Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағындағы одақтастардың соңғы ірі науқаны – 1945 жылғы Борнеодағы науқан. Борнео науқаны немесе Борнеоның екінші шайқасы – Жапондықтар басып алған Британдық Борнео мен Голланд Борнеосын азат ету мақсатымен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағында одақтастар жүргізген соңғы ірі әскери операция. 1945 жылдың 1 мамыры мен 21 шілдесі аралығында генерал-лейтенант Лесли Морсхед басқаратын Австралияның 1-ші корпусы «Обо операциясы» аясында 1941 жылдың соңынан 1942 жылдың басына дейін аралды басып ұстаған Жапон императорлық әскерлеріне қарсы бірқатар десанттық шабуылдар жасады. Аралдағы жапон әскерлерінің негізгі күші генерал-лейтенант Масао Баба басқаратын 37-ші армия болды, ал теңіз күштеріне вице-адмирал Мичиаки Камада басшылық етті. Австралиялық жер күштеріне АҚШ және басқа одақтас елдердің әуе және теңіз күштері қолдау көрсетті, АҚШ операцияны жүргізуге қажетті кемелермен және логистикалық қолдаудың басым бөлігін қамтамасыз етті. Науқан бастапқыда алты кезеңнен тұруы жоспарланған, бірақ нәтижесінде төрт жерде десанттар ұйымдастырылды: Таракан, Лабуан, Солтүстік Борнео және Баликпапан. Аралдың ішкі аймақтарында даяк тайпалары мен одақтас әскерлерінің шағын тобы партизандық операциялар жүргізді. Басты жауынгерлік операциялар шілде айының ортасында аяқталса да, Борнео аймағындағы жергілікті шайқастар тамыз айында соғыс аяқталғанға дейін жалғасты. Бастапқыда маңызды әуежайлар мен порттық инфрақұрылымды бақылауға алып, болашақ операцияларды қолдау мақсатымен жүргізілген дайындық бомбалау салдарынан аралдың инфрақұрылымына, соның ішінде мұнай өндіру нысандарына ауыр зақым келді. Нәтижесінде одақтастардың бұл науқаннан алған стратегиялық пайдасы мардымсыз болды.
the 1945 Allied campaign in Borneo
The Borneo campaign or Second Battle of Borneo was the last major Allied campaign in the South West Pacific Area during World War II to liberate Japanese held British Borneo and Dutch Borneo. Designated collectively as Operation Oboe, a series of amphibious assaults between 1 May and 21 July 1945 were conducted by the Australian I Corps, under Lieutenant General Leslie Morshead, against Imperial Japanese forces who had been occupying the island since late 1941 – early 1942. The main Japanese formation on the island was the Thirty Seventh Army under Lieutenant General Masao Baba, while the naval garrison was commanded by Vice Admiral Michiaki Kamada. The Australian ground forces were supported by US and other Allied air and naval forces, with the US providing the bulk of the shipping and logistic support necessary to conduct the operation. The campaign was initially planned to involve six stages, but eventually landings were undertaken at four locations: Tarakan, Labuan, North Borneo and Balikpapan. Guerilla operations were also carried out by Dayak tribesmen and small numbers of Allied personnel in the interior of the island. While major combat operations were concluded by mid July, localised fighting continued throughout Borneo until the end of the war in August. Initially intended to secure vital airfields and port facilities to support future operations, preparatory bombardment resulted in heavy damage to the island's infrastructure, including its oil production facilities. As a result, the strategic benefits the Allies gained from the campaign were negligible.
Өмірбаян
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Борнео аралының солтүстігі Британ Борнеосына, оңтүстігі Голланд Борнеосына бөлінген еді. Соңғысы Голландияның Шығыс Индиясының (NEI) бір бөлігін құрады. 1941 жылғы мәліметтер бойынша, аралда 3 миллионға жуық адам тұрған. Олардың көп бөлігі шағын ауылдарда өмір сүрді, Борнеода оннан аспайтын қала болды. Борнео тропикалық климатқа ие және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тығыз жаңғақтармен жабылған. Жағалаудың көп бөлігі мангрлермен немесе батпақтармен қапталған. Борнео Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде стратегиялық маңызға ие болды. Еуропалық отарлаушылар мұнай кендерін дамытқан, ал олардың иеліктері басқа шикізатты экспорттаған. Аралдың орналасқан жері де маңызды болды, себебі ол Солтүстік Азия, Малайя және NEI арасындағы теңіз жолдарының басты артериясында жатқан. Бұл тұрғысынан қарағанда, Борнео жетілмеген, аздаған жолдары мен жалғыз теміржолы болды. Көбінесе саяхат су көлігімен немесе тар жолдармен жасалатын. Британдықтар мен голландтар да өздерінің иеліктерін қорғау үшін Борнеода шағын әскери күштерді орналастырды. Тынық мұхиты соғысының алғашқы апталарында Борнео жапондықтар тарапынан жылдам басып алынды. Бұл операцияның мақсаты мұнай кендерін басып алу және Малайя мен NEI-ге бағытталған шабуылдардың қанаттарын қорғау болды. 1941 жылдың 16 желтоқсанында жапон әскерлері Саравакқа түсті, онда британдық үнді әскерлерінің бір батальоны бірнеше апта бойы кешіктіру тактикасын қолданып, маңызды мұнай нысандарына зиян келтірді. 1942 жылдың 11 қаңтарында жапон әскерлері Таракан аралына қонды, ал келесі күні парашютшілер Селебеске түсті. Голландтың шағын гарнизоны, ақырында басып алынғанға дейін, инфрақұрылымның бір бөлігін жоя алды. Бұл нысандардың қирауы бейбіт тұрғындарға қатысты қатал жазалауларға әкелді, әсіресе Баликпапанда 80-ден 100-ге дейін еуропалықтар өлімге ие болды. Соның салдарынан Жапон императорлық армиясы (IJA) британдық Солтүстік Борнеосын басқарды, ал Жапон императорлық теңіз күштері (IJN) Голланд Борнеосы үшін жауапты болды. Аралдағы гарнизон күштері 1944 жылдың ортасына дейін өте аз болды. Оккупация кезінде жергілікті халық қаталдыққа ұшырады. Мысалы, Тараканда көптеген адамдар жұмыс күші ретінде тартылып, экономика бұзылып, азық-түлік тапшылығы күшейді. 1943 жылдың қазан айында жергілікті даяк тайпалары мен этникалық қытайлардың ашық көтерілісі Джесселтон көтерілісін бастады, ол жүздеген адамның өлімімен қатаң басылды. Одан кейін, жапондықтардың жергілікті халыққа қатысты саясаты одан да қатаң болғандықтан, көптеген адамдар аурудан және аштықтан қайтыс болды. Жапон әскерлері Борнеоны басып алған кезде басқа да жаппай қырғындар жасады.
Жоспарлау
Одақтас әскерлерінің шабуыл жоспарлары "Обо операциясы" деп аталды. Борнеоға шабуыл – "Монклер операциясының" екінші кезеңі болды, мақсаты – Нейро-Испанияны, Саравакты, Брунейді, Лабуан және Британдық Солтүстік Борнео колонияларын, сондай-ақ Филиппиннің оңтүстігін қайта басып алу еді. Борнео сол кезде табиғи ресурстары – мұнай мен каучук үшін стратегиялық маңызға ие деп есептелді. Таракан аймақтағы болашақ операцияларды қолдау үшін алдыңғы әуе базасын ұсынатын болса, Бруней шығанағы теңіз базасы ретінде пайдаланылуы тиіс еді. Операцияны жоспарлау 1944 жылдың соңы мен 1945 жылдың басында генерал Дуглас Макартурдың Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағындағы бас штабы арқылы жүргізілді. АҚШ күштері Филиппиннің азат етілуіне бағытталғандықтан, Борнеоны қайта басып алу міндеті негізінен Австралияның құрлық әскерлеріне жүктелді. Осы кезде Австралия армиясының негізгі күші – Австралияның I корпусы бір жылдан астам уақыт бойы жауынгерлік қимылдарға қатыспаған еді. Корпус Макартурға бекітілгенімен, ол Австралия үкіметінің талаптарына қарамастан, оны Филиппинде қолданбауды жөн көрді. Бастапқы одақтас жоспары алты кезеңнен тұрды: "Обо 1" операциясы – Тараканға шабуыл; "Обо 2" – Баликпапанға; "Обо 3" – Банжармасинге; "Обо 4" – Сурабаяға немесе Нейро-Испанияның астанасы Батавияға (қазіргі Джакарта); "Обо 5" – Нейро-Испанияның шығысына; "Обо 6" – Британдық Солтүстік Борнеоға (Сабах) қарсы. Нәтижесінде тек Таракан, Баликпапан және Британдық Солтүстік Борнеоға қарсы операциялар жүзеге асты. Бұл операциялар Жапонияға қарсы соғыстағы Австралия әскерлерінің соңғы науқаны болды. Жоспарлау кезеңінде Австралия әскери күштерінің бас қолбасшысы генерал Томас Блэй Баликпапанға қонуға қарсы болды, себебі ол бұл шараның стратегиялық маңызы жоқ деп есептеді. Көп ойланғаннан кейін Австралия үкіметі Макартурдың талабы бойынша осы операцияға күш салуға келісті. Блэй Австралия әскерлерінің Яваға қонуын болдырмау үшін премьер-министр Джон Кертинді 6-дивизияны сақтап қалуға көндірді. Британдық Солтүстік Борнеодағы негізгі қонуға дейін одақтастар "Агас" (Солтүстік Борнео) және "Семут" (Саравак) кодовые аттарымен бірқатар барлау операцияларын жүргізді. Бұл операциялар жергілікті халықты қаруландыруға, оқытуға және ұйымдастыруға, сондай-ақ жапондықтарға қарсы партизандық соғыс жүргізуге бағытталды. Жапон әскері 1944 жылдың ортасынан бастап Борнеоны қорғауға дайындала бастады, одақтас күштер аралға қарай жылдам ілгерілеген кезде. Жапон императорлық армиясының күштері Борнеоға жіберілді, бірақ сол жылдың қыркүйек және қараша айлары арасында ғана келді. 1944 жылдың соңында жапондық қолбасшылық Австралия әскерлері Бруней аймағына шабуыл жасап, Сингапурды азат ету мақсатында Борнеоның батыс жағалауын басып алуы мүмкін деген болжам жасады. Осыған байланысты Борнеоның солтүстік-шығысындағы Жапон императорлық армиясының көп бөлігі батыс жағалауға құрлықпен көшуге бұйрық берді, бұл олардың қиын-қыстау жерлерде шаршап-шалқап жүруін қажет етті. 1945 жылдың ақпан және наурыз айларында тағы екі батальон Солтүстік-Шығыс Борнеодан теңіз арқылы Оңтүстік Борнеоға ауыстырылды. АҚШ күштері Филиппиннің маңызды аймақтарын азат еткеннен кейін, Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігін Жапониядан оқшаулағаннан кейін, 1945 жылдың 27 қаңтарында Жапон императорлық армиясының Бас штабы осы аймақтағы күштерге өздері басып алған аумақтарын қорғауға және күшейте түсуді күтпеуге бұйрық берді.
Қарсылас күштер
Кампанияға тағайындалған одақтас әскерлерінің негізгі құрлық күштері генерал-лейтенант Лесли Морсхед басқаратын Австралияның I корпусынан құралды. Бұл күштердің негізгі құрамы екі жаяу әскер дивизиясынан: 7-ші және 9-шы дивизиялардан тұрды. Операция үшін Австралия корпусы Филиппиндегі операцияларды бақылайтын 8-ші армияның құрамына емес, тікелей Макартурдың басқаруындағы жеке топ ретінде бекітілді. Әскери-теңіз күштері мен әуе күштері, атап айтқанда адмирал Томас Кинкейд басқаратын АҚШ-тың 7-ші флоты, Австралияның Бірінші тактикалық әуе күштері және АҚШ-тың 13-ші әуе күштері де кампанияда маңызды рөл атқарды. Операцияға Нидерландтан келген шағын топ та қатысты. Кампанияның бастапқы десантына 74 000-нан астам одақтас әскері тағайындалды. Логистикалық қолдаудың басым бөлігін АҚШ қамтамасыз етті, әсіресе операция үшін қажетті әскерлерді, жабдықтарды және мүлікті тасымалдауға қажетті кемелерді ұсыну арқылы. Одақтас күштерге оңтүстік және шығыс Борнеодағы IJN және IJA күштері, вице-адмирал Мичиаки Камада басшылығымен, ал солтүстік-батыста генерал-лейтенант Масао Баба басқаратын 37-ші армия қарсылық көрсетті, оның штаб-пәтері Джесселтон қаласында орналасқан. 37-ші армияның негізгі құрамына 56-шы тәуелсіз аралас бригада (Солтүстік Борнео), 71-ші тәуелсіз аралас бригада (Оңтүстік Борнео) және 25-ші тәуелсіз аралас полк кірді; бұл бөлімшелер 1944 жылдың екінші жартысында Жапонияда құрылып, сол жылдың соңында Борнеоға жеткен. IJN-нің 2-ші теңіз күзет күштері де Борнеода дислокацияланған. Одақтас әскери барлау Борнеода шамамен 32 000 жапон әскері бар екенін, оның ішінде 15 000-ы жауынгерлік құрамында екенін бағалады. Солтүстік-шығыс Борнеодан батыс жағалауға жіберілген бөлімшелердің көпшілігі Австралия десанты басталған кезде әлі жолда болды және аралды кезіп өту кезіндегі қиын жағдайлардың салдарынан әлсіреген. Аудармалар тек бір батальон мен Баликпапанды қалдырды. Аймақтағы жапондық әуе күштері, Жава мен Суматраны қоспағанда, тиімсіз болды.
Таракан
Кампания 1945 жылдың 1 мамырында солтүстік-шығыс жағалауындағы Таркакан аралына шабуылмен – «Обо 1» операциясымен басталды. Бұл операцияның мақсаты аралдағы әуежайды басып алып, Борнео құрлығына болашақ шабуылдарды қолдауға мүмкіндік беру болды. Австралияда жасалған MK III фолботтарында барлаушылардың шағын тобы Таркакан аймағына еніп, пайдалы ақпарат жинады және басып алу алдында Джоета мұнай кен орындарын бақылады. Таркаканға шабуылды күшті күшейтілген 26-шы бригада жүзеге асырды, оған бригадалық генерал Дэвид Уайтхед басшылық етті. Бұл бригаданың үш жаяу әскер батальонына екі пионер батальоны, сондай-ақ коммандостар мен инженерлер қосылды. Американдық десанттық инженерлер, Амбон аралынан келген сарбаздардан құралған голланд жаяу әскер ротасы және азаматтық істер бөлімі де Уайтхедтің басқаруына берілді. Барлығы 26-шы бригадада 12 000-нан аспайтын әскер болды. Австралиялық шабуыл 12 сәуірде басталған ауыр әуе шабуылымен алдын ала дайындалды. Бұл шабуылды Моротай аралы мен Филиппиннен ұшқан RAAF және АҚШ әскери ұшақтары жүргізді. Олар жапондық кемелердің қозғалысын тоқтатты, әуежайларға шабуыл жасады, қону жағалауларындағы кедергілерді азайтты және артиллерия мен қорғаныс позицияларын басып тастады. Сонымен қатар, Садау аралына коммандостар тобы мен артиллериялық батарея алдын ала шабуыл жасады. Операция кезінде қолдау көрсету үшін тағайындалған теңіз күштеріне үш крейсер, жеті эсминец және ракеталар мен минометтермен жабдықталған бірнеше десанттық кемелер кірді. Шабуылға үш күн бұрын миналарды жоюшылар тобы аймақты теңіз миналарынан тазарту жұмыстарын жүргізді. Басты шабуыл кезінде Садау аралындағы батарея Лингастағы қону жағалауларындағы кедергілерді жоюға көмектескен австралиялық инженерлерге оттық қолдау көрсетті. 2/23 және 2/48 жаяу әскер батальондарының шабуыл тобы күшті теңіз артиллериясының қолдауымен жағаға түсті. Бастапқыда олар қарсылыққа ұшырамады, содан кейін Таркакан қаласына қарай солтүстікке қарай жылдамдады. Лингас төбесіндегі қарсылық жеңілді және күнінің соңында берік плацдарм құрылды. Бригада резервіндегі 2/24 жаяу әскер батальоны әуежайға қарай шабуыл жалғасқанда келесі күні түсірілді. Жапондықтардың қарсылығы күшейді, алға жылжу көптеген миналар мен тұзақтармен қиындыққа тап болды, оларды инженерлер мен пионерлер тазартуға мәжбүр болды. Бірақ, 5 мамырда австралиялықтар әуежайды басып алды. Осы уақытта операциялар маусым айына дейін жалғасты, өйткені аралдың әртүрлі биік жерлерінде және туннельдерде жапондықтардың шашыраңқы тобы қарсылық көрсетті. Соңғы маңызды мақсат – 90-шы төбе 20 маусымда басып алынды, бірақ одан кейін де ұсақ қақтығыстар болды. Әуежай қатты зақымдалғандықтан, оны жөндеуге сегіз апта кетті, содан кейін соғыс іс жүзінде аяқталды. Осы себепті көптеген тарихшылар, соның ішінде австралиялық ресми тарихшы Гэвин Лонг, Таркаканға жасалған шабуыл одақтас күштердің шығындарына сай келмейді деп санайды. Олардың арасында 225 австралиялық қаза тауып, 669 адам жарақат алды. Жапондықтардың шығыны одан да көп болды – 1540 адам қаза тауып, 252 адам тұтқынға алынды.
Солтүстік Борнео
Солтүстік-батыс Борнеоға түсудің бірнеше мақсаты болды. Олардың қатарында Бруней шығанағы аумағын теңіз базасы ретінде пайдалану және мұнай мен резеңке нысандарын басып алу болды. Операцияға барлығы 29 000 адам тағайындалды, олардың 1000-нан астамы – АҚШ және Ұлыбритания азаматтары, ал қалғаны – австралиялықтар. Олардың 6000-ы әуе күштерінің, 18 000-ы – жер күштерінің, 4700-і – базалық персоналдың құрамында болды. Генерал-майор Джордж Вуттеннің 9-дивизиясы – осы күштің негізгі бөлігі, оған екі жаяу әскер бригадасы – 20-шы және 24-ші кірді. Дивизияның үшінші бригадасы – 26-шы бригада – Таракан операциялары үшін бөлінді. Әскерлерге көптеген американдық және австралиялық соғыс кемелері мен әуе бөлімдері көмек көрсетті. Түсуге дайындық ретінде сержант Джек Вонг Сьюді қамтитын барлау тобы, британдық Солтүстік Борнеодағы Киманис шығанағына «Каталина» ұшағынан түсірілген «Хёнен» әскери қайығы арқылы жақын мақсаттағы барлау жұмыстарын жүргізу үшін жіберілді. «Oboe 6» операциясы 10 маусымда 24-ші бригаданың Лабуан аралына және 20-шы бригаданың Борнеоның солтүстік-батысындағы Бруней жағалауына бірдей шабуылдарымен басталды. Жапондық күштер жағалаудан алшақ орналасқандықтан, бұл түсулерге қарсылық көрсетілмеді. 20-шы бригада аз қарсылыққа тап болды. 13 маусымда Бруней қаласы басып алынғаннан кейін бригада жағалау бойымен оңтүстік-батысқа қарай ілгерілеуін жалғастырды. Оның мақсаты Мири-Лутонг аймағы болды, 2/17-ші батальон құрлықпен, ал 2/13-ші батальон 20 маусымда Лутонгке десант түсірді. Жапондық күштер австралиялықтардың ілгерілеуімен кері шегінді, ал бұл операциялар кезінде аз шайқас болды. 20-шы бригаданың жергілікті даяктардың көмегімен ішкі аймаққа жасаған барлаулары бірнеше қақтығыстарға қатысты. 24-ші бригада Лабуанның әуежайын және қаласын жылдам басып алса да, жақсы қорғалған бекіністе орналасқан жапондық гарнизонынан қарсылық көріп отырды. 16 маусымда осы позицияға қарсы 2/28-ші батальонның алғашқы шабуылы кезінде ауыр шығынға ұшырағаннан кейін, аймақтың тұрақты бомбалауын жүргізу туралы шешім қабылданды. Батальон 21 маусымда танктардың қолдауымен қайтадан шабуыл жасап, жапондық күштерді жеңді. Лабуандағы шайқаста 24-ші бригада 34 адамды жоғалтып, 93 адам жарақат алды. Австралиялық әскерлер 389 жапондық сарбазды өлтіріп, 11 жапондық сарбазды тұтқынға алды. Лабуанға алғашқы түсуден бір апта өткен соң австралиялықтар Бруней шығанағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі Вестон маңындағы жапондық позицияларына шабуыл жасады. Австралиялықтар одан кейін Бруней шығанағының солтүстік-батысындағы Бофорттағы түйіскен жерге қарай Уэстоннан өтетін бір жолды темір жол бойымен ішкі аймаққа қарай жылжыды, содан кейін Джесселтонға жетті. Материктегі операциялардың ең ауыр шайқасы 27/28 маусымда Бофорт шайқасында болды, оның барысында 100-ден астам жапондық қорғаушылары қаза тапты. Осы шайқастан кейін 24-ші бригада жапондық күштерді төбелерге итеру үшін шектеулі ілгерілеуді жүзеге асырды. Бригаданың ілгерілеу шегі Бофорт-Теном темір жолы болды, ал осы кезеңде австралиялық командирлер шығынды азайту үшін сақтық танытты. Дегенмен, қақтығыстар тамыз айына дейін жалғасты. 3 тамызда жапондықтар 2/28-ші батальонның ұстаған позициясына қарсы шабуылға тырысты. Шайқас барысында кем дегенде 11 жапондық сарбаз қаза тауып, бір австралиялық сарбаз қаза тапты. Солтүстік Борнеодағы операциялар азат етілген азаматтарға көмек көрсету үшін үлкен азаматтық жұмыстарды қамтыды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде австралиялық күштер атқарған ең ірі міндет болды. 9-шы дивизия азаматтарға көмек көрсетуге және шабуылдан бұрын және одан кейін қираған үйлер мен инфрақұрылымды қайта жаңартуға белсенді қатысты.
Партизандық соғыс
Британдық Солтүстік Борнеодағы конвенциялық операциялар Австралияның арнайы операциялары (SOA) ұйымдастырған партизандық соғыс науқанымен бірге жүрді. Бұл екі операцияны қамтыды: Британдық Солтүстік Борнеодағы «Агас» операциясы және Саравактағы «Семут» операциясы. Бұл операциялар 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың қаңтарына дейін өткен сәтсіз «Пайтон» операциясынан кейін жүзеге асырылды. 1945 жылдың наурыз және шілде айлары аралығында Солтүстік Борнеоға бес SOA тобы жіберілді. «Агас-1» және «Агас-2» топтары Борнеоның солтүстік-батысында агенттер мен партизандар желісін құрды. «Агас-4» және «Агас-5» топтары Борнеоның шығыс жағалауына қонды, бірақ көп нәтижеге қол жеткізбеді. «Агас-3» тобы I корпустың сұрауы бойынша Ранау аймағын зерттеді. «Агас» операциясының нәтижелері әртүрлі болды: топтары өздерінің операциялық аймақтарын бақылауға алды, әртүрлі сападағы барлау ақпаратын ұсынды және 100-ден аз жапондықты өлтірді. «Семут» операциясының аясында 1945 жылдың наурыз айынан бастап төрт топқа бөлінген 100-ден астам одақтас әскери қызметкер әуе арқылы Сараваққа жіберілді. Осы қызметкерлердің көп бөлігі австралиялықтар болды. «Семут» топтарына барлау мәліметтерін жинау және партизандық күштер құру міндеті жүктелді. Саравақтың ішкі аймағында тұратын, Дайактар деп белгілі халық, партизандық топтарға ынтамен қосылды, ал SOA қызметкерлері шағын жеке армияларды басқарды. №200 эскадрильясы RAAF және Австралия Корольдік Теңіз күштерінің «Snake» класындағы джонкалары осы науқанда маңызды рөл атқарды, SOA қызметкерлерін және жабдықтарын жеткізіп берді. Партизандық күштер Саравақтың ішкі аймағын бақылауға алу үшін шабуылдар жасады, ал 9-дивизия жағалау аймағына, мұнай кен орындарына, плантацияларға және Солтүстік Борнеодағы порттарға назар аударды. Партизандар Балаи, Ридан және Маруди маңындағы қарауылдық базалардан, сондай-ақ тауларда, Пандаруан және Лимбанг өзендері сияқты бірнеше маңызды су жолдары бойында және Бофорт пен Теном арасындағы теміржол бойында әрекет етті. Олар жапондық әскерлердің еркін қозғалысын бұзуға және негізгі ұрыс аймағынан шегінетін күштерді тоқтатуға тырысты. RAAF жеңіл қаруланған партизандарды қолдау үшін әуе шабуылдары жасады, олар кейде жақсы қаруланған жапондық бөлімшелерінен қашуға мәжбүр болды. Науқан өте сәтті болды, және Солтүстік Борнеода партизандық әрекеттер нәтижесінде 1800-ден астам жапондық қаза тапқан деп есептеледі.
Балықпапан
Одақтастардың назары содан кейін Обо 2-ге қайта ауысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы ірі десанттық операциясы 1945 жылдың 1 шілдесінде Баликпапан қаласында болды. Десант алдында 20 күн бойы ауыр бомбалау жүргізілді, ал мина тазартушылар 15 күн бойы аймақты тазалауға жұмыстанды, десанттық флот үшін қауіпсіз өткелдер жасап, ұсынылған тірек пункттерін тазартты. Бұл операциялар жапондық жағалау артиллериясының қашықтығында жүргізілді; мина тазартушыларды қорғау үшін жапондық артиллерияны басу және бейтараптандыру үшін теңіз артиллериясы мен әуе шабуылы қолданылды. Таракан әуежайы қолжетімсіз болғандықтан, операцияға әуеден қолдау көрсетуді Оңтүстік Филиппинде орналасқан RAAF және АҚШ бөлімшелері қамтамасыз етті. Тазалау операциялары кезінде үш мина тазартушы кемесі жоғалып кетті. Десанттық флот 26 маусымда Моротай аралынан шығып, 29 маусымда Баликпапанға жетті. Десант аймағына Австралия, АҚШ және Нидерланд соғыс кемелерінен 45 000-нан астам дайындық оғы аталды. Жапондықтардың назарын Мангарға аудару үшін алдау жоспары іске асырылды, австралиялықтар десантқа дейінгі операцияларды жүргізіп, дезинформация таратты. АҚШ-тың су астындағы нысандарды жою тобы алдау жоспарының бөлігі ретінде Мангар маңындағы және десант жағалауындағы кедергілерді жойды. Десант операциясына барлығы 33 000 адам тағайындалды, оның 21 000-ы генерал-майор Эдвард Милфордтың басшылығындағы Австралияның 7-ші дивизиясынан. Бұл құрама үш бригададан тұрды – 18-ші, 21-ші және 25-ші – соғыс кезінде алғаш рет бірлесіп күш көрсетті. Оңтүстік жағалауда, шығыстағы Кландсан мен батыстағы Сталкоедо арасындағы десант үшін үш жағажай таңдалды; бастапқы шабуылды үш жаяу әскер батальоны жүзеге асырды: сол жақтағы 2/10, ортадағы 2/12 және оң жақтағы 2/27 батальондары. Десант алдындағы бомбалаудан шыққан түтін кеме қатынасын қиындатқандықтан әскерлер дұрыс емес жерге қонды, бірақ десант қарсылықсыз өтті және күштер келген кезде жағажай тез арада бекітілді. Сол жақта жұмыс істейтін 18-ші бригада Кландсан маңындағы бірнеше биік нысандарды басып алып, қаланы бақылауға алып, Баликпапан порты мен порттық құрылыстарын қамтамасыз ету үшін күресті. 21-ші бригада оң жақта қоныстанды, оларға негізгі жағалау жолымен Сепингганг пен Мангардағы бірнеше жапондық әуежайларына қарай шығысқа қарай жылжу міндеті жүктелді. 25-ші бригада резервте қалды, бірақ 2 шілдеде қоныстанғаннан кейін Батучампарға қарай ішкі жерге қарай 16 шақырым (10 миль) жылды. Баликпапан қаласы мен порты 3 шілдеде басып алынды, бірақ тазалау операциясы 4 шілдеге дейін жалғасты. Жағалау бойымен 21-ші бригада Батакан Кетил өзенін кесіп өтті, онда 3 шілдеде жапондықтардың күшті қарсылығына тап болды, ол теңіз артиллериясының қолдауымен жеңілді. Келесі күні Мангар Бесардан өткеннен кейін бригада жапондықтардың одан да күшті қарсылығына тап болды, жағалау артиллериясы мен минометтер әуежайды қорғады; өзен маңына танктарды орналастырғандарына қарамастан, австралиялықтар бірнеше күнге тоқтатылды, кейбір артиллериялық ұстанымдар басып алынғаннан кейін және ауыр әуе шабуылы қорғаушыларды жеңді. Сонымен қатар, 5 шілдеде 18-ші бригаданың жаяу әскер батальондарының бірі – 2/9-шы – 2/1-ші пионер батальонымен бірге жапондық артиллерияның батыс жағалауын тазарту үшін Панаджамға қоныстанды, одақтастар портты ашқанға дейін. Тек шектеулі қарсылыққа тап болған Панаджам маңындағы аймақ екі күн ішінде тазартылды. Осы арада әуежайлар 9 шілдеде қорғалды, бірақ жапондықтар қарсылық көрсетті, олар тұзақтарды, миналарды, мергендерді және ұсақ шабуылдарды пайдаланды. Батучампар маңында жапон батальоны бекініс орнатқандықтан, күшті қарсылық көрсетілді, ал басқалары Мангар маңындағы туннельдерде табандылықпен шайқасты. Австралиялық инженерлер 8000-нан астам минаны және тұзақтарды жоюмен қатар, 100-ден астам туннельді жойып, ауыр жұмыс атқарды. Мангар әуежайы қорғалғаннан кейін 21-ші бригада Самбоджаға қарай алға жылжуын жалғастырды. Австралиялықтар "Милфорд тас жолы" деп атаған солтүстік-шығыс жолымен ішкі жерге қарай жылжып, 25-ші бригада жапондық артқы жасағымен байланысқа түсті, ол артиллериялық қолдаумен азайтылды, содан кейін қоршауға алынды, бұл 9 шілдеде 5 шақырым қашықтықтағы екінші позицияға кері шегінуді бастады. Әуе шабуылы мен артиллерия бұл позицияны азайтуға көмектесті, ал жаяу әскер позицияны қоршауға тырысты; бұл толыққанды орындалмады және 21/22 шілде күні кешке қалған қорғаушылар ішкі жаққа қарай шегінді. Осы аймақтардағы қарсылық шілде айының соңында еңсерілді, бірақ Баликпапан маңындағы тазалау операциялары тамыз айында соғыс аяқталғанға дейін жалғасты, өйткені жапон әскерлері ішкі жердің биік жерлеріне кері шегінді. Баликпапанды басып алу операциялары австралиялықтарға 229 қаза және 634 жараланғанға дейін шығын келтірді, ал жапондықтардың жоғалғандары 2032 қазаға бағаланды. Тағы 63 адам тұтқынға алынды.
Салдары
Кампания аяқталғаннан кейін австралиялық әскери қызметкерлер 1945 жылдың соңына дейін Борнеода болып, азаматтық басқаруды қалпына келтірді, қайта құру жұмыстарын қадағалады, жапон әскерлерінің тапсыруын бақылады және Борнео айманындағы лагерьлерде ұсталған бұрынғы одақтас әскери тұтқындарды босатті. Бофорт маңындағы австралиялық күштер соғыстан кейін бас берген жапондық әскерлерді жергілікті жауынгерлерге қырғынға салуға ынталандырды деген мәлімдеме бар, бұл Сандакан өлім маршына жауап ретінде жасалған, нәтижесінде шамамен 6000 жапондық қаза тапты. Дегенмен, тарихшы Оой Кит Джин бұл талаптарды қолдайтын ешқандай құжаттық дәлел жоқ екенін айтады. Тарихшы Юстас Кёгхтың сөзіне сәйкес, Борнео кампаниясы барысында австралиялық күштер жүзеге асырған амфибиялық операциялар кампанияның "ерекше ерекшелігі" болды және австралиялықтардың соғыс кезінде өткізген осындай ірі операциялардың ең ірісі еді. Оларға көптеген теңіз және әуе күштерінің қолдауы, сондай-ақ бірнеше елдердің әуе, құрлық және теңіз күштері арасындағы күрделі жоспарлау және ынтымақтастық қажет болды. Операцияға дайындық үшін көп уақыт пен ресурстар жұмсалды. Тарихшы Питер Деннис бұл операциялардың "стратегиялық тұрғыдан күмәнді екенін [бірақ] олар шеберлікпен жүргізілді" деп бағалайды. Одақтас тараптың кампаниядағы шығындары шамамен 2100 адамды құрады, ал жапондықтар шамамен 4700 адамнан қаза тапты. Көптеген азаматтар қаза тапты немесе жараланды; мысалы, Тараканға жасалған шабуылға дейінгі бомбалау салдарынан кем дегенде 100 бейбіт тұрғын қаза тапты. Одақтас әскерлерінің сәтті жағаға шығуына қарамастан, стратегиялық жағдайға байланысты Борнео кампаниясы сол кезде және кейінгі жылдары Австралияда, әсіресе Таракандағы алғашқы операциядан кейін, солдаттардың өмірін бекерге шығарды немесе "пайдасыз" деп сынға ұшырады. Кампанияның қажеттілігін бағалай отырып, Макс Хэстингс сияқты тарихшылар Жапониядан бұрыннан оқшауланған бұл күштерге шабуыл жасау ресурстарды ысырап ету болды деп мәлімдеді. Хэстингстің сөзіне сәйкес, "Кез келген ұтымды стратегиялық шешім оларды өздеріне қалдырған болар еді, одақтас күштерінің номиналдық күзетуімен, олардың ұлтының жеңілісі тапсыруға мәжбүр еткенше". Дегенмен, кампанияның бірқатар мақсаттарына қол жеткізілді деп айтылады, мысалы, ТМД-нің басты бөлігін басып алған маңызды жапон күштерін оқшаулау, маңызды мұнай қорларын басып алу және Сандакан және Бату Линтанг лагерьлерінде нашарлап бара жатқан жағдайда ұсталған одақтас әскери тұтқындарды босату.