Құтб уд Дин Баһадүр Шаһ: Гужарат Сұлтандығының тарихы

Кіріспе

Құтбұддин Бахадур Шах, туған аты Бахадур Хан – 1526 жылдан 1535 жылға дейін және 1536 жылдан 1537 жылға дейін Үндістандағы кеш ортағасырлық патшалық Гужарат сұлтанатын билеген Мұзаффар әулетінің сұлтаны. Ол ағаларымен бәсекелесіп, таққа отырды. Ол өзінің патшалығын кеңейтіп, көрші мемлекеттерге көмек көрсету үшін жорықтар жасады. 1532 жылы Гуджарат моғол императоры Хумаюнның шабуылына ұшырап, құлдырады. Бахадур Шах 1536 жылы патшалықты қайтарып алды, бірақ ол португалдықтармен келісім жасасқан кезде кемеде қаза болды. Бахадур Шаһтың әскеріне коли тайпасы және абиссиниялықтар кірді. Гуджараттың колылары Хамбат шығанағында Бахадур Шаһтың көмегімен Хумаюнға шабуыл жасады.

Ерте жылдары және шығу тегі

Бахадур Шах Гуджаратты билеген Мұзаффарид әулетінен шыққан. Әулеттің бастауы Оңтүстік Пенджабта болған. Бахадур Шахтың әкесі – Шамс-уд-Дин Мұзаффар Шах II, ол 1511 жылы Гуджарат сұлтандығының тағына отырған. Ол Панипат шайқасында болған, бірақ шайқасқа қатыспаған. 1526 жылы Мұзаффар Шах II қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Сикандар Шах келді. Бірнеше апта билік құрғаннан кейін, ол өзінің құлы Имад-ул-Мулк Хуш Кадамның бұйрығымен өлтірілді. Имад-ул-Мулк Сикандардың інісі, Насир Ханды Махмуд Шах II атағымен таққа отырғызып, оның атынан елді биледі. Үш ханзада уландырылды. Сикандар Шахтың билігіндегі жалғыз оқиға – оның бауыры Латиф Ханға қарсы аттандырылған әскердің жойылғандығы, оған Мунганың Рана Бхим (қазіргі Чхота Удайпур) көмектескен. Бахадур Хан әкесінің қайтысы туралы хабарды естіген соң Гуджаратқа оралды. Ақсүйектер Имад-ул-Мулк ісінен бас тартып, ханзада Бахадур Ханға көптеген жақтастар қосылды, олардың ішінде Дандуканың иесі Тадж Хан да болды. Бахадур бірден Чампанерге аттанды, Имад-ул-Мулкты тұтқындап, өлтірді, ал Насир Ханды улады. 1527 жылы Бахадур Шах атағымен таққа отырды. Оның ағасы Латиф Хан, Кохистан немесе Палдың төбелі жерінен (Пал Дадхвав, Булода, Гуджарат маңы) Рая Бхимнің көмегімен таққа құқығын талап етті. Ол жеңіліп, Гуджарат әскерінің қолына жараланып түсті, жараларынан қайтыс болып, Халолда жерленді. Рая Бхим өлтірілді. Бхимнің мұрагері Раисинг Даходты тонаған кезде, оған қарсы үлкен күш жіберілді, оған Тадж Хан басшылық етті. Тадж Хан Раисингтің жерін қиратты және оның бекіністерін бұзды. 1530 жылы патша Нагорға аттанды және Дунгарпурдың Притхивираджы мен Читордың Рана Ратанси елшілерін қабылдады. Рананың елшілері Мальва сұлтандығының Махмуд Шах II-нің Читторға басып кіргеніне наразылық білдірді. Махмуд Бахадурдың алдына келіп, осы басқынды түсіндіруге уәде берді. Бахадур күтті. Бірақ Махмуд келмегендіктен, Бахадур оған барып кездесетінін айтты. Ол Мандуды қоршады және Махмудтың әскерінен дезертир болғандарды жақсы қабылдады. 1531 жылдың 28 наурызында Мандуда Махмуд сұлтан мен оның жеті ұлы қарсылықсыз тұтқындалды. Малва оның мемлекетіне қосылды. Ол сол кезде отыз бір жаста және билік құрған он бірінші жылында еді. "Мират и Сикандари" кітабының авторының айтуынша, Бахадурдың өлтірілуіне себеп – оның Декан сұлтандарына, португалдарға қарсы одақ құруға шақырып жіберген хаты вице-корольдің қолына тиген. Себебі қандай болмасын, екі тараптың да арам пиғылы болған, ешқайсысы бастапқы жоспарын жүзеге асыра алмады. Оқиғалар жоспарсыз, өзара күдікпен шашылып кетті. Осыдан кейін 1538 жылы Диуді қоршау болды, нәтижесінде Диу 1961 жылға дейін португалдардың бақылауында болды.

Bahadur Shah was born in the Muzaffarid dynasty, which ruled over Gujarat. The origins of the dynasty lied in south Punjab. Bahadur Shah's father was Shams ud Din Muzaffar Shah II, who had ascended to the throne of the Gujarat Sultanate in 1511. He was present at the Battle of Panipat, though he did not take part in fighting. After death of Muzaffar Shah II in 1526, Sikandar Sháh succeeded. After few weeks in power, he was murdered on the instructions of his slave Imád ul Mulk Khush Kadam, who seated an infant brother of Sikandar's, named Násir Khán, on the throne with the title of Mahmud Shah II and governed on his behalf. Three other princes were poisoned. The only event of Sikandar's reign was the destruction of an army sent against his brother Latíf Khán who was helped by Rána Bhím of Munga (now Chhota Udaipur). When Bahadur Khan received the news of the death of his father, he returned to Gujarat. The nobles deserted Imád ul Mulk's cause, and prince Báhádur Khán, was joined by many supporters prominent among whom was Táj Khán, proprietor of Dhandhuka. Bahádur marched at once on Chámpáner, captured and executed Imád ul Mulk and poisoning Násir Khán ascended the throne in 1527 with the title of Bahádur Sháh. His brother Latíf Khán, aided by Rája Bhím of the Kohistan or hill land of Pál (Pal Dadhvav, near Bhuloda, Gujarat), now asserted his claim to the throne. He was defeated, and fell wounded into the hands of the Gujarát army and died of his wounds and was buried at Halol. Rája Bhím was slain. As Bhím's successor Ráisingh plundered Dahod, a large force was sent against him, commanded by Táj Khán, who laid waste Ráisingh's country and dismantled his forts. In 1530 the king marched to Nágor, and gave an audience both to Prithviraj of Dungarpur and to the ambassadors from Rána Ratansi of Chittor. The Rána's ambassadors complained of encroachments on Chittor by Mahmúd Shah II of Malwa Sultanate. Mahmúd promised to appear before Bahádur to explain the alleged encroachments. Bahádur waited. At last as Mahmúd failed to attend Bahádur said he would go and meet Mahmúd. He invested Mándu and received with favour certain deserters from Mahmúd's army. The fortress fell and Sultán Mahmúd and his seven sons were captured without any resistance on March 28, 1531 Mandu. Malwa was annexed into his kingdom. He was then thirty one years old and in the eleventh year of his reign. According to the author of the Mirăt i Sikandari the reason for Bahádur's murder was that a message from him to the Deccan sultans, inviting them to join him in an alliance against the Portuguese, had fallen into the hands of the viceroy. Whatever may have been the provocation or the intention, both sides had treacherous designs; neither party was able to carry out his original plan. The end was unpremeditated, hurried on by mutual suspicions. These events were followed by the 1538 Siege of Diu which resulted in the permanent occupation of Diu by Portuguese which lasted till 1961.

Сұлтандығы

Гумаюн Сұлтан Баһадүрді жеңгенге дейін Гуджарат билігі өзінің шарықталу нүктесінде болды. Асыл Раджпут әулеттерінің ұлдары, Читор Рана Сангасының немересі Притирай және Гвалиор Раджасының туысы Нарсингх Дева, Сұлтанның қарауында болуға құлшынып тіркелді. Баглан Раджасы Баһадүр Шаһқа өз қызын ерікті түрде берді. Сіндтегі Таттаның Жам Фируз және Бахлул Лодидің ұлдары оның сарайына құлшынып келді. Малва Гуджаратқа тәуелді болды, Ахметнагардың Низам Шахилері мен Бурханпурдың Насирхан оны жоғары тұрған деп мойындады, ал Хандештің Фарукилері Баһадүрдің үнемі берген көмегіне мұқтаж болды. Ол ағалары мен ізашарлары Сикандар Шаһ және Махмуд Шаһ II құрметіне Халолда мазар салдырды. Ол Хиндустани классикалық музыкасының және оның өнерпаздарының, соның ішінде Байжу Бавраның ынталы қолдаушысы болды.

Мұрагерлік

Бахадурдың ұлы болмағандықтан, оның қайтысынан кейін мұрагерлік мәселесі белгісіздік тудырды. Қашқын Моғол ханзадасы Мұхаммед Заман Мирза, Бахадурдың анасы оны өгей ұлы ретінде қабылдағанын алға тартып, таққа талапкер екенін мәлімдеді. Ақсүйектер Бахадурдың туған інісі Хандештің Миран Мұхаммед Шаһын мұрагер етіп таңдады, бірақ ол Гуджаратқа жол жүріп қайтыс болды. Соңында, ақсүйектер Бахадурдың ағасы Латиф ханның ұлы Махмуд ханды мұрагер етіп бекітіп, ол 1538 жылдың 10 мамырында Махмуд Шах III атанды.