Кіріспе

Итальян тілдері тобы Оско-умбрия, сабеллик немесе сабеллиан тілдері – бұл итальян тілдерінің жойылған тобы. Бұл тілдер индоевропалық тілдер тобына жатады және ежелгі Римнің билігі кеңейгенге дейін Орталық және Оңтүстік Италиядағы Оско-умбриялықтар қолданған. Олардың жазбаша куәліктері б.з.б. 1-ші мыңжылдықтың ортасынан бастап б.з. 1-ші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларына дейін дамыды. Бұл тілдер негізінен жазулар арқылы белгілі, олардың көп бөлігі оскан және умбрия тілдеріне қатысты, бірақ латын тілінде Оско-умбрия тілінен алынған сөздер де кездеседі. Оскан және умбрия тілдерінің (олардың диалектілерімен бірге) екі негізгі тармағынан басқа, Оңтүстік Пикен тілі сабеллик тілдерінің үшінші тармағы болуы мүмкін. Дегенмен, барлық сабеллик тілдерді бір диалектілік континуум деп қарастыруға болады. Көптеген "кіші диалекттерге" қатысты мәліметтердің жеткіліксіздігі осы тілдерді анықтауды қиындатады.

Итальян тілдерімен қарым-қатынасы

Антуан Мейедің бастапқы теориясына сәйкес, Оско-Умбрия тілдері дәстүрлі түрде итальян тілдерінің бір тармағы ретінде қарастырылды, бұл тіл отбасы латын және фалиск тілдерін бірнеше басқа туыс тілдермен біріктірді. Алайда, бұл біртұтас схеманы Алоис Вальде, Витторе Пизани және Джакомо Девото сияқтылар сынға алды, олар итальян тілдерін екі бөлек Үнді-Еуропа тілдері тармағына жіктеуді ұсынды. Бұл көзқарас 20 ғасырдың екінші жартысында белгілі бір деңгейде қабылдауға ие болды, бірақ Италияға таралуының нақты процестері зерттеу нысаны болып қалуда. Дегенмен, Рикс сияқты жақтастары кейін бұл идеяны жобады, ал біртұтас теория (барлық итальян тілдерінің бірегей ортақ атадан тарағанын ұсынатын) басым күйде қалып отыр. Қалай болғанда да, осы тілдердің таралуы шығыс шығу текті Үнді-Еуропа халықтарының біртіндеп келуі арқылы жүрген болуы мүмкін, оски және умбри латын және фалискиден кейін, бірақ япигилер мен мессапилерден бұрын Италия түбегіне жеткен.

Тарихи, әлеуметтік және мәдени аспектілер

Италия түбегінің орталығында сөйленетін сабель тілдерінің екі негізгі тармағы – оңтүстіктегі оскан және осканның солтүстігіндегі умбрия тілдері. Сабель тілдеріне вольск, сабин, оңтүстік пикен, марсиан, пеелигний, герник, марруциний және пре-самнит тілдері жатады. Эквиан және вестиния тілдері дәстүрлі түрде оскан немесе умбрия топтарының біріне жатқызылып келген. Дегенмен, олардың бәрі жеткілікті дәрежеде куәландырылмаған, сондықтан мұндай жіктемеге нақты дәлелдер жоқ. Олар диалектілік континуумның бір бөлігін құраған болуы мүмкін, яғни солтүстікте умбрия, оңтүстікте оскан, ал арадағы «сабель» тілдері (төмендегі бөлімді қараңыз) екі тілдің де ерекшеліктерін ұстаған. Алайда, оскан тілінде сөйлейтін колониялар Оңтүстік Италия мен Сицилияға шашырап орналасқан. Оскан тілі – римдіктердің күшті қарсыласы болған самнит тайпаларының тілі, оларды бағындыру римдіктерге жылдар қажет болды (самнит соғыстары б.з.д. 370-290 жылдары өтті). Бұл тілдер б.з.д. 400 жылдан б.з. 1 ғасырына дейінгі аралықта жасалған жүздей жазулар арқылы белгілі. Помпейде қоғамдық ғимараттардағы және басқа да жазбалардағы арнаулар сияқты көптеген оскан жазулары сақталған. Умбрия тілінің құлдырауы умбриялықтардың римдіктерге бағынуымен басталды, ал римдіктердің мәдени әсері оның жоғалуына әкелді. Оско-умбрия тілдерінің арасында ең жақсы зерттелгені – осы тіл, негізінен Игувин тақташаларының арқасында.

Тарату

Бұл тілдер Самниум және Кампанияда, сондай-ақ Апулия, Лукания және Бруттиумның бір бөлігінде, ал Сицилиядағы Мессана (Мессина) колониясында мамертиндер тарапынан қолданылған.

Бұрынғы қолданылуы

Сабеллик – Рим империясының кеңейісі кезінде Орталық және Оңтүстік Италияны мекендеген италық тайпалардың жиынтық этнонимі. Кейіннен бұл атауды Теодор Моммсен өзінің "Unteritalische Dialekte" еңбегінде Орта Италияның римдік кезеңге дейінгі диалектілерін сипаттау үшін пайдаланды, бұл диалектілер оскан немесе умбрия тілдеріне жатпады. Қазіргі уақытта бұл термин Osco-Umbrian тілдерінің барлығын білдіреді. "Сабеллик" деген сөз бұрын Osco-Umbrian және оған ұқсас басқа да шағын тілдердің барлығына қолданылып келген. Солтүстік Пицен де олардың қатарында болды, бірақ оның олармен байланысы бар-жоғы әлі анық емес.

Тілдік сипаттама

Оско-Умбрия тілдері латын тіліне ұқсас, жекеше түрінде шамамен 5 түрлі морфологиялық жағдайлары бар біріктірілген жіктеу тілдері болды.

Латын тілінен айырмашылықтары

Оско-Умбрия тілдері латын тілінен әлдеқайда нашар куәландырылған болса да, бірнеше мың сөзді құрайтын жазулар корпусы лингвистерге кейбір кладистік жаңалықтар мен ескіше қалпын сақтауларын анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, прото-үнді-еуропалық тілінің аспираттары латын тілінде дауыстылар арасында b, d және h/g түрінде көрінсе (medius < *medʰyos), сабель тіліндегі аспираттардың бәрі f болып келеді (Oscan mefiai < *medʰyos). Бұған қоса, латын тілі прото-үнді-еуропалық тілінің лабиовеляр қатарын ("Q Italic") сақтап қалғанда, Оско-Умбрия тілдері оларды лабиалдармен ("P Italic") біріктірді: латынша quattuor, Oscan petora.