Кіріспе

Басқару шарты – кәсіпорынның операциялық басқаруын шарт арқылы жеке кәсіпорынға жүктеу, ол ақы алдына қажетті басқару функцияларын орындайды. Басқару шарты тек іс-әрекет ету әдісін сатумен ғана шектелмейді (франчайзинг немесе лицензиялау сияқты), сонымен қатар оларды іс жүзінде іске асыруды да қамтиды. Басқару шарты өндіріс құрылғысын техникалық түрде пайдалану, персоналды басқару, есептесу, маркетингтік қызметтер және оқыту сияқты кең ауқымды функцияларды қамтуы мүмкін. Экономикалық масштабтың артықшылықтарын, халықаралық брондау жүйелерін және бренд танымалдылығын пайдалана отырып, Азиядағы көптеген қонақ үйлер басқару шарты негізінде жұмыс істейді. Мұндай шарттар 30 жылға дейін созылуы мүмкін, сондай-ақ алынатын ақы жалпы кірістің 3,5%-ы және жалпы операциялық табыстың 6–10%-ын құрауы мүмкін. Басқару шарты әуе тасымалы саласында да кең таралған, әсіресе шетелдік үкіметтердің іс-қимылдары басқа кіру тәсілдерін шектеген жағдайларда. Олар көбінесе жобаларды басқару үшін жергілікті біліктіліктер жетіспейтін аймақтарда қолданылады. Шетелдік тікелей инвестицияларға балама ретінде басқару шарты тәуекелді азайтады және компания үшін жоғарырақ кіріс әкелуі мүмкін. Бірінші басқару шартын 1978 жылы Qantas және Дункан Аптон бастаған.

Басқару келісім-шарты мен франчайзинг арасындағы айырмашылық

Бизнес басқаруда франчайзинг – франчайзер (компания иесі) мен франчайзи (брендтің сатып алушысы) арасындағы шарттық қатынас. Франчайзер франчайзиге өзінің тауарлық таңбасын, сондай-ақ белгілі бір бизнес жүйелерін және процестерін пайдалану құқығын төлем алу шартымен береді. Бизнес студенттері көбінесе басқару шарты мен франчайзинг ұғымдарын шатастырады. Олардың ортақ белгілері көп болғанымен (екеуі де материалдық емес активтерді сату арқылы табыс табады және екеуі де басқа компанияның серіктесі ретінде жұмыс істейді), басқару шарты компания мен оның мүшелеріне негіз және құрылым береді, ал франчайзилер тәуелсіздігін сақтайды.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Бірнеше компанияның иесі болған кәсіпкер компанияның әрбір ұсақ-түйек мәселесіне назар аудара алмайды. Олар өздерінің жұмыстарын орындау үшін кәсіби көмекке мұқтаж, сонда ғана маңыздырақ мәселелерге назар аудара алады. Келісімшарттарды басқаруға маманданған компаниялар көмектесе алады. Мұндай компанияларды жалдағаннан кейін, иесі компанияның күнделікті жұмысына емес, бизнесті кеңейтуге көбірек уақыт бөле алады. Кәсіпкерлер жұмысқа алу, орналастыру және жұмыста ұстау сияқты негізгі міндеттерінің бір бөлігін осы басқару компанияларына жүктете алады. Кейбір компаниялар бір саланың немесе екіншісінің біліктілігі жетіспеуі салдарынан табыстың шыңына жете алмайды. Мұндай компаниялар келісімшартты басқару топтарын жалдауы керек. Осылайша олар тәжірибелі қызметкерті ғана емес, сонымен қатар менеджмент, бухгалтерлік есеп, маркетинг және т.б. техникалық салаларда тиімді және тәжірибелі қызметкерлердің толық құрамын жұмысқа алады. Басқару келісімшарттары бизнес иелеріне олардың қызметінің үздіксіздігіне кепілдік береді. Мысалы, менеджер немесе кез келген қызметкер жұмысынан босап, бизнестің үздіксіз жұмыс істеуі үшін командада бос орын қалдыруы мүмкін. Келісімшартты басқару компаниясы бизнес моделінің тұрақтылығын бұзбай бірнеше қызметкерді оңай алмастыра алады. Басқару келісімшарттары арқылы кәсіпкер өзінің жеке материалдық активтерін тәуекелге тігу арқылы үлкен тәуекелге ұшырамай, халықаралық бизнес мүмкіндіктеріне қол жеткізе алады. Мысалы, Ұлыбританияның Heathrow Airport Holdings Limited компаниясы әуежайдың жалпы басқару дағдыларын сақтайды. Еуроодақта Хитроу 10 жылдық басқару шарты бойынша Индианаполис халықаралық әуежайына қызмет көрсетеді. Сондай-ақ, ол Питтсбург халықаралық әуежайындағы әуе сауда орталығында бөлшек саудамен айналысады. Үкімет жергілікті басшылар мен жұмысшылардың біліктілігін арттыру және дамыту үшін басқару келісімшарттарын пайдаланады. Сонымен қатар, олар мемлекеттік коммуналдық қызметтерді жаңарту және пайдалану бойынша басқару келісімшарттарын жасайтын компанияларды мақұлдайды. Басқару келісімшартын жасау бизнес иелері үшін қиындықтар мен проблемаларға әкелуі мүмкін. Мұндай келісімдерге қол қою арқылы бизнес өзінің құпиялылығына қауіп тудырады. Компанияны басқаруды үшінші тарапқа тапсырған кезде, бизнес иесі құпия дауларға түсуі мүмкін. Бұл келісімшарттар бизнесті этикалық бұзушылықтарға, алаяқтыққа және жария етуге әкелуі мүмкін. Басқа келісімшарттар туралы ақпарат басқару келісімшарт компанияларына да қолжетімді. Олардың жауапкершілігі баға келіссөздерінен бастап тауар қорын бақылауға дейін жетеді, сондықтан олар жеткізушілер туралы толық ақпаратқа ие. Басқару жауапкершілігіне барлық қызметкерлерді, олардың жеке ақпаратын және төлем тәртібін есепке алу кіреді. Басқару келісімшарт компаниялары бизнестің қаржылық жағдайы туралы да ақпаратқа ие. Бұл бизнесті осал жағдайға түсіреді. Сыртқы мердігерді жалдаған кезде, бизнес үшін туындауы мүмкін қақтығыстардың санын болжау қиын. Мысалы, бизнес иесі компанияның жұмысын жүргізу үшін келісімшартты басқару компаниясын жалдайды. Басқарушы компания өз кезегінде жеткізушінің компаниясын басқаруды да өз мойнына алуы мүмкін. Бұл жеңілдіктерге, баға келіссөздеріне және жеткізушілердің жұмыс істеу тәсіліне қатысты бірнеше келісімдерге әкелуі мүмкін. Бір басқарушы компания бірнеше бәсекелестерді бір уақытта басқаратын болса, мұндай қақтығыстар одан да көп болуы мүмкін.

Шолу

Мейрамхананы басқару шарты – мейрамхана иесі мен операторы арасындағы жазбаша келісім. Осы қарым-қатынастың негізі – оператордың мейрамхананың күнделікті жұмысын жүргізуі және күтіп ұстау, кеңсе қызметі, шаруашылық, тамақ және сусындар қызметін ұйымдастыру, сату сияқты қосымша жауапкершіліктерді мойнына алуы. Басқару шарты бойынша компания қызметкерлерді жұмысқа алуға және жұмыстан босатуға құқылы. Иесі мейрамхананың капиталдық жобасына рұқсат береді және қаржыландырады, бірақ оның жауапкершілігі операторға жүктеледі. Мейрамхана басқару шарты көбінесе ұзақ және күрделі болады. Осы келісімді талқылау барысында иесінің билігі мен оператордың құқықтарына баса назар аударылады. Алғашқы нұсқаны болашақ оператор ұсынады. Әдетте, бұл оператордың мүддесіне сай келеді, себебі оператор ұзақ мерзімді келісімшартқа қол жеткізуге тырысады. Оператор иесінің ішкі істерге араласуын қаламайды, бірақ жобаны кеңейту және дамыту үшін инвестициялардың үнемі түсуін қажет етеді.

Осы келісімшарттың мақсаты

Осы келісімнің басты мақсаты – кейбір қонақ үйлерді тиімді басқаруға қажетті білік пен тәжірибесі жоқ инвесторларға көмек көрсету. Олар қаржылық мүмкіндігі жоғары кәсіпкерлер ғана. Олардың бұл салада тәжірибесі немесе білімі жеткіліксіз. Сондықтан, олар өз инвестицияларынан пайда табу үшін, мұндай басқару компанияларының қолдауына зәру.

Шолу

Құрылыс басқару шарты инвестор мен құрылыс салушы арасында жасалады. Ол құрылыс жобаларында қолданылады. Бұл шартты әдетте клиент (инвестор) жобаның басында тағайындайды. Клиент пен басқару мердігері арасындағы қарым-қатынас құрылысқа дейінгі және құрылыс жұмыстарын қамтиды. Басқару мердігері құрылыс жобасының барлық әкімшілік және операциялық жұмыстарына жауапты. Инвестор әдетте басқару мердігерін жалдау үшін және жоба құрылысы аяқталғанда қатысады. Осы екі кезең арасындағы барлық жұмысты басқару мердігері атқарады. Басқару мердігері өзінің нашар орындауынан туындаған субподрядтардың талаптарына жауап береді. Бұл жобаға енгізілетін элементтер мен олардың жобалауын, жобаны әзірлеуде көмектесу және кеңес беру, жобалау мен құрылыс арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз ету, құрылысты жүргізу және жобаны белгіленген уақыт пен бюджет шегінде аяқтау үшін мердігер ұйымының басқару тәжірибесін қамтиды.