Кіріспе
Итальян тілдері тобы Оско-умбрия, сабеллик немесе сабеллиан тілдері – бұл итальян тілдерінің жойылған тобы. Бұл тілдер индоевропалық тілдер тобына жатады және ежелгі Римнің билігі кеңейгенге дейін Орталық және Оңтүстік Италиядағы Оско-умбриялықтар қолданған. Олардың жазбаша куәліктері б.з.б. 1-ші мыңжылдықтың ортасынан бастап б.з. 1-ші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларына дейін дамыды. Бұл тілдер негізінен жазулар арқылы белгілі, олардың көп бөлігі оскан және умбрия тілдеріне қатысты, бірақ латын тілінде Оско-умбрия тілінен алынған сөздер де кездеседі. Оскан және умбрия тілдерінің (олардың диалектілерімен бірге) екі негізгі тармағынан басқа, Оңтүстік Пикен тілі сабеллик тілдерінің үшінші тармағы болуы мүмкін. Дегенмен, барлық сабеллик тілдерді бір диалектілік континуум деп қарастыруға болады. Көптеген "кіші диалекттерге" қатысты мәліметтердің жеткіліксіздігі осы тілдерді анықтауды қиындатады.
The Osco Umbrian, Sabellic or Sabellian languages are an extinct group of Italic languages, the Indo European languages that were spoken in Central and Southern Italy by the Osco Umbrians before being replaced by Latin, as the power of Ancient Rome expanded. Their written attestations developed from the middle of the 1st millennium BC to the early centuries of the 1st millennium AD. The languages are known almost exclusively from inscriptions, principally of Oscan and Umbrian, but there are also some Osco Umbrian loanwords in Latin. Besides the two major branches of Oscan and Umbrian (and their dialects), South Picene may represent a third branch of Sabellic. The whole linguistic Sabellic area, however, might be considered a dialect continuum. Paucity of evidence from most of the "minor dialects" contributes to the difficulty of making these determinations.
Итальян тілдерімен қарым-қатынасы
Антуан Мейедің бастапқы теориясына сәйкес, Оско-Умбрия тілдері дәстүрлі түрде итальян тілдерінің бір тармағы ретінде қарастырылды, бұл тіл отбасы латын және фалиск тілдерін бірнеше басқа туыс тілдермен біріктірді. Алайда, бұл біртұтас схеманы Алоис Вальде, Витторе Пизани және Джакомо Девото сияқтылар сынға алды, олар итальян тілдерін екі бөлек Үнді-Еуропа тілдері тармағына жіктеуді ұсынды. Бұл көзқарас 20 ғасырдың екінші жартысында белгілі бір деңгейде қабылдауға ие болды, бірақ Италияға таралуының нақты процестері зерттеу нысаны болып қалуда. Дегенмен, Рикс сияқты жақтастары кейін бұл идеяны жобады, ал біртұтас теория (барлық итальян тілдерінің бірегей ортақ атадан тарағанын ұсынатын) басым күйде қалып отыр. Қалай болғанда да, осы тілдердің таралуы шығыс шығу текті Үнді-Еуропа халықтарының біртіндеп келуі арқылы жүрген болуы мүмкін, оски және умбри латын және фалискиден кейін, бірақ япигилер мен мессапилерден бұрын Италия түбегіне жеткен.
Тарихи, әлеуметтік және мәдени аспектілер
Италия түбегінің орталығында сөйленетін сабель тілдерінің екі негізгі тармағы – оңтүстіктегі оскан және осканның солтүстігіндегі умбрия тілдері. Сабель тілдеріне вольск, сабин, оңтүстік пикен, марсиан, пеелигний, герник, марруциний және пре-самнит тілдері жатады. Эквиан және вестиния тілдері дәстүрлі түрде оскан немесе умбрия топтарының біріне жатқызылып келген. Дегенмен, олардың бәрі жеткілікті дәрежеде куәландырылмаған, сондықтан мұндай жіктемеге нақты дәлелдер жоқ. Олар диалектілік континуумның бір бөлігін құраған болуы мүмкін, яғни солтүстікте умбрия, оңтүстікте оскан, ал арадағы «сабель» тілдері (төмендегі бөлімді қараңыз) екі тілдің де ерекшеліктерін ұстаған. Алайда, оскан тілінде сөйлейтін колониялар Оңтүстік Италия мен Сицилияға шашырап орналасқан. Оскан тілі – римдіктердің күшті қарсыласы болған самнит тайпаларының тілі, оларды бағындыру римдіктерге жылдар қажет болды (самнит соғыстары б.з.д. 370-290 жылдары өтті). Бұл тілдер б.з.д. 400 жылдан б.з. 1 ғасырына дейінгі аралықта жасалған жүздей жазулар арқылы белгілі. Помпейде қоғамдық ғимараттардағы және басқа да жазбалардағы арнаулар сияқты көптеген оскан жазулары сақталған. Умбрия тілінің құлдырауы умбриялықтардың римдіктерге бағынуымен басталды, ал римдіктердің мәдени әсері оның жоғалуына әкелді. Оско-умбрия тілдерінің арасында ең жақсы зерттелгені – осы тіл, негізінен Игувин тақташаларының арқасында.
and Pre Samnite. Aequian and Vestinian have traditionally been ascribed to either the Oscan group or the Umbrian group. However, they are all poorly attested, and such a division is not supported by evidence. It appears that they may have formed part of a dialect continuum, with Umbrian in the north, Oscan in the south and the 'Sabellic' languages in between (see next section) having features of both. However, there were also colonies that spoke Oscan, scattered throughout Southern Italy and Sicily. Oscan was the language of the Samnite tribes, powerful enemies of the Romans, who took years to subdue them (the Samnite wars took place from 370 BC to 290 BC). These languages are known from a few hundred inscriptions dating from between 400 BC and the 1st century AD. In Pompeii there are numerous Oscan inscriptions, such as dedications in public buildings and signs. Umbrian began a process of decline when the Umbrians were subdued by the Romans and the process of Romanisation led to its demise. Of all the Osco Umbrian languages, it is the one that is the best known, mainly because of the Iguvine Tablets.
Тарату
Бұл тілдер Самниум және Кампанияда, сондай-ақ Апулия, Лукания және Бруттиумның бір бөлігінде, ал Сицилиядағы Мессана (Мессина) колониясында мамертиндер тарапынан қолданылған.
Бұрынғы қолданылуы
Сабеллик – Рим империясының кеңейісі кезінде Орталық және Оңтүстік Италияны мекендеген италық тайпалардың жиынтық этнонимі. Кейіннен бұл атауды Теодор Моммсен өзінің "Unteritalische Dialekte" еңбегінде Орта Италияның римдік кезеңге дейінгі диалектілерін сипаттау үшін пайдаланды, бұл диалектілер оскан немесе умбрия тілдеріне жатпады. Қазіргі уақытта бұл термин Osco-Umbrian тілдерінің барлығын білдіреді. "Сабеллик" деген сөз бұрын Osco-Umbrian және оған ұқсас басқа да шағын тілдердің барлығына қолданылып келген. Солтүстік Пицен де олардың қатарында болды, бірақ оның олармен байланысы бар-жоғы әлі анық емес.
Тілдік сипаттама
Оско-Умбрия тілдері латын тіліне ұқсас, жекеше түрінде шамамен 5 түрлі морфологиялық жағдайлары бар біріктірілген жіктеу тілдері болды.
Латын тілінен айырмашылықтары
Оско-Умбрия тілдері латын тілінен әлдеқайда нашар куәландырылған болса да, бірнеше мың сөзді құрайтын жазулар корпусы лингвистерге кейбір кладистік жаңалықтар мен ескіше қалпын сақтауларын анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, прото-үнді-еуропалық тілінің аспираттары латын тілінде дауыстылар арасында b, d және h/g түрінде көрінсе (medius < *medʰyos), сабель тіліндегі аспираттардың бәрі f болып келеді (Oscan mefiai < *medʰyos). Бұған қоса, латын тілі прото-үнді-еуропалық тілінің лабиовеляр қатарын ("Q Italic") сақтап қалғанда, Оско-Умбрия тілдері оларды лабиалдармен ("P Italic") біріктірді: латынша quattuor, Oscan petora.