Боргоманеро: Тарихы мен көне дәстүрлері

Кіріспе

Боргоманеро () – Италияның Пьемонт аймағындағы Новара провинциясындағы коммуна (муниципалитет), Туриннен шамамен солтүстік-шығысқа қарай, Новарадан шамамен солтүстік-батысқа қарай және Миланнан шамамен 60 км солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Боргоманеро келесі муниципалитеттермен шектеседі: Богогно, Брига Новарезе, Кресса, Куреджио, Фонтането д'Агонья, Гаргалло, Гаттико Веруно, Гоццано, Инворио, Маджора. Боргоманерода Santhià–Arona және Novara Domodossola теміржолдарымен қызмет көрсететін теміржол станциясы бар.

Тарих

Аңыз бойынша, он үш адамнан тұратын топ, он үш орк (диалекті түрінде Trözz 'Orchi) деп аталады, жақын маңдағы Сан-Джулио (Орта көлі) аралындағы қасиетті орынға саяхаттан оралғаннан кейін, Агоня өзенінің жағасында қаланың алғашқы ядросын құрды. Сол аңыз бойынша, топтың бар болған қарапайым құралымдарынан – жүкті тасыған жалғыз есектің етінен, шараптан және басқа аз ғана нәрседен жасалған жергілікті дәстүрлі тағам – тапулонның шығу тегі де айтылады. Боргоманероның алғашқы тарихи атауы – Сан-Леонардтың ауылы (Burgus sancti Leonardi). Бұл атау қаладағы ең көне ескерткіш – Сан-Леонард шіркеуінен шыққан, ол шамамен 1125–1150 жылдарға дейін сақталып келген. 1198 жылғы «Романьяно құжатынан» сол кезде Сан-Леонардтың ауылы еркін ауыл мәртебесіне ие болғанын білеміз. Боргоманеро топонимі 1193 және 1194 жылдар аралығында Новара қаласының әкімі болған Якоб Манериоға (Jacobus de Mayneriis) тиесілі. Манерио Сан-Леонардтың ауылын Сезия және Тичино өзендері арасындағы әскери бекініске айналдыруға шешім қабылдады және жаңа әскери лагерьге (Burgus Maynerium) өзінің атын беріп, Сан-Леонардтың ауылының атын алмастырды. Жаңа қабырғалы ауылды салу, әрине, бұрынғы Сан-Леонардқа арналған елді мекенді бұзуды білдірді, ал ескі шіркеу қабырғалардың сыртында қалды, мүмкін зират шіркеуі ретінде. Жаңа ауыл римдік civitas үлгісінде қайта жоспарланды, ортасында бір-бірін қиып өтетін екі басты көше және оларға тікелей қосылатын, жүйелі қиылыстар желісін құрайтын қосалқы көшелер салынды: осы үлгі әлі күнге дейін тарихи қала орталығының ерекшелігі болып табылады. Ауыл маңыздылығын арттырып, 1300 жылдары Висконти мен Палеолог арасындағы соғыста бірнеше қоршауға төтеп берді. Боргоманеро Милан герцогтары оны 1412–1447 жылдары Торниелли әулетіне, ал 1466–1548 жылдары Тривульцио әулетіне иелікке берген кезде тәуелсіздігін жоғалтты. 1449 жылы Боргоманеро және оның айналасы Савой герцогы Людовик пен Франческо I Сфорца арасындағы қақтығыстың ортасы болды, ол Боргоманеро шайқасымен аяқталды, онда Бартоломео Коллеони басқарған Ломбард әскері жеңіске жетті. Кейін Боргоманеро екі жүз жылдан астам уақыт (1552–1757) Эсте әулетінің иелігінде болды. Қызығы, Боргоманероға Еуропаны қамқан XVII ғасырдың ортасындағы оба эпидемиясы тиіспеді, өйткені жалғыз төрт оба құрбаны қаладан қуылды және эпидемия тоқтағанша қақпаларды жабық ұстау және қаланы оқшаулауға бұйрық берілді. Бұл шешім (сол кезде инфекция туралы білімнің жетіспеуіне байланысты) қаланы обадан сақтап қалды. XIX ғасырдың басында Боргоманеро соңғы қабырғаларын жоғалтты және коммерциялық және экономикалық жағынан дамыған заманауи орталыққа айналды. Боргоманеро Италияның Бірігу қозғалысына белсенді қатысты: 1821 жылы Туринде Италия туын көтергені үшін Эрколе мен Антонио Майони ағайындылары жер аударылды; Маддалена Зоппис 1848 жылы Миланның бес күндік шайқасында бір көзін жоғалтты; Константино Пагани Джузеппе Гарибальди басқарған Мың экспедициясына қатысқан еріктілердің бірі болды. Сонымен қатар, қала 1849 жылғы Новара шайқасынан кейін австриялық әскерлермен басып алынды. ХХ ғасырдың көрнекті тұлғаларына итальяндық қарсылық қозғалысының алтын медальдары Мора мен Гибин, сондай-ақ Италияның Ұлттық Азаттық Комитетінің мүшесі Ахилле Маразза жатады, ол 1967 жылы қалаға вилла мен кітапханасын сыйға тартты, қазір ол оның атымен аталатын қорына ие.

Legend has it that a group of thirteen people, called the Thirteen Orcs (Trözz 'Orchi in dialect form), returning from a pilgrimage to the shrine on the nearby island of San Giulio (Lake Orta), founded the first nucleus of the city, on the banks of the Agogna. The same legend also tells the origin of Tapulon, the local traditional dish, created with the poor ingredients that the group had at its disposal: the meat of the only donkey who carried their luggage, wine and little else. The first historical name of Borgomanero is Burgus sancti Leonardi (i. e. Hamlet of Saint Leonard). This name derives from Saint Leonard's church, the most ancient monument in town, which presumably dates back to 1125–1150. From the "paper of Romagnano" of 1198, we learn that Burgus sancti Leonardi already enjoyed the status of a free village at the time. The toponym Borgomanero is attributed to Jacob Mainerio (Jacobus de Mayneriis), who was mayor of Novara between 1193 and 1194. Mainerio decided to transform Burgus sancti Leonardi into a military stronghold between the Sesia river and Ticino river, and gave his name to the new military camp (Burgus Maynerium), replacing that of Burgus sancti Leonardi. The construction of the new walled village almost certainly implied dismantling the previous hamlet dedicated to Saint Leonard, and the old church remained outside the walls, perhaps as a cemetery church. The new village was redesigned on the model of the Roman civitas, with two main streets crossing each other at the centre, and side streets creating a regular network of intersections: a pattern that still characterises the historic city centre. The village continued to grow in importance and resisted several sieges in the war between Visconti and Paleologi in the 1300s. Borgomanero lost autonomy when the Dukes of Milan granted it in fief first to the Tornielli family (1412 1447) and later to the Trivulzio family (1466 1548). In 1449, Borgomanero and its surroundings were the locations of the clash between Louis, Duke of Savoy and Francesco I Sforza, which culminated in the Battle of Borgomanero, won by the Lombard troops led by Bartolomeo Colleoni. Later Borgomanero became a fief of the House of Este for over two hundred years (1552 1757). Curiously, Borgomanero was not touched by the plague of the mid seventeenth century that raged in Europe, because the only four plague victims were expelled from the city and the order was given to close the gates and to isolate the city until the epidemic had died out. This decision (remarkable for the ignorance at the time on infections) saved the town from the plague. During the early nineteenth century, Borgomanero lost its last walls and it became a commercially and economically more modern centre. Borgomanero took an active part in the Italian Risorgimento: the brothers Ercole and Antonio Maioni paid with exile raising the Italian flag in Turin in 1821; Maddalena Zoppis lost an eye during the Five Days of Milan in 1848; Costantino Pagani was one of the volunteers participating in the Expedition of the Thousand led by Giuseppe Garibaldi. Moreover, the city was occupied by the Austrian army in the aftermath of the Battle of Novara (1849). Twentieth century figures of note include Mora and Gibin, gold medals of the Italian resistance movement, and Achille Marazza, member of the National High Liberation Committee of Italy, who in 1967 donated the villa and library to the town, now home to the foundation that bears his name.