиана мен Флоридадағы өзінің аумақтарын кеңейту және Гибралтарды қайтарып алу мақсатымен Америка Тәуелсіздік соғысына қатысты. 1779 жылы Луизиананың испандық генерал-капитаны Бернардо де Гальвес Батон-Руж және Натчез қалаларына бірнеше шабуылдар жасады, соның арқасында Флориданы қайта басып алу жолы қамтамасыз етілді. Испан әскерлері американдық одақтастарын қолдау үшін жұмылдырыла бастады. Кейін Венесуэланың тәуелсіздік көшбасшысы болатын Франсиско де Мирандаға 1780 жылдың көктемінде Викториано де Навия басқаруымен Кадистен шыққан Арагон полкіне баяндауға бұйрық берілді. Миранда Кубаның Гавана қаласындағы өзінің бастығы, генерал Хуан Мануэль Кагигал и Монсерратқа есеп берді. Кубадағы штаб-пәтерінен Кагигал мен Миранда 1781 жылдың 9 мамырында Пенсакола қамалына қатысты, және осы шара кезінде Мирандаға уақытша подполковник шені берілді. Миранда сондай-ақ Чесапик шайқасындағы француз жетістігіне үлес қосты, граф де Граске шайқас үшін қажетті қаражат пен жабдықтар жинауға көмектесті.

19 ғасыр

Испания мен Американың тәуелсіздік соғыстары кезінде АҚШ ресми түрде бейтарап болды, бірақ испандық американдық агенттерге қару-жарақ және жабдықтар алуға рұқсат берді. 1821 жылы Мануэль Торрестің қабылдауымен Үлкен Колумбия (қазіргі Панама, Колумбия, Эквадор, Солтүстік Перу, Венесуэла, Батыс Гайана және Солтүстік-Батыс Бразилия) АҚШ-тың мойындаған алғашқы бұрынғы испан колониясы болды, ал АҚШ тәуелсіз испандық американдық мемлекетті мойындаған екінші үкімет болды (Бразилия Корольдігінен кейін). Осы кезде АҚШ 1823 жылы Санта-Фе-де-Боготада дипломатиялық миссиясын құрғаннан бері өзара қарым-қатынастар орнатылған еді. Келесі жылы Андерсон-Гуаль шарты АҚШ-тың басқа американдық елмен жасасқан алғашқы екіжақты шарты болды. Эквадор мен Венесуэла 1830 жылы федерациядан шыққанда АҚШ-тың Богота, Кито және Каракастағы үкіметтермен қарым-қатынасы үзілген жоқ.

1902-1903 жылдардағы Венесуэла дағдарысы

Венесуэладағы 1902–1903 жылдардағы дағдарыс кезінде Ұлыбритания, Германия және Италия Венесуэлаға қарсы бірнеше айға созылған теңіз блокадасын салды, себебі президент Сиприано Кастро шетелдік қарыздарды төлеуден бас тартты және Венесуэладағы соңғы азамат соғысында еуропалық азаматтарға келген зиянды өтеуден жалтарды. Кастро АҚШ-тың Монро доктринасы Еуропаның әскери араласуына жол бермейтінін күткен, бірақ сол кезде АҚШ доктринаны еуропалық территорияны жаулап алумен байланыстырды, ал араласудың өзінде емес. Президент Теодор Рузвельт Германияның аймаққа ену мүмкіндігіне қатысты алаңдады. Кастро АҚШ-тың қысымына мойын бұрмағаннан кейін және британдық және американдық баспасөздің оқиғаға деген наразылығы күшейгеннен кейін, блокада салған елдер келісімге келді, бірақ келіссөздер барысында блокаданы сақтап тұрды. Бұл оқиға Рузвельт принципінің және одан кейінгі АҚШ-тың Латын Америкасындағы «Үлкен таяқ» саясаты мен Доллар дипломатиясының маңызды себебі болды. 1904 жылғы қаңтарда американдық дипломат Герберт Уолкотт Боуэн Венесуэлаға оралғанда, елдің тынығу және қауіпсіздікке толы көрінгенін байқады. Кастро Боуэнге АҚШ пен Венесуэла арасындағы қарым-қатынастың мықты екенін жеткізді. Алайда, Кастро режимі 1902–1903 жылдардағы Венесуэла дағдарысын аяқтаған келісімдерді орындауды кешіктіргеннен кейін Боуэн сенімін жоғалтты. Бұл Кастро режимінің экономикалық саясатының АҚШ, Франция және Нидерландының наразылығын тудыруына әкелді. Бұл 1908 жылғы Голландия-Венесуэла дағдарысында шешуші роль атқарды.

Маркос Перес Хименес диктатурасы (19531958)

Диктатор Маркос Перес Хименес 1948 жылы Венесуэладағы төңкеріс кезінде сайланған президент Ромуло Галлегосты құлатып, билікті басып алды. Осы гүлдену кезеңінде шетелдік инвестициялар, әсіресе американдық мұнай компаниялары, Хименес режимімен бірге өсті. Антикоммунистік режим американдық мұнай өнеркәсібінің елдің табиғи ресурстарын пайдалануына мүмкіндік берді және қолдады, себебі пайданың бір бөлігі Mobil және Exxon сияқты компаниялардан тікелей Перес Хименестің жеке қоржынына ағылды. Перес Хименес 1954 жылы АҚШ үкіметінен "Еңбек Ері" орденін алды.

Демократиялық кезең

Қарым-қатынастар дәстүрлі түрде маңызды сауда-саттық және инвестициялық байланыстармен, сондай-ақ заңсыз есірткілерді өндіру мен тасымалдауға қарсы күрестегі ынтымақтастықпен ерекшеленеді. Венесуэладағы Пунтофихо пактісінің үкіметтері тұсында, атап айтқанда Карлос Андрес Перес және Рафаэль Кальдера басқарған кезеңдерде бұл қарым-қатынастар тығыз болды.

Уго Чавестің президенті

1998 жылы Уго Чавес алғаш рет Венесуэла президенті болып көп дауыспен сайланғаннан кейін, Оңтүстік Америка елі өзінің мұнай қорына егемендігін қайта орнатуға кірісті. Бұл әрекет бір ғасырға жуық уақыттан бері АҚШ-тың экономикалық мүдделерінің ыңғайлы жағдайын бұзды. Чавестің әкімшілігі мемлекеттік мұнай компаниясы PDVSA-ның жекешелендіруін жойды, шетелдік фирмаларға төленетін роялтилерді арттырды және нәтижесінде елдің ЖІӨ-ін екі есеге өсірді. Осы мұнайдан түсетін кірістер денсаулық сақтау, білім беру, жұмыспен қамту, тұрғын үй салу, технология, мәдениет, зейнетақы және қауіпсіз әуе суға қол жеткізу сияқты салалардағы адам дамуын қолдауға бағытталған әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға жұмсалды. Чавестің Кубамен және Фидель Кастромен жария түрдегі достығы мен маңызды сауда қатынастары АҚШ-тың Кубаны оқшаулау саясатын әлсіретті; сонымен қатар, Чавестің ұсынысымен АҚШ пен Венесуэла әскерлері арасындағы ұзақ жылдарға созылған байланыс үзілді. Венесуэла 2000 жылы ОПЕК-ке төрағалық еткен кезде Чавес ОПЕК елдеріне он күндік сапар жасады. Осы сапарда ол Персы шығанағы соғысынан бері Саддам Хусейнмен кездескен алғашқы мемлекет басшысы болды. Бұл сапар АҚШ-та қырқыс пікір тудырды, бірақ Чавес Иракқа халықаралық рейстерге тыйым салуды сақтап, Ирандағы бұрынғы аялдамасынан автомобильмен келді. Михал Гертиктің сөзіне сүйенсек, Чавес үкіметі мен АҚШ арасында ешқандай игілікті қарым-қатынас жоқ. Чавестің АҚШ-тың сыртқы саясаты қызықтырмайды (іс жүзінде президент Буштың сенімдері), соның ішінде "бірполярлы немесе екіполярлы әлем құру, қуатты империя құруға тырысу". Сондықтан ол АҚШ империализмін және шетел мемлекеттерінің ішкі ісіне араласуын тоқтатуға тырысты. Бірақ ол Оңтүстік Америка елдерін өзімен келісуге мәжбүрлемеді.

Варгас трагедиясы

2000 жылы Варгас штатындағы апаттан аман қалғандарды эвакуациялау кезінде, құйындар жаңбырлар, тасқын сулар мен қалдық ағындары ондаған мың адамның өмірін алып, мыңдаған үйлерді қиратқанда, Нью-Мексико штатының сенаторы Джозеф Карраро басқаратын АҚШ-тан келген апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету тобы медициналық бригадамен және жабдықтармен келді. Мақсаты – келтірілген зиянды бағалау және үйсіз қалғандарға көмек көрсету болды. Қалдықтарда радиоактивтілік бар ма екенін анықтау үшін Нью-Мексикодағы Лос-Аламос зертханасымен байланыс орнатылды. Су тазарту және тұруға арналған жабдықтар ұсынылды. Апаттан кейінгі тазалау жұмыстары тез арада саяси мәселеге айналды. Чавес бастапқыда барлық көмекті қабылдады, АҚШ апаттан кейін екі күн өткен соң тікұшақтар мен ондаған әскер жіберді. Қорғаныс министрі Рауль Салазар АҚШ-тың Венесуэлаға бағыт алған USS Tortuga кемесіндегі 450 теңізші және теңіз инженерлерінен қосымша көмек ұсынуына келіскенде, Чавес Салазарға бұл ұсыныстан бас тартуды бұйырды, себебі "[бұл] егемендік мәселесі" еді. Салазар ашуланып, Чавестің пікіріне Фидель Кастромен болған әңгімелердің әсер еткенін болжады, бірақ бұйрықты орындады. Қосымша көмек қажет болғанына қарамастан, Чавес революциялық бейнеге ие болуды маңыздырақ деп санады және USS Tortuga портына қайтып оралды.

АҚШ-тың араласуы туралы мәлімдемелер

2002 жылдың сәуір айында Венесуэладағы Ллагуно эстакадасындағы оқиғалар салдарынан 19 адам қаза тапты, нәтижесінде Чавес биліктен алынып, уақытша үкімет құрылды. "The Guardian" газеті Уэйн Мэдсеннің АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қатысы бар деген мәлімдемесін жариялады. АҚШ сенаторы Кристофер Додд Вашингтонның Чавестің биліктен алынуына ықпал еткеніне қатысты алаңдаушылықты тергеуді сұрады, ол тергеу "АҚШ шенеуніктері дұрыс әрекет етті және Венесуэла президентіне қарсы сәуір төңкерісін ынталандырмады" және олар кемелік логистикалық қолдау көрсетпеді деген қорытындыға келді. ЦРУ құжаттары Буш әкімшілігінің 2002 жылғы сәуірдегі әскери төңкеріске дейін бірнеше апта бұрын жоспар туралы білгенін көрсетеді. Олар 2002 жылдың 6 сәуіріндегі құжатты келтіреді, онда: "Оппозициядағы әскери топтар президент Чавесқа қарсы төңкеріс ұйымдастыруға күш салуда, мүмкін, осы айдың өзінде" делінген. Бұдан әрі, АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Бас инспектордың кеңсесі жүргізген тергеу "АҚШ-тың Венесуэладағы көмек бағдарламалары, соның ішінде Ұлттық демократиялық институт (NDI) қаржыландырған бағдарламалары АҚШ заңдарымен немесе саясатымен қайшы келмейтінін" немесе "төңкеріске тікелей немесе косвенді түрде ықпал етпегенін" көрсетті. Чавес төңкерістен кейін АҚШ оны құлатуға тырысып жатқанын да мәлімдеді. 2002 жылдың 6 қазанында ол жаңа төңкеріс жоспарын тоқтатып, ал 2002 жылдың 20 қазанында Еуропадан оралғанда қастандықтан мүжілгенін айтты. Алайда, оның әкімшілігі бұл мәселені тергеп, нақты дәлелдер ұсынбады. Осы кезеңде АҚШ-тың Венесуэладағы елшісі Чавес әкімшілігін екі қастандық жоспары туралы ескертті. Уго Чавес АҚШ-тың Венесуэлаға басып кіру жоспары бар екенін, оның атауы "Балбоа жоспары" екенін бірнеше рет мәлімдеді. Тед Коппельмен сұхбаттасқанда Чавес: "Венесуэлаға шабуыл жасау жоспарларының бар екеніне дәлелім бар. Сонымен қатар, бізде құжаттама бар: шабуыл күні қанша бомбалаушы ұшақтар ұшып өтетіні, қанша Атланттық аймақты кесіп өтетін кемелер, қанша әскери кемелер бар екені туралы" деді. АҚШ бұл айыптауларды жоққа шығарып, "Балбоа жоспары" Испания жүргізген әскери жаттығу екенін мәлімдеді. 2005 жылдың 20 ақпанында Чавес АҚШ оны өлтіруді жоспарлап отырғанын хабарлады, және мұндай әрекетке жауап ретінде АҚШ-қа бағытталған Венесуэла мұнай тасымалын дереу тоқтатуға мәлімдеді.

Экономикалық қатынастар

Чавестің социалистік идеологиясы және Венесуэла мен АҚШ үкіметтері арасындағы шиеленістер екі ел арасындағы экономикалық қатынастарға көп әсер етпеді. 2005 жылдың 15 қыркүйегінде президент Буш Венесуэланы «алдыңғы 12 айда халықаралық есірткіге қарсы келісімдер бойынша міндеттемелерін орындамаған» ел деп белгіледі. Бірақ, сонымен бірге, президент мұндай белгілеуге байланысты экономикалық санкциялардан бас тартты, себебі олар Венесуэладағы демократияны қолдау бағдарламаларына үкіметтің көмегін шектеуі мүмкін еді. 2006 жылы АҚШ Венесуэланың мұнай экспорты және жалпы импорты бойынша ең маңызды сауда серіктесі болып қала берді – екіжақты сауда сол жылы 36%-ға өсті. 2007 жылға қарай АҚШ Венесуэладан 40 миллиард доллардан астам мұнай импорттады және екі ел арасындағы сауда, қарым-қатынастардың шиеленіскендігіне қарамастан, 50 миллиард долларды шамалап бағаланды. Мұнай бағасының өсуі және Венесуэланың мұнай экспорты сауданың басым бөлігін құрауымен АҚШ пен Венесуэла арасындағы екіжақты сауда өркендеді, бұл АҚШ компаниялары мен Венесуэла үкіметіне пайда әкелді. Дегенмен, 2006 жылдың мамыр айынан бастап Мемлекеттік департамент, Қару-жарақ экспортын бақылау заңының 40А тармағына сәйкес, Венесуэлаға қорғаныс тауары мен қызметтерін сатуға тыйым салды, себебі терроризмге қарсы күресте ынтымақтастық болмады.

АҚШ-тың сыртқы саясатына қарсылық

1999 жылы Уго Чавестің сайлануынан кейін Венесуэла мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай нашарлап, Джордж Буш сайланғаннан кейін одан әрі нашарлай түсті, себебі Чавес АҚШ-тың экономикалық және сыртқы саясатын қатты сынға алды. Одан бөлек, ол Ирак, Гаити, Косово, Американың еркін сауда аймағы және басқа да салалардағы АҚШ саясатын сынады. Сонымен қатар, 2004 жылғы ақпанда АҚШ қолдауымен Гаити президенті Жан Бертран Аристидтің құлатылуын да айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде Чавес Буштың "элитаның жалған демократиясын" және "бомбалар демократиясын" жариялағанын айтты. Чавестің Кубамен және Фидель Кастромен жақын қарым-қатынасы мен маңызды сауда байланыстары АҚШ-тың Кубаны оқшаулау саясатын әлсіретті. Сонымен қатар, Чавестің бастамасымен АҚШ пен Венесуэла әскерилері арасындағы ұзақ жылдарға созылған байланыстар да үзілді. Чавестің ОПЕК бағасын қолдау позициясы американдық тұтынушылар үшін мұнай бағасын қымбаттатты, себебі Венесуэла ОПЕК мүшелерін өндіріс көлемін төмендетуге итермеледі, нәтижесінде 2004 жылға дейін баға барреліне 25 доллар шамасында болды. 2000 жылы Венесуэла ОПЕК төрағалығын атқарған кезде Чавес ОПЕК елдеріне он күндік сапар жасады. Осы сапар барысында ол Саддам Хусейнмен Перс шығанағындағы соғыстан бері кездескен алғашқы мемлекет басшысы болды. Бұл сапар Венесуэла мен АҚШ-та да қырқыс пікір тудырды, бірақ Чавес Иракқа халықаралық рейстерге тыйым салуды сақтады (оның алдындағы аялдамасы Иран болған). Буш әкімшілігі Чавестің саясатына үнемі қарсы болды. 2002 жылғы төңкеріс кезінде Кармона үкіметін бірден мойындамаса да, төңкеріс артындағы топтарды қаржыландырып, жаңа үкіметті жылдам мойындады және оның ұзаққа созылатынына үміттенді. АҚШ үкіметі Чавесті аймақтағы "теріс күш" деп атады және Венесуэланың көрші елдерінен дипломатиялық және экономикалық тұрғыдан Чавесті оқшаулау үшін қолдау іздеді. 2005 жылы Америка мемлекеттері ұйымының кездесуінде осыған қатысты бір оқиға болды. АҚШ-тың американдық демократияның сипатын бақылау механизмін қосу туралы ұсынысы Чавесті де, Венесуэла үкіметін де дипломатиялық тұрғыдан оқшаулау әрекеті ретінде қарастырылды. Тәжірибелі сарапшылар бұл ұсыныстың сәтсіз аяқталуын саяси маңызды деп бағалады, бұл Латын Америкасында Чавес, оның саясаты және көзқарастарына кең қолдау бар екенін көрсетті. АҚШ сондай-ақ Чавестің кезінде Венесуэла жасаған көптеген қару сатып алуына қарсылық білдірді және оған қарсы лобби жасады. Бұл Ресейден 100 мыңға жуық мылтық сатып алуды қамтыды, Дональд Рамсфелд бұл мылтықтар Колумбияның революциялық қарулы күштеріне (FARC) берілуі мүмкін екенін айтты, сондай-ақ Бразилиядан ұшақтар сатып алу да болды. АҚШ Израильге Венесуэланың ескірген F-16 ұшақтарын жаңарту туралы келісімді жүзеге асырмауды ескертті. 2005 жылдың тамызында Чавес АҚШ Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) агенттерінің Венесуэла аумағында, әуе кеңістігінде және теңіз суларында жұмыс істеу құқығын жойды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілдері DEA агенттерінің Колумбиядан кокаин тасымалын тоқтату үшін келгенін мәлімдегенмен, Чавес DEA агенттері оны жасырын түрде өлтіру үшін ақпарат жинап жатыр деп сенуге негіз бар екенін айтты, оның соңғы мақсаты Боливар революциясын тоқтату еді. 2000 жылдардың басында Колумбияда марксистік көтеріліс күшейген кезде Чавес АҚШ-тың Колумбия үкіметін қолдамауын таңдады. Оның орнына Чавес Венесуэланың дауға бейтарап екенін жариялады, бұл да американдық шенеуніктерді ашуға және екі ел арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Венесуэла мен Колумбия арасындағы шекара сол кезде Латын Америкасындағы ең қауіпті шекаралардың бірі болды, себебі Колумбиядағы соғыс Венесуэлаға тарады. 2008 жылдың 14 наурызында Чавес АҚШ-қа Венесуэланы терроризмді қолдауда айыпталған елдер тізіміне енгізуге шақырды, бұл Вашингтонның оны саяси себептермен құлаттыруға жасаған тағы бір әрекеті екенін айтты. 2011 жылдың мамырында Венесуэла Осама бен Ладеннің өлтірілуін айыптаған аздаған елдердің бірі болды. Вице-президент Элиас Хауа былай деді: "Қылмыс пен кісі өлтірудің қаншалықты табиғи болып, қалайша тойланып жатқанына таң қаламын". Ол былай деп қосты: "Бұрынғы империялық үкіметтер одан да жасырын болған". Хауа бұған толықтырып, қазір заңсыз жұмыс істейтін адамдардың және президенттердің отбасыларының өлімі (Бин Ладеннің өліміне бір күн бұрын Ливиядағы азаматтық соғыста қаза тапқан Сейф аль-Араб Каддафиға сілтеме жасап) "елдердің басшыларымен ашық тойланып жатыр" деді.

Жеке даулар

Чавестің АҚШ-қа қарсы риторикасы кейде жеке тұлғаға да тиісті болды: 2004 жылдың ақпан айында Гаити президенті Жан Бертран Аристидтің қызметтен алынуына жауап ретінде Чавес АҚШ президенті Джордж Бушты "pendejo" ("ақымақ" немесе "ессіз") деп атады; кейінірек сөйлеген сөзінде ол Кондолиза Райс туралы да ұқсас пікірлер айтты. Президент Барак Обама Чавесті "аймақтағы прогреске кедері келтірген күш" деп сипаттады. 2006 жылы БҰҰ-да сөйлеген сөзінде ол Бушты "шайтан" деп атады, ал АҚШ президенті күні бұрын сол трибунадан сөйлегенде "әлі де күкірт иісі сезіледі" деген мәлімдеме жасаған еді. Кейін ол Барак Обаманың та "осындай жаман иіске ие екенін" айтты. 2006 жылдың 18 наурызындағы "Ало Президес" апталық сөйлесуінде Чавес Ақ үйдің оны "Венесуэланың мұнай байлығын пайдаланып, аймақтағы демократияны тұрақсыздандыратын демагог" деп сипаттаған есепке жауап берді. Сөйлеу барысында Чавес Джордж Бушты "есек" деп атады. Ол бірнеше рет қайталап, "eres un cobarde eres un asesino, un genocida eres un borracho" (сен қорқақсың, сен кісі өлтірушісің, геноцид жасаушысың, сен масайысың) деп қосты. Чавес Бушты "ауру адам" және "алкоголик" деп атады.

Куба және Иранмен қарым-қатынастар

Чавестің Кубаның бұрынғы президенті Фидель Кастромен жылы достығы, сондай-ақ Венесуэланың Кубамен маңызды және кеңейіп келе жатқан экономикалық, әлеуметтік және көмек көрсету қарым-қатынастары, АҚШ-тың аралды оқшаулау саясатының мақсатына нұқсан келтірді. 2000 жылы Венесуэла КСРО-ның құлауынан туындаған Куба дағдарысын жеңілдету үшін кірісті. Венесуэла Кубаның мұнай қажеттілігінің үштен бірін 40% жеңілдікпен, сонымен қатар жылына 1,5 миллиард долларға бағаланған, субсидияланған несиемен қамтамасыз етуге келісті. Бұған жауап ретінде Куба Венесуэлаға дәрігерлерді жіберуге міндеттенді. 2010 және 2013 жылдар аралығында Венесуэланың Куба экономикасына көрсеткен көмегі жылына 10 миллиардтан 13 миллиард долларға дейін бағаланды. Чавес Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасты нығайтты, оның ішінде бейбіт ядролық энергияны пайдалану құқығын қорғады. Венесуэла 2009 жылдың қаңтар айында Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасын тоқтатты.

Америка мемлекеттері ұйымы

2005 жылы Америка мемлекеттері ұйымының отырысында АҚШ ұсынған демократиялық жүйені бақылау механизмін қосу туралы қаулы Венесуэланы оқшаулау әрекеті ретінде кеңінен қабылдалды. Қаулының қабылдалмауы Латын Америкасының Чавесқа қолдау көрсетуінің саяси маңыздылығын білдірді.

Катрина даулы

2005 жылдың соңында «Катрина» даулымы АҚШ-тың Мексика шығанағындағы жағалауын қиратқаннан кейін, Чавес әкімшілігі аймаққа көмек ұсынды. Чавес тонналаған азық-түлік, су және миллион баррельдей қосымша мұнай ұсынды. Сондай-ақ ол, дауылдан зардап шеккен кедей қауымдарға айтарлықтай арзандатылған отындық майды сатуды ұсынды, сондай-ақ мобильді аурухана бөлімшелерін, медициналық мамандарды және электр генераторларын ұсынды. Белсенді Джесси Джексонның айтуынша, Буш әкімшілігі Венесуэланың ұсынысын қабылдамады. Алайда, АҚШ-тың Венесуэладағы елшісі Уильям Браунфилд аймаққа отын көмегін ұсынуды «жомарт ұсыныс» деп атап, «бірден бес миллион доллар туралы сөйлескенде, бұл шынымен де ақша. Мен мұны мойындап, «рахмет» дегім келеді» деді. 2005 жылдың қарашасында АҚШ-тың жетекші саясаткерлері АҚШ-тың ірі отын дистрибьюторларына мұқтаж жандарға жеңілдіктер ұсыну бойынша келіссөздер жүргізгеннен кейін, Массачусетс штатының өкілдері Венесуэламен келісімге келді. Келісімнің мақсаты – PDVSA-ның еншілес компаниясы Citgo арқылы аз қамтылған отбасыларға 40% жеңілдікпен жылыту майын беру, және бұл саясаткерлердің өтінішіне жауап берген жалғыз компания. Чавес мұндай қадамдарды «геосаяси аренада қолдануға болатын күшті мұнай картасы» деп атап, «біз бұл картаны әлемдегі ең қатал елге, АҚШ-қа қарсы қатаң түрде ойнаймыз» деді.

АҚШ әкімшіліктері

2008 жылдың қыркүйегінде Боливияны қолдау шараларынан кейін Чавес АҚШ-тың елшісі Патрик Даддиді елден шығарып салды. Чавес Даддиді өзінің үкіметіне қарсы қастандыққа көмектескен деп айыптап, оны «ұнатпайтын тұлға» деп жариялады. Дадди бұл айыптауды жоққа шығарды. Голингер көптеген адамдар тарапынан Чавес жақтасы деп сипатталды. 2009 жылдың қаңтар айында Чавес АҚШ-тың іс жүзіндегі толық өкілі Джон Колфилдке қатысты тергеу басталғанын мәлімдеді, ол Дадди елден қуылғаннан кейінгі АҚШ-тың жетекші дипломаты болып табылады. Чавес Колфилдтің Пуэрто-Рикодағы эмиграциядағы оппозициялық венесуэлалықтармен кездесуі мүмкін екенін айтты; АҚШ-тың ресми өкілі Колфилд үйлену тойына барғанын мәлімдеді. Чавес осы мүмкіндікті пайдаланып, «империяны» Пуэрто-Риконы өзіне және Латын Америкасына қарсы әрекеттер үшін база ретінде пайдалануда деп айыптады. Ол Пуэрто-Риконы «гринго колониясы» деп атады және арал бір күні азат болады деді.

Барак Обаманың президенттік кезеңі

2008 жылғы АҚШ сайлауы кезінде Чавес Барак Обама мен Джон Маккейн арасында ешқандай артықшылығы жоқ екенін мәлімдеді. «АҚШ президенттігіне үміткер екі кандидат та бізге бірдей шабуыл жасайды, олар империяның мүддесін қорғап бізге шабуылдайды». Обама сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Венесуэланың сыртқы істер министрі бұл оқиғаны халықаралық қатынастардағы тарихи сәт деп атап, американ халқы дипломатияның «жаңа бейінін» таңдады деп қосты. Чавес бұрын елден қуылған елшілердің қайта оралатын-қайтпайтыны туралы сұраққа «әр нәрсенің өз уақыты бар» деп жауап берді. Алайда, 4 қарашадағы сайлау алдындағы митингте, өзінің үміткерлерін қолдаған Чавес Бразилияның Луласы мен Боливияның Моралесінің пікірін қайталап, Латын Америкасында болып жатқан өзгерістер АҚШ-та да орын алып отырғанын айтты. Ол Обамамен мүмкіндігінше ертерек кездесуді үміттенеді. Бірақ 2009 жылдың 22 наурызында АҚШ Венесуэланы Колумбияның революциялық қарулы күштерін (FARC) қолдады деп айыптағаннан кейін Чавес Обаманы «білімі жоқ» деп атап, «Обаманың Буштан да жаман иісі бар» деді. Обаманың «аймақтағы прогреске кедерес келтірген күш» екенін айтқаннан кейін, Чавес Венесуэланың АҚШ-тағы жаңа елшісінің тағайындалуын тоқтатты. 2009 жылдың 17 сәуірінде Америка саммитінде Чавес Обамамен алғашқы және жалғыз рет кездесіп, оның досы болу ниетін білдірді. 2011 жылдың 20 желтоқсанында Чавес Обаманы «клоун, қара нәсілділер үшін ұят» деп атады, себебі Обама Венесуэланың Иран мен Кубамен байланысын сынаған болатын. Венесуэла мен АҚШ 2010 жылдан бері бір-бірінің астаналарында елшілерін ұстап отырған жоқ. 2012 жылғы АҚШ президенттік сайлауына дейін Чавес, егер ол сайлауда дауыс бере алса, Обамаға дауыс беретінін мәлімдеді. 2013 жылы Чавес қайтыс болғанға дейін Венесуэланың вице-президенті Николас Мадуро АҚШ-тың екі әскери атташесін елден қуды. Олар Венесуэланың тұрақсыздығын тудыру үшін Венесуэла әскерін тартуға тырысқан деп айыпталды және бұл оның қатесіне себеп болды деп болжады. Обама әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, екі венесуэлалық дипломатты елден қуды. Президент Барак Обама 2014 жылғы Венесуэланың адам құқықтары мен азаматтық қоғамды қорғау туралы заңға қол қойды. Бұл заң, 2014 жылғы Венесуэлалық наразылықтар кезінде адам құқықтарын бұзуға жауапты деп саналатын венесуэлалықтарға санкциялар енгізді. Ол «президенттің 2014 жылғы ақпандағы наразылықтармен байланысты зорлық-зомбылық әрекеттеріне немесе адам құқықтарын бұзуға жауаптыларға, немесе кеңінен алғанда, адамның сөз бостандығы мен жиналыс бостандығын заңды түрде пайдаланғаны үшін адамды тұтқындауға немесе соттауға нұсқау берген немесе бұйырған адамға қарсы санкциялар салуын талап етеді». Заң 2016 жылы 31 желтоқсан 2019 жылы күшіне енуі үшін ұзартылды. 2015 жылдың 2 ақпанында АҚШ Мемлекеттік департаменті адам құқықтарын бұзу және саяси сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп күдіктенген Венесуэланың қазіргі және бұрынғы лауазымды тұлғаларына визалық шектеулер енгізді. Визалық шектеулер отбасы мүшелерін де қамтыды, Мемлекеттік департамент «Біз адам құқықтарын бұзушылар, мемлекеттік жемқорлықтан пайда тапқандар және олардың отбасылары АҚШ-қа қош келмейсіз деген нақты хабарлама жібереміз» деді. EO 13692 аясында Обама әкімшілігі жеті адамға санкция салды, ал Трамп әкімшілігі 2019 жылдың 8 наурызына қарай 73 адамға санкция салды. 58 жастағы президентке жасырын түрде агрессивті қатерлі ісік енгізілді деп санайды.

Дональд Трамптың президенттік кезеңі

Трамп әкімшілігінің Венесуэлаға қатысты сыртқы саясаты Гуайдоны қолдауға және Мадуроны оқшаулауға бағытталған. Олар өз мақсаттарына жету үшін мынадай әдістерді қолданды: "Мадуро үкіметінің қызметкерлері мен олардың отбасыларына санкциялар мен визаларын жою, экономика мен үкіметке қатысты кең ауқымды санкциялар". Венесуэла басқа елдерден жеткізілген гуманитарлық көмекті Венесуэла халқынан жасырып, азық-түлік пен медициналық көмек алмасу шартымен сайлаушыларын манипуляциялады деп айыпталды. Президент Дональд Трамп Мадуро үкіметіне жаулы болды. 2020 жылы АҚШ Мадуроны және бірнеше жоғары лауазымды шенеунікті есірткі саудасымен байланысты терроризмде айыптады, оны ұстағанға 15 миллион АҚШ доллары сыйақы ұсынды. 2020 жылдың мамыр айында Макутодағы сәтсіз шабуыл кезінде екі америкалық, бұрынғы АҚШ арнайы күштерінің сарбаздары тұтқындалды. Halliburton американдық мұнай қызметтері компаниясы 2020 жылдың желтоқсан айында Венесуэладағы қызметін тоқтатуға мәжбүр болды. 2017 жылдан бері түрмеде отырған алты американдық мұнай компаниясының өкілі, Citgo Six деп белгілі, 2021 жылдың қарашасында сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталды. Президенттігінің соңғы толық күні, 2021 жылдың 19 қаңтарында Дональд Трамп АҚШ-та тұратын 145 мың венесуэлалық азаматты 18 айға депортациядан қорғады.

Джо Байденнің президенттік кезеңі

2021 жылдың 9 наурызында президент Джо Байден АҚШ-тағы венесуэлалық иммигранттарға уақытша қорғалған мәртебе (TPS) берді. 2022 жылдың 5 наурызында АҚШ Мадуро үкіметімен сирек кездесу үшін Каракасқа арнайы елші жіберді. Күн тәртібінде PDVSA-ның Хьюстон қаласындағы еншілес компаниясы Citgo-ның алты қызметкерінің және үш тұтқындалған американдық әскери қызметшінің тағдыры тұрды. Байден әкімшілігінің жоспары – Ресей мұнайын Венесуэладан тікелей тасымалдаумен алмастыру. АҚШ Энергия ақпарат басқармасының мәліметінше, Украинаға жасалған шабуылға жауап ретінде санкцияларға байланысты Ресейден мұнай импортының күтілетін азаюы 2018 жылы Венесуэланың АҚШ-қа экспорттаған көлемінен сәл кем болады. 2022 жылдың 9 наурызында Citgo Six-тың бірі АҚШ шенеуніктері, оның ішінде АҚШ-тың Венесуэладағы елшісі Джеймс Б. Стори мен Венесуэла президенті Николас Мадуро арасындағы кездесуден кейін босатылды. 2022 жылдың 1 қазанында Citgo Six-тың қалған бес мүшесі тұтқын алмасу нәтижесінде босатылды.

2023 жылғы қазандағы санкцияларды жеңілдету

2023 жылдың қазан айында Байден әкімшілігі Венесуэланың мұнай өнеркәсібіне салынған санкцияларды уақытша алты айға жеңілдетуді таңдады. Бұл шешім Барбадосте Николас Мадуро басшылығымен Венесуэла үкіметі мен оппозициялық топтар арасында қол қойылған 2023 жылғы Венесуэла сайлау келісімінен кейін қабылданды, бірақ елдің алтын өнеркәсібін нысанаға алған бұрынғы санкциялар күшінде қалды. Келісім 2024 жылғы Венесуэла президенттік сайлауындағы барлық саяси кандидаттарға жеке және мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарына тең қолжетімділікті, сондай-ақ қозғалыс еркіндігі мен қауіпсіздікке кепілдік беруді мақсат етті. Сайлау процесінің сенімділігін арттыру үшін Венесуэла үкіметі халықаралық сайлау бақылаушыларын шақырды.

АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен негізсіз ұсталған АҚШ және саяси тұтқындарды босатуды талап етті, ал АҚШ, Еуропалық Одақ, Ұлыбритания және Канада арасындағы бірлескен мәлімдемеде келісімді құптап, оны «Венесуэлада демократияны қалпына келтіру» жолындағы қажетті қадам деп атады. АҚШ және ЕО бұған дейін Венесуэладағы сайлауды «заңсыз» деп танып, «барлық кандидаттарды жеделдетіп қайта орналастыру үшін нақты мерзім мен процедураны» талап еткен еді. 2023 жылдың қарашасында Байден әкімшілігінің санкцияларды жеңілдетуінен кейін Венесуэла үкіметі елдің мұнай өндірісін қалпына келтіру мақсатында алты көпұлтты компаниямен келіссөздерді қайта бастағанын жариялады. Алайда, 2023 жылдың желтоқсанының басында Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің өкілі Джон Керби Мадуро үкіметі саяси тұтқындарды және Венесуэлада ұсталған АҚШ азаматтарын босату бойынша жаңа прогресс көрсетпесе, АҚШ санкцияларды жеңілдетуді «тоқтатуға» дайын екенін мәлімдеді.

Николас Мадуроның президенттік кезеңі

2013 жылдың 1 қазанында АҚШ Венесуэла үкіметінің Венесуэладан үш АҚШ лауазымды адамын қууына жауап ретінде Венесуэланың үш дипломатын елден шығуға бұйрық берді. 2014 жылдың 16 ақпанында президент Мадуро АҚШ-тың тағы үш консулдық қызметкеріне үкіметке қарсы үгіт-насихат жүргізгені және оппозицияның наразылықтарына көмектескені үшін елден кетуді бұйырғанын хабарлады. Мадуро АҚШ-тың наразылықтардың күшеюіне алаңдауын және Венесуэланың оппозиция көшбасшысын қамауға алу мүмкіндігі туралы ескертуін "қабылданбайды" және "әдепсіз" деп сипаттады. Ол: "Мен әлемдегі ешкімнен бұйрық қабылдамаймын", - деді. 2014 жылдың 25 ақпанында АҚШ Венесуэланың үш дипломатын елден шығарып жіберді. 2014 жылдың 28 мамырында АҚШ Өкілдер палатасы Венесуэланың адам құқықтары мен демократиясын қорғау туралы заңды (H. R. 4587; 113-ші Конгресс) қабылдады. Бұл заң жобасы 2014 жылғы Венесуэла наразылықтары кезінде наразылық білдірушілерге қатысы бар Венесуэланың лауазымды тұлғаларына қарсы экономикалық санкциялар қолдануды көздейді. 2014 жылдың желтоқсан айында АҚШ Конгресі 2142 Сенат заңын ("Венесуэланың адам құқықтарын және азаматтық қоғамды қорғау туралы 2014 жылғы заң") қабылдады. 2015 жылдың 9 наурызында АҚШ Президенті Барак Обама Венесуэланы "ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін" деп жариялаған және жеті венесуэлалық лауазымды тұлғаға қарсы санкциялар салуға бұйрық берген президенттік жарлыққа қол қойды. Венесуэла Президенті Николас Мадуро санкцияларды өзінің социалистік үкіметін құлатуға бағытталған әрекет деп айыптады. Вашингтон санкциялар венесуэлалықтардың адам құқықтарын бұзуға қатысы бар адамдарға бағытталғанын айтып, "біз Венесуэла үкіметінің саяси қарсыластарын қорқытуға жасаған тырысқандықтарына қатты алаңдаймыз" деді. Санкцияларды Латын Америкасының басқа елдері де сынады. Латын Америкасы және Кариб бассейні мемлекеттерінің қауымдастығы Вашингтонның "халықаралық құқыққа қайшы келетін бір жақты мәжбүрлеу шараларын" сынаған мәлімдеме жасады. 2014 және 2020 жылдар аралығында АҚШ-тың Венесуэлаға қарсы санкциялары дәрі-дәрмек пен медициналық жабдықтарды импорттау қиындықтарына байланысты 100 000 адамның өліміне себеп болды деп академик Хелен Яфф есептейді. Дональд Трамп АҚШ Президенті болып сайланғаннан кейін, АҚШ-та орналасқан және Венесуэла үкіметіне тиесілі Citgo мұнай компаниясы Дональд Трамптың 2017 жылғы 20 қаңтардағы инаугурациясына 500 000 доллар сыйлық берді. 2017 жылдың 20 сәуірінде Венесуэла үкіметі Венесуэланың Зулия штатындағы General Motors зауытын басып алды, бұл зауыттың жұмысын тоқтатуға әкелді.

2017 жылғы Венесуэла конституциялық дағдарысы

2017 жылдың 11 тамызында президент Трамп Николас Мадуроның автократиялық үкіметімен күресу және Венесуэладағы күшейіп бара жатқан дағдарысқа байланысты "әскери әрекет мүмкіндігін жоққа шығармайтынын" мәлімдеді. Венесуэланың қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес Трамптың бұл мәлімдемесін дереу сынға алып, оны "жоғары дәрежедегі экстремизм" және "ессіздік әрекеті" деп сипаттады. Венесуэланың коммуникация министрі Эрнесто Вильегас Трамптың сөздерінің "ұлттық егемендікке беспрецеденттік қауіп" келтіріп отырғанын айтты. Президент Мадуроның ұлы Николас Мадуро Гера Венесуэланың 5-ші Конституциялық Ассамблея отырысында, егер АҚШ Венесуэлаға шабуыл жасаса, "оқтар Нью-Йоркке жетеді, мырза Трамп, біз келіп Ақ үйді басып аламыз" деді.

2019 жылғы Венесуэла президенттік дағдарысы және татуласу

23 қаңтар 2019 жылы Мадуро АҚШ-пен қарым-қатынасты үзу туралы жариялады, бұл президент Трамптың Венесуэланың Ұлттық ассамблеясының басшысы Хуан Гуайдоны Венесуэланың уақытша президенті ретінде мойындағаннан кейін болды. Мадуро барлық американдық дипломаттар 72 сағат ішінде елді тастап кетуі керек екенін мәлімдеді, бірақ Гуайдо олардың қалуын қалады. Кейін Мадуро Венесуэланың АҚШ-тағы елшілігі мен барлық консулдықтарын жабатынын растады. Жауап ретінде Мадуро американдық дипломаттарды елден қууға бұйрық берді, оларға Венесуэладан кетуге 72 сағат берді. АҚШ өзінің елшілігін жаппайтынын, дипломатиялық қарым-қатынасы Гуайдо үкіметімен екенін және Мадуроның өз қызметкерлерінің қауіпсіздігіне жауапты екенін мәлімдеді. 26 қаңтар 2019 жылы, мерзім аяқталуға бірнеше сағат қалғанда, Мадуро үкіметі дипломаттарды қуу туралы бұйрығынан бас тарды, американдық дипломаттарға тағы 30 күн берді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпеоның мәлімдемесіне сәйкес, АҚШ-тың соңғы дипломаттары 14 наурызда Венесуэладан кетіп қалды. Олардың кетуі Венесуэладағы американдық қатысуға нүкте қойды, себебі президент Мадуро қаңтар айының соңында АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп тастаған еді. 5 сәуір 2019 жылы АҚШ Венесуэладағы мүдделерін қорғау үшін Швейцариямен өзара қорғау туралы келісімге келді, бірақ келісім әлі күшке енбеді, себебі Мадуро үкіметі АҚШ-тың Түркияны өзара қорғаушы ел ретінде танудан бас тартуына байланысты оны мақұлдаған жоқ. Осы арада АҚШ Колумбияның Богота қаласындағы АҚШ елшілігінде "Венесуэла мәселелері жөніндегі бөлім" құрды, ол Венесуэлаға уақытша дипломатиялық кеңсе ретінде қызмет етеді. 2020 жылдың көктемінде АҚШ Мадуроға қарсы қысымды күшейтті. 26 наурызда АҚШ президенті Николас Мадуроны есірткі саудасымен байланысты терроризмде айыптады және оны тұтқындауға көмектесетін ақпарат үшін 15 миллион доллар сыйақы ұсынды. Мадуро АҚШ президенті Дональд Трампты "расистік ковбой" деп атады. Бірнеше күннен кейін Венесуэланың бас прокуроры Тарек Уильям Сааб оппозиция жетекшісі Хуан Гуайдоны "мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысқандығы" және "қастандық жасауға тырысқандығы" айыбымен тергеуге шақырды. 31 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео санкциялар денсаулық сақтау төтенше жағдайы кезінде гуманитарлық көмекке қолданылмайтынын, ал Мадуро алты айдан он екі айға дейінгі мерзімде Мадуро қатыспайтын сайлауды өткізуге келіссе, АҚШ санкцияларды алып тастайтынын мәлімдеді, сондай-ақ Гуайдоға АҚШ-тың қолдауын қайталады. 1 сәуірде президент Трамп Венесуэлаға жақын аймаққа есірткіге қарсы әскери кемелер мен AWACS ұшақтарын жіберіп отырғанын жариялады, бұл 1989 жылы Панаманы басып алып, генерал Мануэль Нориегоны биліктен қуғаннан бергі аймақтағы ең ірі әскери жинақталған күштердің бірі болды. 2022 жылдың наурызында АҚШ пен Венесуэла санкцияларды жеңілдетуге кірісті, себебі Ресейдің Украинаға басып кіруінен Венесуэланың мұнай өндірісіне салқым қойылды. Кейін, 2022 жылдың желтоқсанында АҚШ мойындаған уақытша үкімет таратылды. Таратылғанына қарамастан, АҚШ үкіметі 2015 жылғы Ұлттық ассамблеяны тануын жалғастырды. Үкімет таратылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, уақытша үкімет басқарған Венесуэла елшілігі жұмысын тоқтатты.

Қоғамдық пікір

Екі үкімет арасындағы үнемі шиеленісті қарым-қатынастарға қарамастан, 2002 жылы венесуэлалықтардың 82%-ы АҚШ-ты жағымды бағалаған, бірақ бұл көрсеткіш 2014 жылы 62%-ға дейін төмендеді (Pew Research Global Attitudes Project мәліметінше). Gallup Global Leadership Report көрсеткендей, 2013 жылы венесуэлалықтардың 35%-ы АҚШ-тың жаһандық басшылығын қолдаса, 35%-ы қолдамайды. Pew Research Center жүргізген 2017 жылғы көктемгі жаһандық көзқарас сауалының нәтижесінде, венесуэлалықтардың 47%-ы АҚШ-ты жағымды, ал 35%-ы жағымсыз деп санайды.

SICOFAA

1960 жылы Солтүстік, Оңтүстік және Орталық Американың бірнеше елі қатысқан UNITAS теңіз жаттығулары мен порттағы оқулар алғаш рет Венесуэланың теңіз аумағында, Суық соғыс кезеңіндегі АҚШ саясатын қолдау мақсатында өтті. Венесуэла SICOFAA-ның белсенді мүшесі болып табылады.