Кіріспе

Талдау есебі
Дүниежүзілік есірткі туралы есеп – БҰҰ Есірткі және қылмыс жөніндегі кеңсесінің жыл сайын жариялайтын басылымы. Ол нарық тенденцияларын талдайды және есірткі нарықтары туралы толыққанды статистиканы жинақтайды. Ол деректерді пайдаланып, есірткіні әлемдік мемлекеттік органдардың араласуын қажет ететін мәселе деп қорытындылауға көмектеседі. ЮНАИДС өз веб-сайтында: «Заңсыз есірткілерді қолдану – тұрақты алдын алу, емдеу және күтімді талап ететін әлеуметтік және денсаулық проблемасы ретінде қарастырылуы керек. Бұл БҰҰ Есірткі және қылмыс жөніндегі кеңсесі 26 маусымда жариялаған 2015 жылғы Дүниежүзілік есірткі туралы есептің негізгі қорытындыларының бірі» деп мәлімдеді.

Тарих

Дүниежүзілік есірткі туралы баяндаманы БҰҰ-ның есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы жыл сайын жариялайды. Алғашқы баяндама 1997 жылы, агенттік құрылған жылмен бірге жарық көрді. Агенттікке қылмыстың алдын алу, қылмыстық әділет және қылмыстық заңнаманы реформалау жауапкершілігі жүктелді. Дүниежүзілік есірткі туралы баяндама жаһандық есірткі нарықтарындағы маңызды өзгерістердің жылдық шолуы ретінде және дәлелдерге негізделген есірткіге қарсы іс-қимыл жоспарларын жариялау құралы ретінде қолданылады. Алғашқы баяндама жарияланғалы бері 19 Дүниежүзілік есірткі туралы баяндама жарық көрді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының есірткі және қылмыспен күрес жөніндегі басқармасының басшысы

2010 жылдың 9 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Пан Ги Мун Ресей Федерациясы азаматы Юрий Федотовты Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыспен күрес басқармасының атқарушы директоры қызметіне тағайындады. Федотов мырза сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары болып табылады. Федотов 1972 жылдан бері БҰҰ-да белсенді қызмет атқарып келеді, ол кезде ол Женевадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздандыру комитетінің КСРО делегациясының құрамында болды. Осы уақыттан бері ол адам саудасы және есірткі трафигі мәселелерінде халықаралық деңгейде белсенділік таныстырып келеді. Осыған байланысты, ол аймақтық бастамаларды техникалық көмекпен қолдау арқылы есірткі трафигіне қарсы күресті нығайтуды қатты қолдайды. Федотов мырза сондай-ақ, Дүниежүзілік есірткі туралы баяндамада қамтылған тиімді есірткі саясатының бүкіл экономиканы дамытуға септігін тигізуі мүмкін екенін жақтады. 2015 жылдың 26 маусымында ол 2015 жылғы Дүниежүзілік есірткі туралы баяндаманың жариялануына қатысты мәлімдеме жасады. Ол өз сөзінде: "Бұл баяндамада табысты жобалардың тұрақты заңды экономиканы дамытуға, оның ішінде біліктілік беруге, жерге, несиеге және инфрақұрылымға қол жеткізуге, сондай-ақ маркетингтік қолдауға және нарықтарға қол жеткізуге мүмкіндік беретіні көрсетілген" деді. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыспен күрес басқармасының атқарушы директоры ретінде БҰҰ мүше мемлекеттерін осы бағдарламалар мен бастамаларды қаржыландыру арқылы қолдауға шақырады, себебі бұл қаржыландыру олардың ұлттық экономикасын дамытуға көмектеседі.

Зерттеу әдістемесі

Дүниежүзілік есірткі туралы баяндама негізінен мүше мемлекеттер жылдық есептер сауалнамасы арқылы ұсынған деректерге сүйенеді, оны Есірткілер жөніндегі комиссия жаңартып, бақылайды. Осы мемлекеттердің барлығы Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасына жыл сайын есірткіге қарсы күрес саласындағы ұлттық ақпаратты ұсынуға міндетті, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда Біріккен Ұлттар Ұйымы сауалнамаға қатысқан барлық мүше мемлекеттерден 100% жауап алмайды. Дүниежүзілік есірткі туралы баяндама алдыңғы жылдан ұсынылған ақпарат негізінде дайындалады. Егер мүше мемлекеттен жеткілікті ақпарат ұсынылмаса немесе басқа да қатысты жағдайлар туындаса, Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы қосымша, сенімді көздерден, мысалы, үкіметтік дереккөздерден ақпарат іздейді. Баяндамаға ұсынылатын ақпараттың стандарты мен сенімділігін арттыру үшін бірнеше әрекеттер жасалды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы жылдық есептер сауалнамасына сүйенудегі көптеген қиындықтарды атап өтті, мысалы, деректерді тексерудің қиындығы, мүше мемлекеттердің деректерді үзірлі түрде ұсынуы және деректердегі кемшіліктерді жою. 2015 жылғы Дүниежүзілік есірткі туралы баяндамаға сәйкес, есірткіге сұранысқа қарағанда, есірткімен жарақаттану туралы деректерді беруде үлкен жетістік болды – 78% толыққан, ал есірткіге сұраныс – 61% толыққан. Бұл басқарма бюджеттік шектеулерге де тап болды, өйткені оның бюджетінің 90% ерікті үлестерге байланысты.

Құрылымы

Дүниежүзілік есірткі туралы есеп – кең көлемді және жан-жақты құжат. Есептің алғашқы мазмұны – БҰҰ Есірткіге қарсы бақылау бағдарламасының атқарушы директорының алғы сөзі, ол оқырмандарға осы зерттеуді жариялау мақсаты туралы түсінік береді. Одан кейін түсіндірме жазбалар келеді, олар есептегі аббревиатуралар мен қысқартулардың анықтамаларын ұсынады. Сонымен қатар, БҰҰ Есірткіге қарсы іс-қимыл бағдарламасы халықаралық есірткі тасымалы саласында шекараларды қалай ажырататынын және есірткі құнының есептелуін АҚШ долларымен жүргізетінін көрсетеді. Содан кейін есептің негізгі тұжырымдамаларын қысқаша баяндайтын қорытынды келтіріледі, сондай-ақ деректер мен графиктер де ұсынылады. Мысал ретінде 2014 жылғы есепті қарастырсақ, деректер келесі форматта ұсынылған:
+Кокаинді ұстау динамикасы (2003 жылғы базалық көрсеткіш)
2003 1
2004 1.1
2005 1.5
2006 1.2
2007 1.4
+Канабис ұстау динамикасы (2003 жылғы базалық көрсеткіш)
2003 1
2004 1.05
2005 0.8
2006 0.9
2007 1
+Героин мен заңсыз морфин ұстау динамикасы (2003 жылғы базалық көрсеткіш)
2003 1
2004 1.1
2005 0.9
2006 1.2
2007 1
Алғы сөзден, түсіндірме жазбалардан және қорытындыдан кейін Дүниежүзілік есірткі туралы есепте екі негізгі бөлім бар. Бірінші бөлім "Заңсыз есірткі материалдарының зерттеу статистикасы және трендтерді талдау" деп аталады және бірнеше кіші бөлімдерді қамтиды. Онда есірткі қолданудың жаһандық ауқымы, есірткілердің денсаулыққа және әлеуметтік салдары, аймақтық есірткі қолдану трендтері, опиаттар туралы мәліметтерге шолу, кокаин туралы мәліметтерге шолу, канабис туралы мәліметтерге шолу, амфетамин тәрізді стимуляторлар туралы мәліметтерге шолу және психоактивті заттар туралы мәліметтерге шолу сияқты тақырыптар қарастырылады. Екінші бөлім зерттеулер мен деректерді жинақтау нәтижесінде анықталған маңызды тақырыпқа арналған. Мысалы, 2014 жылғы есептің екінші бөлімі "Прекурсорларды бақылау" деп аталады. Онда кіріспе, прекурсорлық химиялық заттардың сипаттамасы, химия өнеркәсібінің прекурсорлық химиялық заттарды басқа мақсатқа пайдалануға бейімділігі, халықаралық қауымдастықтың реакциясы, прекурсорлық химиялық заттардағы трендтер, заңсыз есірткі өндірісінде қолданылатын негізгі прекурсорлар және қорытынды ескертулер сияқты кіші бөлімдер бар. Осы екі негізгі бөлімнен кейін есепте қосымшалар мен сөздіктер келтіріледі. 2017 жылы есірткіге байланысты өлім-жітімнің шамамен үштен екі бөлігіне опиоидтар себеп болды, деп 2019 жылдың 26 маусымында Дүниежүзілік есірткі туралы есепте жарияланды. Дүниежүзілік есірткі туралы есепте көрсетілген жаһандық опиоид қолданушыларының саны – 585 мың адам – бұрынғы бағалаудан екі есе көп. БҰҰ Есірткі және қылмыс жөніндегі кеңсесінің зерттеуі есірткіге байланысты денсаулыққа зиян келтірудің бұрынғыдан да ауыр және кең таралған екенін көрсетіп отыр, осыған байланысты 35 миллион адамға есірткіге тәуелділікке қарсы ем-шаралар қажет.

Сын

Есептің дұрыстығы қазір сынға алынып, оның деректері әлемдік нарықтағы есірткінің құнын тым жоғары бағалауда деп айтылуда. Питер Ройтер мен Виктория Гринфилд "Глобалды есірткі нарығын өлшеу" атты мақаласында БҰҰ-ның Есірткіге қарсы бақылау бағдарламасы тұтынушылар базасы сияқты факторларды ескермейтінін мәлімдейді (мысалы, АҚШ сияқты есірткі тұтынушылар базасының сандарын героин ағыны мен бағасын анықтау үшін пайдалану, бірақ шындығында олар әлемдегі героиннің шамамен 5% құрайды және Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағыдан әлдеқайда жоғары бағамен сатылады). Олардың келтірген есірткі деректерінің тағы бір маңызды мәселесі – бұл деректер "сауда ағынын емес, айналымның көлемін" көрсетеді. Мақалада әлемдік есірткі нарығының құны жылына 20-25 миллиард доллар шамасында деп болжанып отыр, бұл БҰҰ-ның Есірткіге қарсы бағдарламасының 500 миллиард долларынан мүлдем өзгеше. Питер Андреас пен Келли М. Гринхилл "Секс, есірткі және дене саны: жаһандық қылмыс пен қақтығыстағы сандар саясаты" кітабында бұл көрсеткіштер бұрмаланып, манипуляцияланатынын, тіпті көбінесе солай болатынын айтады. Олар "Заңсыздық сандар саясатын мүмкін етеді" деп жазады. Андреас пен Келли саяси тұлғалардың сандармен қалай ойын ойнайтынын талқылайды. Олар көрсеткіштерді жоғарылату, бұрмалау және жасаудың бірнеше себептерін келтіреді, олардың бірі – үкімет немесе кез келген ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйым) үлкен қауіпке (есірткінің көптігіне) қарсы жақсы қауіпсіздік қамтамасыз еткені үшін жағымды жарықтан көрінеді.