Кіріспе

Фильм жанры
Фильм жанры

"Түн ортасындағы фильм" термині 1950-ші жылдары АҚШ-тың жергілікті телеарналарының төмен бюджетті жанрлық фильмдерді кешкі бағдарлама ретінде көрсетуден бастау алады, көбінесе олар ирониялық пікірлер білдіретін жүргізушімен бірге көрсетілетін. Кино құбылысы ретінде, ерекше фильмдердің түн ортасында көрсетілуі 1970 жылдардың басында бірнеше қалалық орталықтарда, әсіресе Нью-Йоркте, "Эль Топо" фильмімен Эльгин театрында басталды, кейіннен бүкіл елге тарады. Түн ортасындағы негізгі емес фильмдерді көрсетудің мақсаты – культты фильмдердің көрермендерін қалыптастыру, оларды қайта-қайта қарауға және бастапқыда контрмәдениеттің ортасында әлеуметтік байланысқа түсуге ынталандыру болды. "Қорқынышты Рокки" фильмінің ұлттық сәттілігі және кино көрсету индустриясының экономикалық өзгерістері "түн ортасындағы фильм" құбылысының мәнін өзгертті. 1980-ші жылдары мәдени және саяси қарсылықтың кең таралған тенденцияларымен байланысы әлсіреген соң, түн ортасындағы фильм таза ойын-сауыққа айналды – нәтижесінде, ол өзімен аттас теледидар форматына жақындады. "Түн ортасындағы фильм" термині қазір екі түрлі, бірақ байланысты мағынада қолданылады: төмен бюджетті B фильмдердің синонимі ретінде, театрларда да, теледидарда да кешкі көрсетілімдерге тән арзандықты көрсетеді, және культты фильмнің синонимі ретінде.

Теледидарда

1953 жылы Экрандағы актерлер гильдиясы B сериялы фильмдерді теледидарға таратуды жеңілдететін қалдық төлемдер жоспарына келісті. АҚШ-та көптеген жергілікті телеарналар кешкі уақытта арзан жанрлық фильмдерді көрсетуді бастады; бұл кешкі уақыттағы көрсетілімдер қауіпсіз уақыттан кейін болды, яғни олар әдепсіз мазмұнға қатысты Федералды байланыс комиссиясының ережелерінен көп жағдайда босатылған еді. 1954 жылдың көктемінде Лос-Анджелес телеарнасы KABC фильмдерді таныстыру үшін ерекше алып барушыны пайдаланып, бұл тұжырымдаманы кеңейтті: бір жыл бойы сенбі күнгі кештерде Майла Нурми жаңа қабылдаған секси қан сорғыш кейіпкері ("Сенің бағынышты қызың") болып табылатын "Вампир шоуы" қара юмормен және кесілген қара көйлекпен төмен бюджетті фильмдерді ұсынды. Шоу төрт апта бойы түнгі ортада, кейін сағат 23:00-ге, содан кейін 22:30-ға ауыстырылды. Онда "Жыншыл жарғақтың қызы" және "Бұздықтың қыспағы" сияқты қорқынышты фильмдер мен "Кісі шақырып өлтіру", "Қозғау – кісі өлтіру" және "Кісі өлтіру үшін кешірім" сияқты триллерлер көрсетілді. Бұл форматты бүкіл елдегі станциялар қайталап, Zacherley және Morgus the Magnificent сияқты кейіпкерлермен кешкі B фильмдерін көрсетіп, ирониялық пікірлер айтты. Екі ширек ғасырдан кейін Кассандра Петерсон Вампираның жағымсыз, толыққанды нұсқасы болатын тұлғаны қалыптастырды. Эльвира, қараңғының қожайыны ретінде Петерсон түн ортасындағы киноның ең танымал жүргізушісі болды. 1981 жылы L.A. қаласындағы KHJ телеарнасынан бастап "Эльвираның киносы" көп ұзамай бүкіл елде таратылды; Петерсон көбінесе төмен бағалы қорқынышты фильмдерді ұсынды, олар тілге тиекті пікірлер үшін үзілістер жасады. Кейбір жергілікті станциялар Movie Macabre пакетін кешкі уақытта көрсетті. Басқалары оны демалыс күндері кешкі уақытта көрсетті; жергілікті жаңалықтардан кейін, басқа жанрлық фильм – түске дейінгі кино – көрсетілуі мүмкін, нәтижесінде "Др. Хекл және мырза Хайп" және "Эвелин қабірден шыққан түн" сияқты виртуалды қосарлы көрсетілімдер пайда болды. USA Network 1989 жылы түн ортасындағы кино пакетін іске қосты – Up All Night, ол негізінен қорқынышты және жұмсақ порнографиялық фильмдерді көрсетті, ол 1998 жылға дейін жұмыс істеді. 1993 жылы Буффало қаласындағы WKBW телеарнасы төмен бюджетті жанрлық фильмдер, шетелдік көркем фильмдер және ақырында белгілі классикалық фильмдердің кешкі қоспасын көрсетуді бастады; Off Beat Cinema кейіннен ұлттық синдикатталды (қазіргі уақытта Retro Television Network арқылы) және 2013 жылдан бастап WBBZ телеарнасынан шықты. 2000-шы жылдары қорқынышты фильмдерге бағытталған кешкі кино бағдарламалары көптеген телеарналардан жоғалып кетті, бірақ B фильмдері, көбінесе мелодрамалық сипатта, әлі де кеңінен қолданылады. America One телеарнасы 1960 жылдардағы The Munsters шоуында Эдди Мунстер рөлін сомдағаны үшін белгілі Буч Патрик жүргізетін Macabre Theatre кино пакетін таратады. 2006 жылы Turner Classic Movies өзінің жаңа кешкі сериясы TCM Underground аясында культ фильмдерін көрсетуді бастады. Ұлыбританияда BBC BBC Two телеарнасында сенбі күндері кешке фильмдер көрсетілді. 1966 жылдың 20 тамызынан бастап BBC Two әр сенбі сайын "Түн ортасындағы кино" эфиріне шықты. Алғашқы "Түн ортасындағы кино" Харди Крюгердің "Көрмеу кездесуі" болды. "Түн ортасындағы кино" әр сенбі сайын BBC Two телеарнасында көрсетіліп, 1970 жылдар бойы жалғасты. The Midnight Movie – BBC-нің түнгі уақыттағы балама ұсынысын жасауға жасаған әрекеті, онда BBC One және ITV басқа екі арналар әдетте сенбілік бағдарламаларын түнгі сағат 12 шамасында аяқтаған кезде. Бұл, ішінара, британ үкіметі BBC және ITV телеарналарының хабар тарату сағатына қойған шектеулеріне байланысты болды, әдетте, бір күнде 8 сағаттан аспайды. BBC Two күндізгі бағдарламаларды көп таратпағандықтан, олар түнгі уақытта, әсіресе сенбіде, эфирде болу үшін жеткілікті уақыт қалдырды, сондықтан "Түн ортасындағы кино" желісі құрылды. Эфирге шығарылған фильмдердің көпшілігі кем дегенде он жыл бұрын болған, бірақ 1967 жылдан бастап эфирге шығарылған фильмдердің барлығы дерлік түсті түсірілген, өйткені BBC Two 1967 жылы түсті теледидар тарату үшін Ұлыбританияның алғашқы каналы болды. Алайда, "Түн ортасындағы кино" ешқашан түн ортасында басталмағанын атап өткен жөн. Фильм түн ортасында көрсетілуге арналған, ол кешкі сағат 11.15-де басталуы мүмкін. 1983 жылы "Түн ортасындағы кино" BBC Two телеарнасынан тоқтатылды, BBC One телеарнасы жұма күні кешке кешке фильмді, әдетте қорқынышты фильмді көрсетті. BBC Two-дегі "Түн ортасындағы кино" слоты кейде кешкі спорттық немесе басқа жанрдағы фильмдермен алмастырылатын болды, олар "Түн ортасындағы кино" желісін қолданбады.

Кинотеатрда

Кем дегенде 1930 жылдардан бері, пайдалану фильмдері кейде түнгі сеанстарда көрсетіліп, көбінесе тәуелсіз роудшоу ұйымдарының бөлігі ретінде ұсынылатын. 1957 жылы Hammer Films компаниясының «Франкенштейн қарғысы» фильмі түнгі көрсетімдерге жол ашты. 1970 жылдары қалыптасқан терминнің мағынасында қандай фильм алғашқы нағыз түнгі кино ретінде саналатыны әлі де ашық мәселе. Критик Дженифер М. Вуд Сан-Францисконың Солтүстік жағалауындағы Palace Theater театрына тоқталады, онда 1969 жылдың ақпан айының соңында Сан-Франциско өнер институтының түлектері Стивен Арнольд пен Майкл Виз, олардың Дали еске түсіретін дипломдық фильмі «Хабарламалар, хабарламалар» сатылып кеткеннен кейін, түнгі сеанстарда ерекше фильмдерді бағдарламалауға шақырылды. Автор Гэри Лахман Кеннет Ангердің «Менің жын-шайтанымның ағайынына шақыру» (1969) атты қысқа фильмінің, «Роллинг Стоунз» концертінің кадрларымен араласып, үстіне қосылған оккульттік символиканың қоспасы, «Эльгин театрында түнгі кино культын ашты» деп мәлімдейді. Нью-Йорк қаласының Челси ауданындағы Эльгин көп ұзамай түнгі кино көрсетілімдерімен танымал болды, ол АҚШ-та өте ерекше мексикалық фильмнің премьерасын өткізді, оны чилилік Дали еске түсіретін режиссер және сценарийші жазған. Кинодағы түнгі кино қозғалысын ояндырған фильм деп танылған – Алехандро Ходоровскийдің 1970 жылы желтоқсанда Эльгинде көрсетілген сюрреалистік «Эль Топо» фильмі. Спагетти-вестерннің конвенцияларын ойнап, фильмді бір газет сыншысы «сынақтар мен жұмбақтарға толы» және «20 жыл бойы «Жабайы топтан» гөрі жалған қанға толы» деп сипаттады. «Эль Топо» бірнеше ай бойы әр түні сатылып, көптеген жанкүйерлер апта сайын қайта оралады. Ол 1971 жылдың маусымына дейін театрларда көрсетілді, бірақ Джон Леннонның ұсынысымен – ол фильмді кем дегенде үш рет көргені хабарланды – Beatles менеджері Аллен Клейн ABKCO кинокомпаниясы арқылы фильмді сатып алып, салыстырмалы түрде дәстүрлі қайта шығаруды жасады. Эльгин көп ұзамай Питер Богдановичтің «Тагтар» (1968) фильмімен тағы бір түнгі хитке ие болды, ол қорқынышты фильмдердің басты кейіпкері Борис Карлоффтың соңғы рөлдерінің бірі және сол дәуірдегі кісі өлтірулер мен басқа да саяси зорлық-зомбылыққа байланысты әңгіме болды. 1971 жылдың қарашасына қарай, Эльгиннің жанында Манхэттеннің төрт театры түнгі кино көрсетілімдерін ұйымдастырды: St. Marks (Луис Бунюэльдің франко-испан дәстүріндегі сюрреализмнің жарқылы «Viva la muerte», сондай-ақ Леннонның тағы бір сүйіктісі), Waverly («Тірі өлілердің түнін» алмастырған «Equinox»), Bijou («Freaks» және «Тірі өлілердің түні») және Olympia (бразилиялық саяси қара комедия «Macunaíma»). «Equinox» (1970) және «Тірі өлілердің түні» (1968) екеуі де төмен бюджетті қорқынышты фильмдер, бұл түнгі киноның ескі теледидарлық бренді мен жаңа құбылыстың арасындағы байланысты көрсетеді. Джордж А. Ромероның зомби шедеврі ерекше айырмашылықтардың бірін көрсетті: ол Нью-Йорк пен/немесе Лос-Анджелестен тыс жерде түсірілді, өйткені Ромеро сол кезде Питтсбургте өнеркәсіптік фильмдер түсіріп жатқан. 1971-1972 жылдардың қысында түсірілген Джон Уотерстің «жаман эпосы» «Pink Flamingos», инцест пен копрофагияны қамтиды, жыныстық бұзылулар мен фетишизмге бағытталған түнгі кинолардың ең танымал бөлігі болды. Уотерстің туған қаласы Балтиморда, электр желісі ретінде бір мильдік ұзындықтағы жалғау желісімен апта соңында түсірілген бұл фильм тәуелсіз кино қозғалысының өсуіне ықпал етуде маңызды рөл атқарды. 1973 жылы Эльгин театры «Pink Flamingos» және Жамайкадан келген криминалды драманың таңғажайып саундтрегімен түнгі сеанстарды бастады. Негізгі көрсетілімінде «The Harder They Come» (1972) сәтсіз болды, АҚШ дистрибьюторы Роджер Корманның New World Pictures оны блэксплойт фильм ретінде сатты. Түнгі кино ретінде қайта шығарылып, ол алты жыл бойы бүкіл елде көрсетілді, Реггидің АҚШ-тағы танымалдылығын арттыруға көмектесті. Кейбір фильмдердің түнгі кино әлеуеті олар ашылғаннан кейін біраз уақыт өткеннен кейін ғана танылса да, осы кезеңде нарықты пайдалану үшін таратылған фильмдердің арасында 1973 жылы, мысалы, «Broken Goddess», «Dragula», «Ақ жезөкше мен біт ойыншы» және «Бондаждағы лифті қыздары» (сондай-ақ «Pink Flamingos») Нью-Йоркте түнгі сеанстарда көрсетілді. Осы уақыт аралығында басқа мысалдар (әлі анимацияланған болса да) Ралф Бакшидің 1972 жылы шыққан Роберт Крамб комиксімен бір аттас «Fritz the Cat» фильмі және Салли Крукшанктың 1975 жылғы тәжірибелік қысқа фильмі «Quasi at the Quackadero» болды. Осы уақытта қара комедия «Harold and Maude» (1971) дәуірдегі маңызды Голливуд студиясының фильмінен тұрақты көрермендердің айқын культ аудиториясын дамытқан алғашқы фильм болды; көрінетін болса да, ол 1970 жылдары түнгі кино айналымына көп көңіл бөлмеді, бірақ құбылыс көбірек лагерь қайта жаңғыртуларына бұрылғанда кешкі көрсетімдерде тұрақты болды. Түнгі кино көрсетімдері құбылысы ел бойынша таралып жатты. Милуокиде ол 1974 жылдың мамырында, бұрын Сент-Луисте осындай көрсетімдерді сәтті демелеген жергілікті радио станциясының сату жетекшісінің ықпалымен басталды. Келесі ақпанға қарай Милуокидің төрт театры түнгі кино көрсетілімдерін жүзеге асырып, Marcus тізбегі, олардың бірінің иесі, осы тұжырымды өзінің төрт басқа орталық батыс қалаларындағы театрларына әкелді. «Тас концерттері бар фильмдер үлкен қызығушылық тудырады», - деп хабарлады Boxoffice, «сондай-ақ ғарыш пен фантастикамен айналысатын фильмдер де». Сауда газеті бір түнгі киноны атап өтті: Арло Гутридің саяси мәнді комедиясы «Alice's Restaurant» (1969). 1976 жылғы 1 сәуірден кейінгі түнгі сеанста, алдыңғы жылы бастапқы көрсетімде сәтсіз болған «The Rocky Horror Picture Show» Нью-Йорктің Гринвич-Виллиджіндегі Waverly Theater театрында, түнгі киноның жетекші орындарындағы бірінде ашылды. Фильмнің түнгі көрсетімдері көп ұзамай ұлттық сенсацияға айналып, бүкіл АҚШ-та культты жанкүйерлерді жинады. Әр жұма және сенбі күні кешкі сеанстарда көрермендер экранмен сөйлесіп, фильм кейіпкерлерінің киімдерін киіп, қосымша құралдармен көріністерді ойнап жатты. Әлеуметтік аспекті әрқашан түнгі киноның тартымдылығының бөлігі болса, «Rocky Horror» оны күшейтіп, тартымдылықтың өзіне айналдырды. 1979 жылдың жазында фильм Нью-Йорк аймағындағы жиырмадай қалалық театрларда апта соңындағы түнгі сеанстарда көрсетілді; 20th Century Fox фильмнің түнгі сеанстар үшін бүкіл елде шамамен екі жүз данасын шығарды. Түнгі киноның ең орталық дәстүрлерін қайта бекітті.

Құлдырау

Үлкен қалалардағы артхаус кинотеатрларының коммерциялық сәттілігі, түнгі кино көрсету арнасына арналған ерекше фильмдерді таныстырған, 1970 жылдардың соңында әлеуметтік және экономикалық өзгерістер олардың контрмәдени базасын әлсіреткен соң, төмендеді. 1977 жылдың өзінде жетекші түнгі кино орталықтары жабыла бастады – сол жылы Нью-Йорктегі Бижу кинотеатры құрылған кездегі тікелей ойын-сауыққа толығымен қайта өтті, ал Эльгин гей порнографиясын қысқа ғана көрсеткеннен кейін жабылды. Келесі жылдары бейнежазба құрылғыларының таралуы және кабельдік теледидарда фильм көру мүмкіндіктерінің кеңеюі көптеген тәуелсіз кинотеатрлардың жабылуына әкелді. «Рокки Хоррор» өзінің жеке құбылысы болып қалып келсе, «Хаус» (1977), «Зұлым өлілер» (1981), «Сұйық аспан» (1982), «Пинк Флойд» – «Диуар» (1982) сияқты жаңа фильмдер пайда болғанмен, театрлық түнгі киноның маңызды контрмәдени құбылыс ретіндегі дәуірі аяқталды.

Мұра

1983 жылы киносыншылар Дж. Хоберман мен Джонатан Розенбаум «Түн ортасының фильмі» деп аталатын түн ортасында көрсетілетін фильмдер туралы кітап жариялады. 1988 жылы Торонто халықаралық кинофестивалінің «Түн ортасындағы безуақыт» бөлімі ашылғаннан кейін түн ортасында кино көрсетудің жаңа форматы пайда болды. Содан бері, жаңа немесе соңғы фильмдер кейде түнгі кинотеатрларда «хит» болып табылады. 1990-жылдардағы ең табысты фильмдердің қатарында «Оскар» жүлдесіне ие болған австралиялық «Шөл патшайымы, Присцилланың бақи шарықталуы» (1994) және 1995 жылы «Рази» жүлдесіне ие болған «Шоугерлс» стриптиз драмасы, сондай-ақ «Бөлме» (2003) бар. (Тод Браунингтің 1932 жылғы «Freaks» қорқыныш фильмі, түнгі киноның қайта жандануының бастауы, лагерь ретінде қарастыру үшін тым қараңғы және тым әлеуметтік тұрғыдан өткір.) «Reefer Madness» фильмі түн ортасында сүйікті фильм ретінде қабылдануының ирониясы контрмәдениеттік сезімталдыққа негізделген болса, қазір оның орнына ностальгияның парадоксальды элементі пайда болды: аталған кинофестивальдегі ең танымал фильмдердің қатарында Джон Хьюздің ең үздік туындылары – «Таңғы ас клубы» (1985), «Жұмбақ қыз» (1986) және «Феррис Бюллердің күні» (1986), сондай-ақ «Goonies» (1985) жасөспірімдерге арналған фильмі бар. 2006 жылдың соңына қарай «Rocky Horror» әлі де елдегі отыз екі жерде апта сайын, ал тағы да екі ондаған жерде айына кем дегенде бір рет көрсетілуде. Бұл құбылыстың өркендеу кезеңінде түсірілген екі танымал түнгі фильм Ұлттық кино тізіліміне енді: «Eraserhead» (2004 жылы) және «The Rocky Horror Picture Show» (2005 жылы). «Freaks» (1932) және «Night of the Living Dead» (1968) фильмдері тиісінше 1994 және 1999 жылдары тізімге қосылды. «Гарольд пен Мод» түнгі кино ретінде қабылдаудан бұрын культты фильм болған, ол да 1997 жылы тізімге енді. Сондай-ақ, тізімде «Quasi at the Quackadero» (2009) және «Pink Flamingos» (2022) фильмдері де бар.