Кіріспе

А. Дж. Крониннің 1937 жылғы романы «Цитадель» – А. Дж. Крониннің 1937 жылы алғаш рет жарияланған романы. Ол медициналық этиканың күрделі мәселесін жаңаша көтеріп, осы саладағы жаңашылдықпен ерекшеленеді. Роман он жыл өткен соң Ұлыбританияда Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің (NHS) құрылуына негіз салды деп есептеледі. АҚШ-та бұл роман 1937 жылғы Америка кітап сатушылар қауымдастығы мүшелерінің дауыс беруімен Ұлттық кітап сыйлығына ие болды. Доктор Кронин бұл, оның бесінші кітабында, Оңтүстік Уэльс аңғарларындағы көміршілер қауымдастығында дәрігерлік тәжірибесінен алған тәжірибелеріне сүйенді, сияқты екі жыл бұрын жарық көрген «Жұлдыздар төмен қарай» романында да қолданған тәсілді пайдаланды. Ол Тредэгар қаласындағы көмір шаңын тыныс алу және өкпе аурулары арасындағы байланысты зерттеп, оның нәтижелерін баяндады. Сонымен қатар, ол Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің үлгісі болған Коттедж ауруханасындағы Тредегар медициналық көмек қоғамында дәрігер болып жұмыс істеді. Кронин бір сұхбатында: «Мен «Цитадельде» медициналық мамандық туралы, оның кемшіліктері, ғылымға мойын бұрмайтын консервативті көзқарастары, жалғандықтары және жеке куә болған оқиғалардағы қорқынышты жағдайлар туралы барлық ойымды жаздым. Бұл жеке адамдарға емес, жүйеге бағытталған сын» деді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1924 жылдың қазан айында, идеалист және жаңадан біліктілік алған дәрігер Эндрю Мэнсон Шотландиядан Уэльстің шағын (құрастырылған) тау-кен қалашығы Drineffy-ге (кейбір бейімделулерде Blaenelly деп аталады) Доктор Пейдждің көмекшісі болып жұмыс істеуге келеді. Ол Пейджтің денсаулығының нашарлағанын және оның мүгедек екенін, сондай-ақ барлық жұмысты жасауға тура келетінін және оның еңбекақысы өте аз екенін біледі. Мэнсон ашылған нашар санитарлық жағдайларға қорқынышпен қарап, жағдайды жақсартуға тырысады және циник, жартылай ішкілікке құмар доктор Филип Деннидің қолдауын алады. Кейін Мэнсон оның бұрын хирург ретінде беделін жоғалтқаннан кейін дәрігердің көмекшісі лауазымына ие болғанын біледі. Қызметтен кеткеннен кейін, Оңтүстік Уэльс көмір кенішінің жанындағы "Абералау" шахтасындағы шахтерлерге медициналық көмек көрсету схемасында көмекші болып жұмысқа орналасады. Осы жұмысының нәтижесінде Мэнсон мектеп мұғалімі Кристин Барлоуға үйленеді. Кристин күйеуіне силикозды зерттеуде көмектеседі. Пациенттерінің, көбінесе шахтерлердің өмірін жақсартуға құштар Мэнсон өкпе аурулары саласындағы таңдаған зерттеулеріне көп уақыт арнайды. Ол MRCP емтиханына дайындалады және оны тапсырады, ал зерттеулері жарияланғаннан кейін MD ғылыми дәрежесін алады. Зерттеулерінің арқасында ол Лондондағы "Кендер шаршау кеңесінде" жұмыс істейді, бірақ жеке практика ашу үшін алты айдан кейін қызметтен кетеді. Бай клиенттерден оңай ақша табу туралы ойға алданып, бастапқы қағидаларынан айырылып, Мэнсон сәнді пациенттермен және хирургтармен араласып, әйелінен алыстайды. Хирургтің салдарынан науқас қайтыс болады, бұл оқиға Мэнсонды практикасын тастап, қағидаларына оралуға мәжбүр етеді. Ол әйелімен қарым-қатынасын жақсартады, бірақ кейін әйелі автобус астында қалып қайтыс болады. Мэнсон бейкүнде хирургты кісі өлтіруде айыптайды, осыдан кейін оны американдық туберкулез маманы Ричард Стиллменмен жұмыс істегені үшін Бас медициналық кеңеске шағымдайды, тіпті пациент оның клиникасында сәтті емделгеніне қарамастан, Стиллменде медициналық білімі болмаған. Стиллменнің пневмоторакс әдісімен жасаған емдеуі, зардап шеккен өкпені азотпен құлауды қамтиды және сол кезде бұл әдіс кеңінен қабылданбаған. Әділетгерінің күңгірт болжамдарына қарамастан, Мэнсон сотта өз әрекеттерін қорғайды және медициналық тізілімнен шығарылмайды.

Тарихи контекст

Романның қызығушылық тудыру себебі – оның ерікті медициналық бірлестікті бейнелеуінде, ол Кронн 1920 жылдары бір кезде жұмыс істеген Тредэгар медициналық көмек қоғамының негізінде (толыққанды сынсыз емес) салынған. Бұл қоғам кейін Анеурин Беван басшылығымен құрылған Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне шабыт берді. «Цитадель» романы аудармада өте танымал болды, тіпті 1944 жылға дейін Үшінші рейхтегі кітап дүкендерінде сатылды. Ғалым және Холокосттан аман қалған Виктор Клемперер: «Ағылшын романдары әрине тыйым салынған, бірақ әр дүкен терезесінде А. Дж. Крониннің кітаптарын кездестіруге болады: ол шотланд және Англиядағы әлеуметтік және мемлекеттік қызметтердің кемшіліктерін ашады» деп жазған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол коммунистік блок елдерінде де сұранысқа ие болды, онда Кронин сол кездегі жарияланған британ авторларының санатында болды.

Бейімделулер

Роман 1938 жылы Роберт Донат, Розалинд Рассел, Ральф Ричардсон және Рекс Харрисон қатысқан фильмге бейімделді, ал теледидарлық нұсқаларына романның бір американдық (1960), екі британдық (1960 және 1983) және екі итальяндық (1964 және 2003) бейімделулері кірді. Романның үнді тілдерінде үш фильмге түсірілді: хинди тіліндегі «Тере Мере Сапне» (1971), бенгал тіліндегі «Жибан Сайкате» (1972) және телугу тіліндегі «Мадхура Свапнам» (1982). 2017 жылы Кристофер Рейсонның радиоға бейімдеуі BBC Radio 4 арнасында 15 минуттық драма ретінде көрсетілді. 2021 жылдың маусым айында Radio 4 Кристофер Рейсон мен Том Нидхэм жазған екі 45 минуттық бөлімнен тұратын, ұзақ радиолық бейімдеуді эфирге шығарды.