Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1808 жылғы фин соғысының шайқасы
1808 battle of the Finnish War
Оравайс шайқасы (кейде Оравайс; ; Slaget vid Oravais) 14 қыркүйектен 15 қыркүйекке дейін аралығында өткен, 1808-1809 жылдары Швеция мен Ресей империясы арасында, Наполеон соғыстарының бір бөлігі ретінде болған фин соғысының шешуші шайқастарының бірі. Қазіргі Финляндияның батысындағы Вёро қаласы маңында өткен бұл шайқас, кейде фин соғысының бұрылыс нүктесі деп есептеледі: Швецияның соғысты өз пайдасына өзгертудің соңғы мүмкіндігі. Бұл қақтығыстың ең қанды шайқасы болды, Савар шайқасымен бірге, кейбір тарихшылардың пікірінше, швед әскерінің шаршауы, жігерсіздігі және үмітсіздігі салдарынан болды: олар соғысты жоғалтып жатты, ал жеңіліс Финляндияны Ресейге беруге әкеп соқты. Бұл шайқаста орыс әскерін басқарған Николай Каменский өте ұсынысқылық әскери қабілеттерін көрсетіп, Суворовтың лайықты шәкірті екенін дәлелдеді. Шайқасқа дейінгі жағдайдың белгісіздігін ескере отырып, ол күштерін эшелондық түрде орналастырды; бірақ Оравайстағы негізгі швед күштері анықталғаннан кейін, шешуші сәтте барлық күшін шайқас алаңына шоғырландыруға тырысты.
The Battle of Oravais (occasionally Orawais; ; Slaget vid Oravais) from September 14 until September 15 was one of the decisive battles in the Finnish War, fought from 1808 to 1809 between Sweden and the Russian Empire as part of the wider Napoleonic Wars. Taking place in modern day Vörå in western Finland, it is sometimes regarded as the turning point of the Finnish War: the last chance for Sweden to turn the war to her advantage. It was the bloodiest battle of the conflict, along with the Battle of Sävar, which some historians attribute to the exhaustion, resignation and desperation of the Swedish army: it was losing the war, and defeat led to its loss of Finland to Russia. In this battle Nikolay Kamensky, who was in charge of the Russians, displayed outstanding military qualities, showing himself a worthy disciple of Suvorov. Considering the uncertain situation before the battle, he deploys his forces in echelons; but, as soon as the main Swedish force at Oravais is determined, he endeavours to bring everyone onto the battlefield at a crucial moment.
Кіріспе
Соғыс басталғанда швед әскерлері Оулуға шегінді. Олар 1808 жылдың жазының соңында Свеаборг бекінісі тапсырылғанмен, ресейліктерді ығыстырып, Савонияға жетуге үлкерді. Ресей тез қалпына келді, тамыздың соңында швед әскері жағалау жолымен солтүстікке қарай қайта шегіне бастады. Қоршауға түспеу үшін полковник Георг Карл фон Добелен бригадасымен алдын ала Никарлебиге жіберілді. Қоршау қаупі күшейтілген болып көрсетілді, бірақ швед әскері осы кезде үрей мен құлдырау белгілерін таныстырып жатты. 13 қыркүйекте армия Оравайсқа бет алды және Ютаста орыстармен шайқасып жатқан фон Добеленнен жаңалық күту үшін тоқталды. Оравайста зеңбірек дауысы естіліп, фон Добеленге көмек үшін бригада жіберілді. Ресейдің бас әскері Васадан швед әскерін қуып жетті. 14 қыркүйекке дейінгі түн Вёра мен Оравайс арасындағы жол бойындағы лагерьтерде өткізілді. Жылдам генерал-майор Яков Кульневтің әскерлері алға шығып, шведтермен бірінші болып кездесті. Шведтер шайқасқа 3500 мен 5500 сарбаз дайындаған, ал Хьюго Шульманның мәліметінше, ең ықтимал саны 5000-ға жуық болды. Ресейліктерде 6000-нан астам немесе 7000 сарбаз болды. Кейбір швед және ресейлік бағалаулар бойынша, олардың қарсыластарының саны сәйкесінше 7000 және 8500 адамды құрады.
At the beginning of the war, Swedish forces had retreated to Oulu. They had then managed to repel the Russians and reach Savonia despite the capitulation of the fortress of Sveaborg by the end of summer 1808. Russia recuperated quickly, and by the end of August the Swedish army was again retreating northwards along the coastal road. To avoid being encircled, Colonel Georg Carl von Döbeln was sent in advance to Nykarleby with a brigade. The threat of encirclement was exaggerated, but the Swedish army was at this point showing signs of panic and collapse. On 13 September the army left for Oravais and it halted to await news from von Döbeln, who was fighting the Russians at Jutas. The sound of a cannon was heard in Oravais, and a brigade was sent to reinforce von Döbeln. The Russian main army had marched from Vasa in furious pursuit of the Swedish forces. The night before 14 September was spent in bivouacs along the road between Vörå and Oravais. The impulsive General Major Yakov Kulnev's troops had taken the lead and were the first to make contact with the Swedes. The Swedes had between 3,500 and 5,500 men available for the battle, with the most likely figure being near 5,000 men according to Hugo Schulman. The Russians had 6,000 or over 7,000 men. According to some Swedish and Russian estimates, their enemies had 7,000 and 8,500 men respectively.
Шайқас
Таң атқанда Кулнев әскерлері мен швед посты арасында орман ішіндегі көпірде алғашқы оқтар атқыланды. Оқ атыс күшейді, швед позициясы үздіксіз нығайтылды, ал Кулневтің артындағы ресейлік күштердің қалған бөлігі жетіп келді. Екі тараптан да ауыр шығындармен шайқас жалғасты, бірақ шведтер үшін жағдай шыдайсыз болды. Олар сағат 10-да қорғаныс позицияларына шегінді. Шведтердің басты позициясы солтүстікке қарай (шведтердің оң қанатында) Балтық теңізінен кіретін шығанақпен қорғалған қырқа бойында орналасты, ал Fjärdså өзенінің оңтүстіктен солтүстікке қарай ағысы қосымша қорғаныс мүмкіндігін берді. Қырқаның алдындағы орман артиллерияға орыстардың орман шетіне жиналатын келуін жақсы көру үшін тазартылды. Содан кейін екі күш арасында артиллериялық оқшау басталды және ресейліктер швед позицияларына шабуыл жасағанға дейін бір сағатқа созылды. Ресейдің сол қанатындағы Кулнев шведтердің оң жағына шабуыл жасады, бірақ оның күші Fjärdså өзенінде батқандықтан кері қайтарылды. Ресейліктер Николай Демидов басшылығымен оң қанатын нығайтып, тағы бір шабуыл жасады. Бұл да сәтсіз аяқталды, бірақ осы жолы шведтер түсініксіз себеппен өз позицияларын тастап, қарсы шабуылға шықты; Адлеркрейц осыған қатысты бұйрық бермеген. Шведтердің қарсы шабуылы қарсы атыспен тоқтатылды және ауыр шығындарға ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Сағат 2-де шайқас әлі шешілмеген еді. Ресейліктер шведтердің сол қанатын айналып өтуге екінші рет тырысты. Бұл ресейлік орталықты әлсіретті, және Адлеркрейц әлсіздікті пайдалану үшін күшті шабуылға бұйрық берді. Ресейліктердің қарқынды атысына қарамастан, шабуыл жылдам өрбіді, және бүкіл шведтік желі қозғалысқа ілесіп кетті. Ресейліктердің барлық қатарлары таңертең шайқас басталған орманға қайта шегінуге мәжбүр болды. Алайда, оқ-дәрінің азаюы Адлеркрейцтің шешуші соққы беру әрекетін сәтсіз етті. Ресейлік күштер келген кезде, шаршаған швед армиясы қайтадан қорғаныс позициясына қайтты. Осы кезде шайқас әлі де шешілмеген еді (атыс және қантөгіс жалғасты), бірақ генерал Каменский: "Шведтерді позицияларынан ығыстырғанға дейін күресуді тоқтатпаңыздар" деді және Демидовтың оң қанатына әлсіз швед сол қанатына тағы бір шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл маневр басталғанда түн түсіп, шайқас он төрт сағатқа созылды; бұл швед армиясы үшін тым ауыр болды, олар орыс штыктарының шабуылынан асығыс түрде солтүстікке шегінді. Орыс әскері қысқаша қуалаудан кейін көпірді өртеп жіберді. Әскерлер Каменскийді құштарлықпен қарсы алды, ол барлық лагерьлерді аралап, үлкен-кішінің бәріне жеңісі үшін алғыс айтты. Бұл он жеті сағаттық шайқас науқанның ең ұзақ және қанды шайқасы болды.
At dawn the first shots were exchanged between Kulnev's troops and a Swedish outpost by a bridge in the forest. Firing intensified, the Swedish position was reinforced continuously while the remainder of the Russian forces behind Kulnev arrived. Fighting continued with heavy losses on both sides until the situation became untenable for the Swedes, who retreated to their defensive positions at 10 a. m. The retreat was covered by a single artillery piece commanded by the fifteen year old sublieutenant Wilhelm von Schwerin. The Swedish main position was deployed along a ridge which was protected to the north (on the Swedish right wing) by an inlet from the Baltic, and the Fjärdså stream with its south to north flow provided added defensive potential. The forest in front of the ridge had been cleared to afford the artillery a better view of the arriving Russians, who were regrouping at the edge of the forest. Artillery bombardment then began between the two forces, and continued for an hour until the Russians mounted a frontal assault against the Swedish positions. Kulnev, on the Russian left wing, struck the Swedish right, but was repelled when his force became bogged down in the Fjärdså stream. The Russians now reinforced their right wing, under Nikolay Demidov, and another assault was made. It was also repelled, but this time the Swedish unexplainably left their positions and counterattacked; Adlercreutz had issued no order to that effect. The Swedish counterattack met overpowering fire and was forced to withdraw with heavy losses. At 2 p. m. the battle was far from decided. The Russians made a second attempt at turning the Swedish left flank. This thinned the Russian center, and Adlercreutz ordered a forceful attack to exploit the weakness. Despite the intensive Russian fire, the attack proceeded swiftly, and the whole Swedish line was carried along by the movement. The entire Russian line was forced to retire back into the forest where the battle had begun earlier in the morning. However, dwindling of ammunition frustrated Adlercreutz's attempted decisive stroke. As Russian reinforcements arrived, the spent Swedish army retired to their defensive positions again. At this point the battle was still undecided (the gunfire and bloodshed continued), but General Kamensky said "don't stop fighting until the Swedes are forced out of position" and ordered Demidov's right wing to make yet another attempt on the weak Swedish left wing. When this maneuver started night had fallen and the battle had already raged for fourteen hours; it became too much for the Swedish army, which hastily retreated to the north from the Russian bayonet attack. A brief Russian pursuit also followed, which ended with the Swedes burning the bridge. The soldiers enthusiastically greeted Kamensky, who went round all the camps, thanking everyone from small to great for their victory. This seventeen hour battle was the longest and bloodiest of the campaign.