Кіріспе

Ежелгі Месопотамия патшасы Энмебарагези (сумер. Enmebárgisi [EN ME BARA2 GI4 SE]), бастапқыда Мебараси, – мифтік тарихтан нақты тарихқа жасалған маңызды құжаттық қадамды білдіреді, себебі ол патшалар тізіміндегі есімі археологиялық қазбалар арқылы тікелей расталған ең ерте билеуші.

Күні

Энмебарагезидің билік ету мерзімі мен өмір сүру шағы ғалымдар қауымдастығында қызу пікірталастар тудырды, ұсыныстар шамамен 2900-2800 ж.б.д. (Ерте Династия I) мерзімінен бастап 2600 ж.б.д. (Ерте Династия IIIa) дейін ауқымды болды. Көптеген ғалымдар әдетте шамамен 2600 ж.б.д. мерзімін көрсетеді, себебі осы кезеңге жататын бірнеше жазулар бар, ал басқалары осы жазуларды шамамен 2700 ж.б.д. мерзіміне жатқызады. Джанни Маркези мен Никколо Маркетти 2006 жылғы «Ерте Династиялық Месопотамияның патшалық мүсіндері» атты кітабында Энмебарагезиге жатқызылатын төрт жазудың үшеуі патша емес тұлғаға қатысты болуы мүмкін екенін айтады, себебі оларда патшалық белгілер жоқ және олар Энмебарагезинің патша ретінде танылатын жалғыз жазудан кейінгі мерзімге жатады. Бұл ойлар ARCANE жобасының (Ежелгі Таяу Шығыстың аймақтық хронологиясы) жарияланымдарында да көрініс тапқан, ол 3 мың жылдық Месопотамияның хронологиясын ең жаңа бағалау болып табылады. Хафажадан табылған тағы бір ыдыс сынығында «Ме-бараг [си]» деген жазу бар, ол әдетте Киш патшасына жатқызылады. Алайда, бұл бұйымның мерзімі ED IIIa кезеңіне жатады, ал жазудағы «Бара2» Бағдат мұражайындағы жазудан өзгеше пішінде, бұл патша болмаған басқа Мебарагезиге сілтеме жасауы мүмкін. Ол Шумер патшаларының тізімінде де, Туммал жазуында да Киштің Ағасының әкесі және ғибадатхананың алғашқы құрылысшысы ретінде айтылады.

Энмебарагези Гилгамеш және Аға туралы айтылғанда, ол Ағаның Урук қаласын қоршауына себепкер әкесі ретінде көрсетіледі. «Тірілер тауына арналған құрбан» атты шығармада Гильгамештің әпкесі, Хувава деген құбыжыққа құрбан етілген қыздың есімі Энмебарагези деп берілген.

Билік

Шумер патшалары тізімінде айтылғандай, Киш Солтүстік Вавилонияның барлық аумағына және Ниппур, Исин және Эреш секілді Оңтүстік Вавилония қалаларының ең солтүстік бөлігіне, сондай-ақ Дияла аймағының үлкен бөлігіне билік еткен. «Киш патшасы» деген патшалық атағының мәртебесі, Киш бір кезде бүкіл елді билегендігімен байланысты. Киш қаласынан табылған археологиялық деректер, қаланың ED II кезеңінде гүлденгенін және оның саяси ықпалы аумақтан тысқары жерлерге дейін жеткенін көрсетеді, бірақ ED III кезеңінде қала тез құлдырап кетті.

Еламдықтардың жорығы

Шумер патшалар тізімі "Елам елінің қаруларын жеңіп алып, тонаған Ем мен Бараге си патша болды" деп хабарлайды. Киштіктердің Сусиана және Иран таулы аймағына кеңею дәстүрі, Киштің Э.Д. II патшасы Ена-илдің Еламдағы әскери операцияларын еске түсіретін жазуында көрінеді. Хафаджада табылған Энмебарагесидің жазулары және Телл Аграбта табылған Киштің белгісіз патшасы Дияла аймағында Киштіктердің болуын нақты көрсетеді.

Урукқа шабуыл және оның түсініктемесі

Шумер патшалары тізімінің бір нұсқасы бұрын Уруктың балықшысы Дюмузид патшасының Энмебарагезиді тұтқынға алғаны деп түсіндірілді, бірақ жаңа аударма Дюмузидті тұтқынға алған адам ретінде Энмебарагезиді көрсетеді. + Шумер патшалары тізімі аудармалары Оқу Транслитерация Аударма Ескі Шу aš en? me barag ge4? e si nam ra [i3?] ak? Ол (Дюмузид) бір қолымен Эн ме Бараге сиді басып алды. Жаңа [Шу aš] en? me [barag ge4? e si ta] nam ra [ak] Ол (Дюмузид) Энмебарагезидің қолынан тұтқынға алынды. Бұл Киш пен Урук арасындағы саяси және әскери күрес, Дюмузидтің билігінің қысқа мерзімі және Дюмузидтің мұрагерлері болмауының себебін түсіндіреді. Осы түсініктеме бойынша, Уруктағы генерал-король Лугальбандадан кейін Куаралық балықшы Дюмузид таққа отырды. Энмебарагези Урукқа шабуыл жасап, Дюмузидті тұтқынға алды, қаланы бағындырды және Гилгамешті өзінің қарастырылған патшасы етіп тағайындады. Гилгамеш Агаға қатысқанда, олардың арасындағы бұрынғы әскери қарым-қатынастарды және оның өмірін сақтап қалғандығы үшін оған деген қарызын білдіреді, бұл Гилгамештің бұрын Кишке қарсы соғыста жеңіске жеткені туралы болжаммен қайшы келеді. Тағы бір теория бойынша, Энмебарагези Киштің гегемониясын орнатқандықтан, Аганы жеңу оның күшті әкесіне қарағанда әсерлі болмас еді, сондықтан гимн осы мақсатқа қызмет етеді және Гилгамешті күшті тұлға ретінде көрсетеді. Энмебарагези Ағаның орнына қосылғандықтан, гимн жеке емес, керісінше, әңгіменің бір әдеби дәстүрін көрсетеді.