Кіріспе

Телевизия бағдарламасының жанры

Телевизиялық деректі фильмдер – деректі фильмдерді көрсететін теледидар медиа өнімдері. Телевизиялық деректі фильмдер телевизиялық деректі фильмдер сериясы немесе жеке деректі фильм түрінде болады. Телевизиялық деректі фильмдер сериясы, кейде документалдық сериалдар деп аталады, екі немесе одан көп эпизодтан тұратын реттелген жинақ ретінде көрсетіледі. Телевизиялық деректі фильмдер деректі немесе жаңалықтарға қатысты арна арқылы көрсетілетін жеке фильм түрінде болады. Кейде, бастапқыда теледидарда көрсетуге арналған деректі фильмдер кинотеатрларда да көрсетілуі мүмкін. Деректі телевизия 1940 жылдары, бұрынғы кинодокументальдық фильмдерден пайда болып, кең танылды. Алғашқы өндіріс техникалары қазіргі жазу әдістерімен салыстырғанда өте тиімсіз болды. Алғашқы телевизиялық деректі фильмдер көбінесе тарихи, соғыс, тергеу немесе оқиғаларға байланысты тақырыптарды қамтыды. Қазіргі заманғы телевизиялық деректі фильмдерде танымал адамдар, спорт, саяхат, экономика және жабайы табиғат туралы материалдар да бар. Көптеген телевизиялық деректі фильмдер этикалық, мәдени, әлеуметтік және саяси мәселелер төңірегінде пікірталас тудырып, дауға себеп болды. Телевизиялық деректі фильмдер сериясының қазіргі форматталуы, сондай-ақ қазіргі ағымдық сервистер арқылы көрсетілетін деректі фильмдердің мазмұнына байланысты да пікір қақтығыстары туындап жатыр.

1900 жылға дейінгі

Телевизиялық деректі фильмдердің тамыры кино, фотожурналистика және радионың медиалық байланыс тәсілдерінде жатыр. Атап айтқанда, телевизиялық деректі фильмнің бастауы кинематографиялық деректі фильмнің пайда болуымен байланысты. Деректі фильмдер тарихи және қазіргі оқиғаларды баяндау арқылы көркем емес фильмдердің ішінде ерекше орын алды. 1898 жылы поляк операторы Болеслав Матушевский деректі фильмін "тарихтың жаңа көзі" деп атады. Деректі фильмдердің кең таралуы Джеймс Чэпманды оның пайда болуын Америка Құрама Штаттары, Франция, Германия, Кеңес Одағы және Ұлыбритания сияқты елдерді қамтитын "халықаралық үдеріс" деп қарастыруға итерді. Осы алғашқы хабар таратудан кейін, BBC телеарнасы 1939 жылға дейін, бірақ шектеулі көлемде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін хабар таратуын жалғастырды. Бұл үзіліс соғыстың алты жылы бойына сақталды. Тұрақты теледидар хабар таратуы 1946 жылы қайта жаңғыртылды. BBC желісінің алдағы жылдардағы кеңеюі, бүкіл елді қамту, қосымша арналар, сондай-ақ теледидар нарығына жаңа бәсекелестіктің енгізілуі (әсіресе Тәуелсіз Теледидар) телевизиялық деректі фильмдердің пайда болуына жағдай жасады. Британдық теледидар хабар тарату желісінің қоғамдық ұғымына сәйкес, телевизиялық деректі фильмдердің бастауы британдық медиада да жатыр. Телевизиядағы, әсіресе деректі фильмдердегі революцияның сөзсіз болатынына кеңінен сенеді. Дункан Росс және Рамзи Шорт телевизиялық деректі фильмдер форматының алғашқы пионерлері болды, олар осы жаңа хабар тарату құралына қолданыстағы фильмдерді түсіру техникаларын белсенді түрде енгізді. Росс 1950 жылы деректі фильмдердің "телевизияда өз орнын тапқанын" атап өтті. Осы кезде Росс және оның замандастары телевизиялық деректі фильмдерді дәстүрлі деректі фильмдерден асып түсу деп қарастырды, әсіресе Джон Гриерсонның "жақтандырудың шығармашылық өңделуі" деген анықтамалық ұғымын қолдау арқылы. Осы алғашқы телевизиялық деректі фильмдер жасаушылары білім беру, әлеуметтік және мәдени салаларда телевизиялық деректі фильмдердің ықпалына үміт артты. 1950 жылдары NBC, ABC және CBS сияқты танымал коммерциялық телеарналар өздерінің деректі фильмдерін тарихи, әскери, соғыс және оқиғаларға байланысты жанрларға бағыттады. 1960 жылдар АҚШ-та "Алтын ғасыр" деп жиі аталады. Осы кезеңде телевизиялық деректі фильмдер журналистикалық және саяси салаларда маңызды рөл аттай бастады. Кеннеди әкімшілігі телевизиялық деректі фильмдердің коммунизмнің өсуін тежеуге арналған американдық күш-жігерге үлес қоса алатынына сенді.

1970 2000 жыл

ХХ ғасырдың соңғы онжылдықтарында коммерциялық телеарналарда деректі фильмдердің танымалдылығы төмендеп, олар негізінен кабельдік телеарналар арқылы көрсетілді. Осының нәтижесінде 2000-шы жылдардың басында The History Channel және National Geographic сияқты бірнеше мамандандырылған деректі арналар пайда болды. Осы кезеңде АҚШ-та PBS тергеушілік деректі фильмдерді көрсетуді жалғастырды.

Қазіргі заманғы теледидар деректі фильмдері

2000 жылдары деректі фильмдерді көрсету үшін жаңа медиа пайда болды және 2010 жылдары оның танымалдылығы арта түсті. Интерактивті деректі фильмдер, әдетте i-документациялар немесе веб-документациялар деп те аталады, дәстүрлі телеарналардағы деректі фильмдерге қосымша болып табылады және интерактивті гиперсілтемелер, аудио, мәтін және суреттерді қамтиды. Интерактивті деректі фильмдер соңғы кинофестивальдарда, мысалы, Трибека және Санданс кинофестивальдерінде білім беру және тарихи медиа өндірістерінде жеткен жетістіктері үшін мойынға алды. Телевизиялық деректі фильмдерді өндірудің қазіргі бағыты Netflix және Stan сияқты стриминг қызметтеріне көшуге бейім. Бұл тенденция брендтік демеушілікпен жасалған деректі фильмдердің пайда болуымен сәйкес келеді. Мысалы, Johnson & Johnson Сан-Франциско қаласындағы ауруханада ЖИТС бөлімін құрған бірнеше медбикелер туралы 5B деректі фильмін жасауға тапсырыс берді. Бұл деректі фильм Johnson & Johnson компаниясының «қамқорлық» және «күтім» брендік философиясына сәйкес келеді. Тим Стивенсон брендтік демеушілікпен жасалған деректі фильмдер маркетологтарға дәстүрлі жарнамалық әдістермен қол жеткізе алмайтын кең аудиторияға қол жеткізуге мүмкіндік беретінін атап көрсетті.

Өндіріс әдістері

Алғашқы теледидарлық деректі фильмдер тиісті бейне және дыбыстық материалдарды бөлек жазу арқылы жасалды. 16 мм кинокамералар, көбінесе штативтерге орнатылып, бейнені түсірді, сонымен қатар қосымша жарықтандыру және сүзгі жабдықтары қолданылды. Дыбыс бірнеше микрофонмен бірге ¼ дюймдік дыбыс жазғыш арқылы жазылды. Пост-өндіріс кезінде бейне және дыбыстық элементтер синхронды етілді. Телевизиялық деректі фильмдерді өндірудің алғашқы кезеңінде кеңінен қолданылған жабдықтардың ішінде Éclair 16 мм кинокамералары және Nagra дыбыс жазғыштары болды. Қазіргі заманғы әрекеттер осындай көне өндіріс ортасын қайта жасай беру тиімсіз және көбінесе қателі екенін көрсетеді. Телевизиялық деректі фильмдерді өндіру техникасындағы келесі маңызды даму 1980 жылдары портативті бейнежазбалардың, сондай-ақ видеокамералардың енгізілуімен болды. Ең бастысы, Sony Betacam-ды жасады. Бұл өнім видеокамералардың ұтқырлығы мен икемділігін арттырып, деректі фильмдерді өндіру кезінде тиімділікті арттырды. Сонымен қатар, видеокамералар дәстүрлі кинокамераларға қарағанда өндіріс шығындарын айтарлықтай төмендетіп, осылайша көбірек материалдарды түсіруге мүмкіндік берді. Бұл ХХ ғасырдың соңына қарай видеокамералардың кинокамераларды толығымен ығыстыруына әкелді. Гловердің пікірінше, цифрлық деректі фильмдерді өндірудің кеңінен таралуы деректі фильмдерге Билл Николс анықтаған деректі фильмдердің «бір немесе бірнеше режимдерін» қабылдауға жаңа мүмкіндіктер берді. Бұл «слайд-шоу» тәсілін өндіруге қолайлы жағдай жасады, ол теледидарлық деректі фильмдердің «тұрақты элементі» болып табылатын, әңгімелеуші «сөйлейтін бас» суреттерін көрсетеді.

Жанрлары

Британдық теледидардағы алғашқы деректі фильмдер тарихи оқиғаларға, орындарға және басқаратын мемлекеттерге баса назар бөлді. Сонымен қатар, 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басындағы соғыс туралы деректі фильмдер екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас күштердің күш-жігерін көрсету арқылы танымал болды. Кейін, 1960-шы жылдары теледидардағы деректі фильмдердің жанрлары одан әрі кеңейді; табиғат тарихы және жабайы табиғат тақырыптары танымал болды. Адамзат туралы тақырыптарды зерттейтін деректі фильмдер де дамыды. 1969 жылғы "Цивилизация" сериалы, BBC Two арнасында Батыс өркениетінің бағытын көрсететін он үш бөлімдік деректі фильм, сол кездегі заманауи түсті теледидар технологиясын пайдалануымен әйгілі болды. Телевизиондық деректі фильмдер соғыс, тарих, үкімет және жабайы табиғат тақырыптарына назар аударуды жалғастыруда. Қазіргі заманғы телевизиондық деректі фильмдердің жанрларына спорт, денсаулық сақтау, экономика, әлеуметтік желілер және танымал адамдар туралы материалдар да кіреді.

Сын

Телевизиялық деректі фильмдердің тарихи және ақпараттық медиа контекстінде пайда болуы олардың кең ауқымды әсеріне байланысты маңызды пікірталас пен дау тудырды. Бұл даулар көбінесе этикалық, мәдени, әлеуметтік және саяси мәселелерді қамтиды. Телевизиялық деректі фильмдер оқиғаның толық емес бейнеленуіне байланысты этикалық дау тудыруы мүмкін; цифрлық өңдеу техникалары арқылы бейнелерді өзгертуден туындаған этикалық даулар және бейнеде ұсынылған ақпараттың дұрыстығын тексеруге қатысты этикалық алаңдаушылықтар. Сондықтан, телевизиялық деректі фильмдердегі жала жабу үнемі даулы мәселе болып келген. ITV-нің 2003 жылғы «Майкл Джексонмен бірге өмір» атты деректі фильміне Майкл Джексон сын айтты, ол фильмнің кішкентай балалармен қарым-қатынасын бейнелеуде «толыққанды сатқындық жасады» деп мәлімдеді. Сол сияқты, «Фаренгейт 9/11» (2004) Джордж Буш әкімшілігінің геосаясатын нақты және адал бейнелеуге қатысты алаңдаушылықтарды тудырды. Мұндай фактілік қателіктер көбінесе телевизиялық деректі фильмдердің кейде тарихи шындықтан ауытқып, ойын-сауық мақсатында драманы күшейтуге бейім екендігі туралы ұсыныстарға әкелді. Телевизиялық деректі фильмдердің мәдени ықпалы жиі қоғамның назарында болды. Мұндай алаңдаушылықтар телевизиялық деректі фильмдердің қоғамдық кеңістікте пайда болуымен байланысты. 1965 жылы BBC жасаған «Соғыс ойыны» тудырған мәдени дау бар. Бұрынғы хабар таратуға рұқсат берілгеніне қарамастан, BBC кейіннен деректі фильмнің «хабар тарату құралы үшін тым қорқынышты» екенін анықтады, сондықтан ол көпшілікқа көрсетілмеді. Кейінгі мәлімдемелер BBC-нің «Соғыс ойынының» қоғамдық теледидар арқылы таратылуынан туындауы мүмкін институционалдық және мәдени ықпал туралы алаңдаушылықпен мұндай көзқарасқа келгенін растады. Қазіргі зерттеулер телевизиялық деректі фильмдердің әлеуметтік және саяси ықпалын бағалауға бағытталған. Фельдман мен Сигельман 1985 жылы «Келесі күн» телефильмінің әсерін талдаған зерттеу жүргізді, ол Канзас-Сити аймағына Кеңес Одағының ядролық шабуылынан кейін болатын салдарды көрсетті. Олар бұл фильмнің басқа газеттер мен теледидар материалдарына, әсіресе Кеңес Одағымен қару-жарақ шектеулері туралы талқылауларға әсер еткенін анықтады. Зерттеу сонымен қатар АҚШ-тың ірі ядролық шабуылдан кейін аман қалу мүмкіндігіне қатысты қоғамдық алаңдаушылықтың күшейгенін көрсетті. Сонымен қатар, «Келесі күн» президент Рейганның мемлекеттік қорғаныс шығындарын арттыруы керек пе, жоқ па деген пікірталасты қозғады. Сол сияқты, басқа зерттеуде Semper Fi сияқты бірнеше жақындағы әлеуметтік мәселелерді қамтыған деректі фильмдердің «жағдайлық білімге» ие екені және осылайша АҚШ-та заң реформаларын қабылдауда ықпалды болғаны анықталды. Соңғы жылдары танымал телевизиялық деректі фильмдердің дамуы мен қазіргі форматталуы да дау тудырды. 2014 жылы танымал деректі фильмдердің баяндаушысы Дэвид Аттенборо телевизиялық деректі фильмдердің қазіргі жағдайына наразылық білдірді. Оның пікірінше, қазіргі көрермендер ұзақ деректі сериалдарға қызығушылық танытпайды, екі немесе үш эпизодтан тұратын мини-сериалдарды қалайды. Ол бұл мини-сериалдар «бір мәселені толыққанды қарастырмайды» деді. Аттенборо бір тақырыпқа «күшті беріліп, сенім білдіруді» қалады, бұл ұзақ мерзімді деректі фильмдер сериясын қайта жасауға мүмкіндік береді. Әсіресе 2010 жылдары мәдени хабар таратудың негізгі ағынына енген стриминг қызметтерінің пайда болуы телевизиялық деректі фильмдердің форматы мен жіктелуіне қатысты қазіргі дауларды тудырды. Содан кейін, АҚШ-тағы теледидар индустриясының дамуын қолдайтын жетекші кәсіби құрметті ұйым – Телевизия өнері мен ғылым академиясы (ATAS) стриминг қызметтері жариялаған деректі фильмдерді Эмми сыйлығына ие болуға лайық деп мойындады. Стриминг қызметтері арқылы таратылатын теледидарлық медианың танымалдылығы соншалықты артты, Netflix шығарған телешоулар 2020 жылы 72-ші Primetime Emmy Awards-та рекордтық 160 номинация алды. Бұл жетістікті 2020 жылы 107 номинация алған HBO стриминг қызметі жалғастырды. Айта кетерлігі, 2020 жылғы үздік деректі немесе деректі емес сериялар үшін үлкен сыйлықты ESPN-нің «Соңғы би» (2020) жеңіп алды, ол Netflix-те бүкіл әлем бойынша көрсетілді.