Кіріспе

Негізгі сөзі ("басы") бар және жоқ тіркестердің аражігін ажырату. Теориялық тіл білімінде эндоцентрлік және экзоцентрлік құрылымдар арасында ерекшелік жасалады. Грамматикалық құрылым (мысалы, тіркес немесе күрделі сөз) егер өзінің бір бөлігі сияқты тілдік қызмет атқарса, эндоцентрлік, ал атқармаса, экзоцентрлік деп аталады. Бұл ерекшелік кем дегенде 1930 жылдардағы Блумфилдтің еңбектеріне дейін жетеді, ол оны Санскрит грамматикасындағы Панини мен Патанджали қолданған терминдерге негіздеген. Мұндай ерекшелік фразалық құрылым грамматикасында (конституциялық грамматикада) ғана мүмкін, себебі тәуелділік грамматикасында барлық құрылымдар міндетті түрде эндоцентрлік болады.

Тәуелдік грамматикасының айырмашылығы

Эндо- және экзоцентрикалық айырмашылық фразалық құрылым грамматикасында (= құрастырмалық грамматикада) мүмкін, себебі олар құрастырмаға негізделген. Бұл айырмашылық тәуелділік грамматикасында шамалы ғана көрінеді, себебі олар тәуелділікке негізделген. Басқаша айтқанда, тәуелділікке негізделген құрылымдар міндетті түрде эндоцентрикалық, яғни олар міндетті түрде баспен басқарылатын құрылымдар. Тәуелділік грамматикасы, анықтамасы бойынша, құрастырмалық грамматиканың қамтамасыз ететін бөліністердің түрлерін мойындауға мүмкіндігі аз болды. Экзоцентрикалық құрылымды мойындау синтаксистік (немесе морфологиялық) құрылымда сөз тіркесіндегі немесе сөйлемдегі нақты сөздер мен морфемалар санынан артық түйіндерді қажет етеді. Бұл, синтаксис және грамматиканы зерттеудегі маңызды дәстүр бастапқыда-ақ эндо- және экзоцентрикалық айырмашылықты мойындауға қабілетсіз болды дегенді білдіреді, бұл эндо немесе экзоцентрикалық құрылым деп есептелуі керек екені туралы шатасу тудырды.

Эндо- және экзоцентрикалық құрылымдарды бейнелейтін

Синтаксис теориясы (және морфология) ағаш диаграммалары мен белгілі бір таңбалау шарттарын пайдаланып, эндоцентрлік және экзоцентрлік құрылымдарды көрсетеді. Осы айырмашылық төмендегі ағаштар арқылы мысалмен түсіндіріледі. Бірінші үш ағаш құрамына негізделген грамматикадағы айырмашылықты, ал екінші екі ағаш тәуелділікке негізделген грамматикадағы сол құрылымдарды көрсетеді: Сол жақтағы екі жоғарғы ағаш эндоцентрлік, себебі әр жолы бөліктердің бірі, яғни бас, өзінің категориялық статусын аналық түйінге дейін көрсетеді. Ал оң жақтағы жоғарғы ағаш, керісінше, экзоцентрлік, өйткені бөліктердің ешқайсысы да өз категориялық статусын аналық түйінге дейін жеткізбейді; Z – X немесе Y-ден өзгеше категория. Екі тәуелділік ағашы тәуелділікке негізделген құрылымдардың ендігінен эндоцентрлік екенін көрсетеді. Ағаш құрылымындағы түйіндердің саны тізбектегі элементтердің (мысалы, сөздердің) санына сәйкес келетіндіктен, бүтінге (яғни XY) X және Y-ден өзгеше категориялық статус беруге болмайды. Дәстүрлі фразалық құрылым ағаштары көбінесе эндоцентрлік, бірақ сөйлемнің бастапқы екіге бөлінуі экзоцентрлік (S → NP VP), жоғарыда айтылғандай, мысалы, осы ағашта төрт бөлініс бар, олардың тек біреуі экзоцентрлік (ең жоғарғысы). Қалған үш бөлім эндоцентрлік, себебі аналық түйіннің негізгі категориясы оның біреуінен туындаған категорияға сәйкес келеді. Бір экзоцентрлік бөлініс сәйкес тәуелділік ағашында жоғалады: Тәуелділік шекті етістікті ағаштың түбірі ретінде белгілейді, яғни бастапқы экзоцентрлік бөліну мүмкін емес. Бұл ағаш толығымен эндоцентрлік.