Кіріспе

Колиньи күнтізбесі – біздің заманымыздың II ғасырында Рим Галлиясында жасалған, жазулары бар қола тақташа. Ол ай-күн күнтізбесінің бес жылдық циклын көрсетеді, әр жылы он екі айдан тұрады. Әр 2,5 жыл сайын қосымша ай енгізіледі. Ай фазасы ерекше дәлдікпен қадағаланады, қажет болған жағдайда айға қарай түзетіледі, ал күнтізбе 19 жылдық Метон циклын күн жылды есепке алу үшін пайдаланады. Бұл ежелгі кельт күнтізбесін қайта құрудың ең маңызды дәлелі. Ол 1897 жылы Францияда, Айн департаментінде (Лион қаласының жанындағы) Колиньи ауылында, тірідей өлшемдегі, жалаңаш ер адамның қола мүсінінің сынықтарымен бірге табылған. Бұл мүсін римдік Марс немесе рим-кельт Лугусы болуы мүмкін. Күнтізбе 73 фрагментке бөлінген қола тақташаға ойылып жазылған. Ол латын әріптерімен және сандармен жазылған, бірақ терминдер галл тілінде. Жазу стилі мен мүсіннің сүйемелдеуіне сүйенсек, қола тақташа екінші ғасырдың соңына жатады, бірақ көшіру қателері күнтізбенің өзінен әлдеқайда көне екенін көрсетеді. Қазір ол Лион Фурвиердегі Галло-рим мұражайында сақталады. Вильярдс-д'Эрияның екі қасиетті орнынан осындай күнтізбеден сегіз шағын бөлік табылды. Онда тірек күнтізбесіне арналған тесіктер жоқ.

Колиньи айларын қазіргі күннің айларымен дәл сәйкестендіру мүмкін емес, бірақ жылдар арасындағы өзгерістерді ескере отырып, МИД САМОНИОС айы мамыр-маусым айларында басталуы мүмкін.

| Құндылық | Аты | Күндер | Этимологиясы | Түсіндірмесі |
|---|---|---|---|---|
| I 1 | Белгісіз | 30 | Белгісіз мағынасы | Қосымша ай |
| 1 | Самониос | 30 | *Samo* – галл тілінде «жаз» деген мағына береді. | |
| 2 | Думнон | 30 | | |
| 3 | Рив | 30 | | |
| 4 | Анам | 30 | | |
| 5 | Огр | 30 | | |
| 6 | Эдр | 30 | | |
| 7 | Квит | 30 | | |
| 8 | Кантулос | 30 | | |
| 9 | Гиамон | 30 | | |
| 10 | Сим | 30 | | |
| 11 | Элемби | 30 | | |
| 12 | Эдон | 30 | | |

Бірінші жарты ай 15 күннен тұрады (көне ирланд тілінде *cóicthiges* – «он бес күн», қазіргі ирланд тілінде *coicís*). Екінші жарты ай 15 немесе 14 күннен тұрады, 15-ші күн орнына *DIVERTOMV* деген жазу орналасқан. Жазу үлгілері осы «виртуалды» 15-ші күннің бар екенін көрсетеді. Плиний келт айының жаңа айдың 6-шы күні басталатынын хабарлаған. Күнтізбедегі қосымша белгілер мен үштік белгілер туралы соңғы ақпараттар бар. Олмстед (2001) және басқа зерттеулерде *anfad* және көне ирланд тіліндегі *mad* және *ni mad* сөздері талданған. Сондай-ақ *MAT* және *ANM* айлары туралы мәліметтер келтірілген. *SAMONIOS* – жаз маусымы, *GIAMONIOS* – қыс маусымы. 1 *mat* SAM 7 *anm* GIA 2 *anm* DUM 8 *mat* SIM 3 *mat* RIV 9 *anm* EQU 4 *anm* ANA 10 *anm* ELE 5 *mat* OGR 11 *mat* EDR 6 *mat* CVT 12 *anm* CAN. Алты айдың басында *MAT* («жақсы, қолайлы») деп белгіленген, ал алты ай *ANM[AT]* («жақсы емес») деп белгіленген. Жаз маусымында 4 *MAT* айы, ал қыс маусымында 2 *MAT* айы бар. Жаз маусымында барлық іс-әрекеттер үшін қолайлы уақыт қажет. Айлар 29/30 күндік жұптармен жүрмейді. *MAT* деп белгіленген айларда барлық күндерге бастапқыда *M D* (жақсы немесе қолайлы күн) деп белгі беріледі. *ANM* деп белгіленген айдың күндеріне тек *D* (бейтарап күн) деп белгі беріледі. *M D* және *D* терминдері күндізгі сағаттарға қатысты, ал *N* түнгі сағаттарға қарсы қойылады. *N* (түн) белгісімен белгіленген кез келген жазу күндізгі жазудың толық түрін, соның ішінде үштік белгіні, *M D*, *D* немесе *D AMB* басып жазады.

D AMBRIX RI белгісі

D AMBRIX RI, әдетте D AMB деп қысқартылады, жаман күнді білдіреді. Ол тек айдың жоғарғы жартысындағы 5 және 11-күндері ғана кездеседі, яғни ай толуының жартысынан асқан кезеңде, сондықтан бұл күндер көбінесе жаман күндерден бос болады. Айдың екінші жартысында D AMB 1-күннен басқа барлық тақ күндерге орналастырылады, бірақ бұл дәстүрлі түсінік бойынша 1 саны тақ немесе жұп сандар қатарына жатпайды.