Кіріспе
Куйтун немесе Куйтунь (c=奎屯) – Қытайдың Синьцзян Ұйғыр автономиялық аймағындағы Іле қазақ автономиялық облысында орналасқан, шамамен 285 000 тұрғыны бар округтік деңгейдегі қала. Куйтун Үрімшіден Қазақстанға қарай созылған теміржол бойында, Усу мен Шихези қалалары арасында, шөлге жақын орналасқан. Тарихи тұрғыдан Куйтун Синьцзянның 7-ші ауыл шаруашылығы құрылыс дивизиясымен (兵团第七师) байланысты болған, ол 1975 жылға дейін қаланы басқарды, бірақ қазір де Тяньбей жаңа ауданын басқарады. Жергілікті өнеркәсіптеріне азық-түлік өңдеу және тоқыма өнеркәсібі, сондай-ақ Куйтун электр станциясы кіреді.
Kuytun or Kuitun (c=奎屯) is a county level city with about 285,000 residents (2000 census) in Ili Kazakh Autonomous Prefecture, Xinjiang, China. Kuitun is located between Wusu and Shihezi on the railway from Ürümqi to Kazakhstan, close to a desert. Kuytun has historically been associated with the 7th Xinjiang Agriculture Construction Division (兵团第七师), which ran the city until 1975 but still administers its Tianbei New Area. Local industries include food processing and textile industries, as well as Kuitun Power Plant.
Атауы
Куйтун атауы моңғол тіліндегі "[[:wikt:хүйтэн" (xüjten) сөзінен шыққан, ол тікелей "суық" деген мағынаны білдіреді. Қытайша атауы Куйтенг (奎騰) алғаш рет Юань тарихы атты ресми тарихи кітапта кездеседі және Куйтун өзенін көрсетеді. Аңызға сүйенсек, Шыңғыс ханның батысқа қарай кеңею жорығы барысында оның әскерлерінің бір бөлігі қыс мезгілінде осы аймақта орналасқан еді. Суық ауа-райына байланысты олар "куйтун!" деп қайта-қайта айқайлап, пікір білдірген. Сол кезде бері бұл аймақ Куйтун деп аталып келеді.
География
Куйтун қаласы Шыңжаң Ұйғыр Автономиялық Облысының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, солтүстік ені 44°19’ – 44°49’ және шығыс бойлығы 84°47’ – 85°18’. Ол шығысында Шаван ауданымен, оңтүстігінде Душанзи ауданымен, батысында Усу қаласымен және солтүстігінде Карамай ауданымен шектеседі. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы ең ұзын қашықтығы шамамен 46 километрді, ал шығыс-батыс бағыттағы ең ені 33 километрді құрайды. Қаланың жалпы ауданы 1171,42 шаршы километрді шамалайды. Куйтун қаласы Тянь-Шань тауының солтүстік беткейінде, Жунгар бекіресінің оңтүстік-батыс жиегінде және Куйтун өзенінің аңғарында жатыр. Қаланың жер бедері оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай еңкейген, теңіз деңгейінен 450–530 метр биіктікте орналасқан. Бұл Тянь-Шань қатпарлы белдеуі, оңтүстігінде көптеген Гобі малтасымен және солтүстігінде Жунгар бекіресінің шетімен сипатталады. Қала орталығының батысында көптеген су арналары бар. Су көздері – Куйтун өзені және Куангоу суқоймасы (泉沟水库). Аймақ орташа континенттік құрғақ климат аймағында орналасқан, жазы ыстық, қысы суық, жауын-шашын аз. Төрт маусым анық ерекшеленеді, орташа жылдық температура 7,4°C, ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 182 мм.
Халық және этникалық топтар
2015 жылы Куйтун қаласының халқы 289 397 адамды құрады, бұл Іле автономиялық облысының халқының 6,16%-ына тең. Оның ішінде 15 768 адам аз ұлт өкілдері, бұл Куйтун халқының 5,45%-ын құрайды, ал хань ұлтының өкілдері 273 629 адам, бұл 94,55%-ды құрайды. Қаладағы негізгі аз ұлт өкілдері – хуэй, қазақ, моңғол және ұйғыр. Хуэй халқы 6 364 адамды құрайды, бұл 2,2%-ға тең, қазақтар 5 222 адам, бұл 1,8%, моңғолдар 1 059, ұйғырлар 1 018 және басқалары 2 105 адамды құрайды.
Көлік
Қойтун – Солтүстік Шыңжаң аймағындағы ең ірі тауарлық транзит, тарату және көліктік торабы. Осы жерде G30 және G3014 мемлекеттік тас жолдары, G312 және G217 ұлттық тас жолдары қиылысады. Сонымен қатар, бұл Солтүстік Шыңжаң, Екінші Үрімші-Жіңе және Қойтун-Бейтун теміржолдарының тораптық түйіні.