Кіріспе

Батыс ләззаты – ат көрмелеріндегі батыс стиліндегі жарыс түрі. Бұл жарыста жылқының мінез-құлқы, жай және ақырын, бірақ жиналған ырғақпен жүруге бейімділігі, сондай-ақ тыныш және сергектік қасиеттері бағаланады. Жылқыға мінуге "ләззат" сыйлайтындай, тегіс қозғалып, өте жайлы болуы керек. АҚШ және Канададағы көптеген жеңіл тұқымды жылқылар ашық жарыстарда немесе тек бір тұқымға арналған көрмелерде батыс ләззаты класында бәсекелесе алады. Дегенмен, жылқының дене бітімі мен темпераменті осы жарыста маңызды рөл атқарады. Сондықтан, тыныш, сабырлы, жиналған, жұмсақ жүрісі бар және ақырын, бақыланатын қозғалысты ұзақ сақтауға қажетті күшті дене бітіміне ие болған жылқылар ең бәсекеге қабілетті болып табылады.

Тұқымдар

Кез келген тұқымды батыс ойын-сауық сыныптарында көрсетуге болады. Байқаудың ең жоғары деңгейлері көбінесе бір тұқымға ғана шектелген жарыстарда болады, бірақ төменгі деңгейде бірнеше тұқым бір-бірімен бәсекелесе алатын ашық сыныптар бар. Тұқымына қарамастан, жылқы көбінесе баяу, жеңіл, тыныш және сергек қозғалыс жасауы, етекке минималды әсер етуі күтіледі. Жылқының қалыпты пішіні немесе стилі тұқымға қарай өзгеруі мүмкін. Ашық немесе барлық тұқымдық жарыста судьялар американдық кварталдық жылқы, американдық бояулы жылқы және аппалуза сияқты тұқымдарды артық көреді, бірақ Морган жылқысы және араб жылқысы сияқты басқа тұқымдардың сапалы өкілдері де бәсекеге қабілетті болуы мүмкін, егер олардың табиғи дене бітімінен туындаған жоғары орналасқан мойны үшін жазаланбаса. Миссури Фокс Троттер және Теннесси Уокер сияқты "қадамды" тұқымдар көбінесе жүгіруден өзге аралық қадамдарын бағалауға бейімделген стандарттармен өздерінің батыс ойын-сауық сыныптарына ие. Тіпті дәстүрлі түрде ағылшын стилінде көрсетілетін, мысалы американдық ат жегілген немесе фризиандық тұқымдар да, осы тұқымдардың дене бітімі мен қозғалысына бейімделген бағалау талаптарымен батыс ойын-сауық сыныптарын ұсынуы мүмкін.

Мал тұқымы

Көптеген жылқы тұқымдары "тегіс жоғарғы сызық" деп аталатын стильде көрсетіледі. Олардың қозғалысы "гүлді кесу" деп сипатталады, себебі олардың тізелері көтерілмейді, бірақ артқы жағы белсенді жұмыс істейді және есікшелері дене астына жеткілікті мөлшерде иіледі. Олардың мойны құрсаумен шамалас деңгейде, ал басы тік сызықтан сәл алда ұсталады, бірақ құрсауы құрсаудан төмен болса, жазаланады. Басы мен мойны кез келген қарқында аз қозғалады. Олар минимал немесе тіпті толыққанды баулы байланыссыз және баудың ілмегімен көрсетіледі. Бұл жылқыларды көрсету стилі "Техас" ковбой дәстүрінен туындаған.

Седелді тұқымдар

"Арба түріндегі" жылқылар – әртүрлі мөлшердегі және дене бітіміндегі, жоғарырақ және иілімді мойны бар, тізе буындары табиғи түрде жақсы қозғалатын жылқы тұқымдарының кең тобын қамтиды. Олар "Калифорниялық" вакеро ковбой дәстүрінен, әсіресе толыққанды қазық бітпен мінгізілген жылқыдан алынған стильде көрсетіледі. Жылқылардың мойны сәл иілген, бастары жерге шамамен тік түсетіндей төмен және жинақы болуы керек, ал аттардың тым иіліп немесе "ернеуден тыс" шығуы жазаланады. Өзінен-өзі жүретін жылқы қажет, бірақ осы эффектке көбінесе салмақты жүректердің көмегімен қол жеткізіледі, себебі олар табиғатынан біршама байланыста жүреді және негізгі типке қарағанда көбірек алға жылдамдықпен қозғалады. Араб және Морган жылқыларын өсірушілер батыс жарыстарына арнайы өсірілген жылқыларды шығарады және көптеген қатысушыларды тартатын батыс ойын-сауық сыныптарын ұсынады. Американдық ат шабысы немесе Фризиан сияқты тұқымдар басқа жарыстарға қарағанда батыс жарыстарында аз қатысады, бірақ сыныптар бар. Көптеген жүрісті жылқылар қалаған дене бітімі мен стиль тұрғысынан арба түріндегі санатқа жатады, бірақ олардың жүріс критерийлері жүріссіз жылқы тұқымдарынан едәуір өзгешеленеді.

Жабдық

Аттар мен аттылар батыс жабдықтары мен киімдерімен көрсетіледі. Аты батыс үлгісіндегі қамшымен жабдырылады және мұрындығы жоқ ашық қапталғы тұтқа тағады. Атты ұзын жеңді көйлек киеді, кейде жилет немесе күртка, шалбар, ковбой шапқысы және ковбой буттарымен бірге. Қолғаптар мен шпоры (тілгіш) қосымша. Көйлектер, жилеттер немесе күрткалар көбінесе жарқын түсті болады және кейде батыс киімдеріндегі танымал стильдерді қайталайтын әсемдікпен безендіріледі. Шағын жарыстарда аттылар көбінесе шалбарларының үстінен джинс киеді, ал аймақтық және ұлттық жарыстарда әйелдер аттының көйлегіне немесе шалбарына сәйкес келетін батыс үлгісіндегі полиэстер шалбар киеді, ал ерлер көбінесе джинс таңдайды. Ерлер әдетте жібек мойын орамал тағады, ал әйелдер де мойын орамал тағулары мүмкін, бірақ соңғы жылдары ережелер жеңілдетілгендіктен, әйел аттыларда брошкалар мен әшекейлер де жиі кездеседі.

Көрмелеу

Барлық батыс ойын-сауық аттары таза болуы керек (әдетте жарысқа қатысудан бұрын жуылады) және жақсы күтімде болуы керек, аяқтары, тұмсық жолы, құлақтары, тұмсығы және басқа да бөліктері таза кесілуі керек, күтімнің егжей-тегжейі тұқымға қарай әртүрлі болады. Тұмсық жолының ұзындығы көбінесе тұқымға байланысты анықталады, мойны ұзын тұқымдар әдетте асыл тұқымды жылқыларға қарағанда ұзын тұмсық жолымен ерекшеленеді. Көптеген қарапайым көрермендер жылқының түлігінің стиліндегі тұқымдық айырмашылықтарды байқайды. Мода жылдан жылға аз-кем өзгеретін болса да, асыл тұқымды жылқыларда түлік көбінесе қысқа және жұқа болады, жиі "таспалы" болып келеді, себебі түлік көптеген кішкентай бөліктерге бөлінеді және әрбір бөлігіне кішкентай резеңке ленталар оралып, түліктің жалпы көрінісі тегіс әрі таза болуын қамтамасыз етеді. Дегенмен, кейбір жылдары ұзын түліктер сәнге енген, ал кей жылдары жұқа түлікке алдынан тоқылған немесе түліктің алдыңғы бөлігінде бірнеше кішкентай тоқымалар жасау танымал болды. Араб және Морган жылқылары модаға бейім емес, себебі олар ұзақ жылдардан бері "табиғи" ұзын, жұқаланбаған, ленталанбаған, тоқылмаған түліктерімен көрсетілуі тиіс. Шапшаң және Saddlebred тұқымдары әдетте ағылшын және батыс ойын-сауық сыныптарында бірдей түлік стилін таңдайды – ұзын және ағып тұратын, бірақ маңдайға және түліктің алдыңғы бөлігіне түрлі-түсті лента тоқылады. Құйрықтары көбінесе барлық тұқымдарда салыстырмалы түрде ұзын және ағып тұрады. Жасанды құйрықтар немесе құйрықтарды ұзартуға көбінесе рұқсат беріледі, бірақ Араб және Морган жылқылары үшін тыйым салынған, себебі толық құйрық – тұқымдық белгі.

Сыныптық рәсім және талаптар

Жарысқа қатысушылар бір уақытта аренаның сыртқы шетімен жүреді. Барлық қатысушылардан, төрешінің бұйрығы бойынша, атпен қадам басу, жүгіру (баяу жүгіру), және аренада екі бағытта жүгіру, сондай-ақ тыныш тұрып, жылдам артқа шегіну талап етіледі. Сонымен қатар, көптеген төрешілер ұзақ қадамды, әсіресе ұзақ жүгіруді және кейбір тұқымдарда жылдамдықпен жүгіруді сұрайды. Жеңімпаз аттың анықталуы аттың қозғалысының сапасы, дұрыс мінез-құлқы, қозғалыстағы формасы және сабырлы мінезіне байланысты болады. Америкалық тоқсандық жылқы қауымдастығының (AQHA) жарыс ережелерінде айтылғандай, "еркін, тепе-теңдікті және ынталы атқа барынша баға берілуі керек, ол атқа отырудың ләззатын сыйлайды". АҚШ Ат спорты федерациясының (USEF) Батыс бөлімшесі де ұқсас талаптар қояды. Қателер шамадан тыс жылдамдық немесе баяулық, қадамның бұзылуы, немесе бастың дұрыс емес орналасуы сияқты бұзушылықтар бойынша бағаланады. Америкалық бояулы жылқы қауымдастығының ережелеріне сәйкес, батыс ләззатында баға беру үшін, ат жеңіл басқарумен және қорқытпастан, ыңғайлы, өзін-өзі ұстап, сенімділікпен, ынтамен және тепе-тең, ағынмен қадаммен алға жылжуы керек. Мұны бағалау үшін төреші алты қасиетті қарастыруы керек: ырғақ және ритм, жоғарғы сызық және көрініс, тұрақтылық және қадамның ұзындығы, осы ретпен. Каденс – аттың кез келген қадамдағы аяқтарының дәлдігі. Ритм – кез келген қадамдағы сол аяқтардың жылдамдығы. Жоғарғы сызық: Бас және мойын аттың дене бітіміне сәйкес, табиғи және бос күйде болуы керек. Бас тік сызықтан артық көтерілмеуі немесе төмен түспеуі керек, себебі бұл қорқыту немесе қарсылық сезімін тудыруы мүмкін. Көрініс жағымды болуы керек, көздері анық және жарқын, мінезі ынталы болуы керек. Тұрақтылық – сынып бойындағы әр қадамда бірдей жоғарғы сызықты, ырғақты және ритмді сақтай білу қабілеті. Қадамның ұзындығы аттың дене бітіміне қатысты ақылға қонымды болуы керек, аяқ-қолдар толық созылуы тиіс. Кез келген батыс ләззаты сыныбының жеңімпазы осы алты қасиетті ең жақсы үйлестіретін ат болуы керек. Батыс ләззатын бағалауда ырғақ пен ритм ең маңыздысы және бірінші болып қарастырылуы керек. Батыс ләззатындағы атты отырғызу орны терең, тірек ұзын болуы керек, бұл аттың артқы жағынан күш алып, иықтарын көтеруіне көмектеседі. Жеңілдіктер бос және сергітілген күйде болуы керек, бірақ тыныш және жұмсақ сигналдар қолданылуы мүмкін. Атқа отырғызу шеберлігі ләззат сыныбында бағаланбаса да, дұрыс орналасқан атты отырғызушы аттан жақсы нәтиже алады.

Даулар

Батыс жарауы жарыстары, кез келген шара сияқты, дау-дамайлар мен қиын жағдайларға толы. Кейде сәнге айналған нәрселер шектен шығып, тіпті зорлыққа дейін жетеді. Сондықтан, ат спортын ұйымдастыратын көптеген мекемелер ең жаман жағдайлардың алдын алу үшін қатаң ережелер енгізеді. Дегенмен, сәндерді реттеу қиын, сондықтан ат жарыстарын санкциялайтын ұйымдар судьяларды біліммен қамтуды осы мәселенің алдын алудың ең тиімді жолы деп санайды. Батыс жарауы аттың тыныш мінезі мен әдептілігіне баса назар аударады, сондықтан кейбір адамдар дұрыс жаттығудың орнына, аттарын тыныштандыру үшін дәрі-дәрмек қолдануға тырысады. Алайда, AQHA және USEF есірткіге қатысты ережелері өте қатаң, және есірткі сынағында оң нәтиже көрсеткен аттың иесі мен жаттықтырушысы ауыр жазаға тартылады.

Құйрықты өлтіру

Аттың құйрығын "нервпен" күйрету – тағы бір жаман әдет, егер анықталса жазаланады. Егер жылқы шаршап, ызаланса, ол құйрығын күшпен шайқап, наразылығын білдіреді. Тым ұзақ уақыт көрмеге шығарылған және бірқалыпты жаттықтырылған аттар "көңілі тоймас" болуы мүмкін – бұл термин шаршаған, бақытсыз және ызаланған мінез-құлқы бар атты сипаттау үшін қолданылады. Көңілі тоймас ат көбінесе құлақтарын жапқанда және әр бұйрық алған сайын құйрығын шайқағанда көрінеді. Құйрық шайқау жазаланатындықтан, кейбір жарысқа қатысушылар құйрықтың қозғалуын болдырмау үшін көңілі тоймас аттың құйрығындағы жүйкелерді кесуге баруы мүмкін. Бұл атты жәндіктерден қорғау мүмкіндігінен айырып, оны шағушы жәндіктерге қарсы қорғанышсыз қалдырады. Сондықтан бұл әдіс тез тыйым салынды және жүйкесі кесілген аттар көрмеге қабылданбайды. Дегенмен, кейбір жарысқа қатысушылар құйрықты уақытша ұйыту үшін дәрі-дәрмек, спирт инъекциялары немесе механикалық тәсілдерге жүгінеді. Барлық тәсілдер анықталған жағдайда заңсыз, бірақ із қалмайтындықтан анықтау қиын болуы мүмкін. Жоғары көтерілген құйрық тұқымдық белгісі болып табылатын тұқымдарда құйрықты күйрету мәселесі азырақ, бірақ тіпті осы тұқымдарда да құйрықты уақытша ұйыту толығымен беймәлім емес.

"Қалқа құрылғылары" трендтері

Батыс спорттық ойын-сауық түріне сын айтылды, себебі көптеген судьялар жылқы тұқымдарының арасында, "жаңғақ ролик" деп аталатын, өте төмен бас ұстауын жақсы көретін. Бұл жағдайда жылқы басын құйрық сүйегінен әлдеқайда төмен ұстайды. Бұл мәселелі, себебі сондай-ақ жылқыны "алдыңғы жағымен" (алдыңғы аяқтарына тым көп салмақ түсіріп, артқы аяқтарымен дұрыс иықтап жүрмей) өте баяу қозғалуға мәжбүрлейді. Ұзақ мерзімде осылайша, өте жасанды күйде қозғалу кейбір жылқыларда денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін, тіпті сау жылқы да алға жылжығанда артқы жағын денесінің астына дұрыс келтіре алмайды. Бұл әдет және оның тудырған проблемалары, әсіресе басқа ат спортының қатысушылары арасында, бұл саланы нашар бағалауға себеп болды. Индустрия "жаңғақ ролик" әдетін жазалау үшін ережелерін өзгертті, бірақ кейде әлі де тым төмен бас ұстауға тап болады. USEF ережелерінде жылқының басы құйрық сүйегінің биіктігінен төмен болмауы керек делінген, ал AQHA-да идеалды жүріс "тегіс жоғарғы сызықпен" орындалуы керек деген талап қойылған. Қосымша ережелер сынып барысында жылқының жүрісін ұзартуды талап ету арқылы экстремалды бас ұстауды қиындатады. AQHA жағдайында, дұрыс және бұрыс нәрсені көрсету үшін барлық лицензияланған судьяларға видеолар жіберілді, сондай-ақ материалдар жалпы жұртшылыққа қолжетімді болды.

Тоқтату туралы дау

Қазіргі трендтерге сәйкес, шамамен барлық тұқымдағы жылқылардың мінез-құлқында тізгінді ең жоғары дәрежеде босаңсытып, икемдеп ұстау қажеттігі көрінеді. Батыс елдеріндегі жарыс аттары бұрыннан-ақ босаң тізгінмен жүргенімен, соңғы жылдары тізгіннің көзге түсетін "икемделуі" артық күшейді. Дегенмен, жылқыға "өздігінен жүру" дағдысын дұрыс үйрету үшін уақыт, жақсы мінез-құлық және сақтықпен жаттығу қажет. Әсіресе, жылқыны тек отырыс позыциясы (кейде дауыс) арқылы жылдамдығын өзгертуге, тоқтатуға үйрету үшін тізгінді тартып ұстамау керек. Осылайша, жылқының жылдамдығын тізгінсіз баяулатудың балама әдісі пайда болды, ол "шпорга тоқтату" деп аталатын жаңа, өте даулы техника. Бұл әдіс кейбір жаттықтырушылардың жылқыны шпорга қысымымен баяулатуға және тоқтатуға үйрету үшін қолданатын дәстүрлі емес тәсіл. Шпорга, өкше немесе аяқ қысымы көбінесе жылқыны жылдамдату үшін қолданылатындықтан, бұл техника кейбір сыншылармен "тормозды басқару" деп аталады және 2003 жылдан бері бірнеше ірі батыс жарыс ұйымдарымен келіспейді. AQHA батыс жарыс аттарының дұрыс және бұрыс стилі мен қозғалысы туралы видеолар сериясын жариялағаннан кейін, шоу-рингте марапатталмайтын қанағаттандырмас қасиеттердің тізімі жасалды, ал шпорга тоқтату тізімнің басында тұрды. Батыс жарыс ортасындағы бұл дау-дамай дрессаж саласындағы Роллкур туралы пікірталасқа ұқсас, әсіресе бұл практика жануарларды зорлау болып табыла ма деген мәселеге қатысты. Сала мамандары шпорга тоқтатудың дұрыстығы туралы әртүрлі пікірде. Жатықтырушы Боб Авиланың айтуынша: "Шпорга тоқтату – бұрын-соңды ойлап табылған ең нашар нәрсе. Егер мен жаттығуға шпорга тоқтатумен келген жылқы алсам, мен оны тек бір шараға қатыстыра аламын: батыс жарысы". Ал AQHA төрешісі және жаттықтырушысы Марк Шеридан: "Шпорга тоқтатуға сізде ешқандай қиындық болмауы керек және [жылқымен] қандай шараларға қатысуға шешім қабылдасаңыз да, ол оңай өтуі керек. Жеке мен тек тоқтату мен кері жүру кезінде шпорга тоқтату қолданамын". Одан аз күш қолданатын әдіс "түймелерді" орнату деп аталады. "Түйме" – бұл жылқыға белгілі бір қарқынмен немесе жылдамдықпен жүруді бұйырған операторлық шарттау арқылы жаттықтырылған аяқ немесе шпорга позыциясы. Бұл көбінесе жеке жылқы мен атты командаға бейімделеді. Шпорга тоқтатуға қарағанда бұл әдіс аз күш қолданса да, жылқыны отырыс, қол, салмақ және дауыс сияқты дәстүрлі көмектерден алшақтатады, бұл жануардың өте жасанды қозғалысына әкелуі мүмкін.