Кіріспе

Құстар түрлері

Аиолорнис инкредибилис – Америка Құрама Штаттарының батысында қырылып кеткен терратор құсының бір түрі. Тек шашыраңқы қалдықтары ғана табылған, олардың жасы ерте плиоцен (занклин) мен кеш плейстоцен аралығында екені анықталды. Түр 1952 жылы Говард клинопись сүйек негізінде алғаш рет Teratornis incredibilis деп сипаттаған, ал 1999 жылы Кемпбелл, Скотт және Спрингер оны Aiolornis жаңа туысына жатқызды. Туыстың атауы ежелгі грек сөздері айолос және орнис-тен шыққан. Айол – гректердің жел құдайы, ал орнис – «құс» деген мағынаны білдіреді. Incredibilis атауы «ұсынылмайтын» немесе «сенімсіз» дегенді білдіреді. А. инкредибилис өте жақын туысы Teratornis merriami-ге қарағанда аз танымал, бірақ А. инкредибилис одан әлдеқайда ірі болған. Ол Солтүстік Америкадағы басқа мегафауналармен бірге жойылып кеткен болуы мүмкін.

Ашу тарихы

1952 жылы сипатталған алғашқы Айолорнис материалы – Невада штатының Бейкер қаласынан солтүстікке қарай 34 шақырым жерде орналасқан Уайт Пайн округінің Смит-Крик үңгірінен табылған клиноидті сүйек. Қазба төртінші кезеңге жатады және сипаттамасында Teratornis merriami-мен ұқсастықтары байқалды, сондықтан құстың бастапқы сипаттамасында T. incredibilis атауы қолданылды. Бұл үлгі оның айтарлықтай үлкендігі мен басқа да айырмашылықтарына байланысты жаңа түрге атау беруге жеткілікті деп есептелді. Голотиптік үлгі (түрдің негізі) T. merriami-дегі бірдей сүйектен шамамен 40% үлкен. 1999 жылы жарияланған қайта сипаттамада түр өзінің жеке туысына, Aiolornis, А. incredibilis ретінде ауыстырылды. Осы қайта сипаттамадан бұрын, T. incredibilis-ке диагностикалық емес төрт қосымша үлгі жатқызылған. Алайда, осы материалдың барлығы шын мәнінде Айолорниске тиесілі ме, жоқ па, әлі де нақты белгілі емес, себебі қазбалар фрагментті және олардың арасындағы уақыт аралығы үлкен. Қалдықтардың ішінде шыбық сүйектің жақын ұшы, сәуір сүйектің алыс ұшы, карпометакарптың фрагментті жақын ұшы және мүңкірттің алдыңғы бөлігі бар. 1999 жылғы мақалада түрге жаңа сүйек, ішік сүйек (жоғарғы қол сүйегі) де жатқызылды. Үлгі 1993 жылы сәуір айында Калифорния штатының Риверсайд округіне қарасты Мурриеттадан шамамен 1 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Квинтин көлінен жиналды. Ол T. merriami-ден бірнеше жағынан ерекшеленеді. А. incredibilis және T. merriami арасындағы көптеген айырмашылықтар бұрынғысы үшін Aiolornis жаңа туысын құруды қолдады.

Сипаттама

Айолорнис тераторн ретінде жіктеледі, ал оның бұрынғы Teratornis-ке жақындығы оның сыртқы түрі туралы болжамдар жасауға мүмкіндік береді. Ол көбінесе Teratornis-тің ірі нұсқасы ретінде бейнеленеді. Айолорнис Teratornis-тен бірнеше ерекшеліктерімен көзге түседі, олардың ең айқындысы – мөлшері. Оның қанаттарының ұзындығы 5-тен 5,5 метрге дейін жетеді деп есептеледі, ал салмағы шамамен 23 кг құрады, бұл оны Солтүстік Америкадағы ең үлкен, мүмкін ең үлкен, ұшуға қабілетті құс етеді. Голотиптік материал T. merriami-ден бірнеше маңызды тұрғыдан өзгеше. Мысалы, Айолорнистің os carpi ulnare-сінде анық қырқасы бар, ол facies articularis ulnaris-тің соңын құрайды және одан әрі созылып, ulno ulnocarpal байланысының бекітілу нүктесіне жақындасады. Бұл бекітілу нүктесі Teratornis-тегімен салыстырғанда пропорционалды түрде ұзын, және сүйектен анық көрінеді. Facies articularis ulnaris та Teratornis-ке қарағанда сәл ойыс, ал дорсальді жиегі вентральді жиектен төмен орналасқан. 1999 жылғы мақалада сипатталған жартылай иық сүйегі T. merriami және Argentavis magnificens-тен бірнеше жағынан ерекшеленеді, бірақ ең бастысы, dorsalis facies M. latissimus dorsi-нің бекітілу ұзындығы бойында жақсы жазық, дистальді ұшына жақын жерде ғана сәл дөңгелектеу болады, сондай-ақ facies posterioris және dorsalis facies дерлік тік бұрышпен қиылысады, ал M. latissimus dorsi-нің ену сызығы margo anteriodorsalis-тің анық көрінетін "бұрышын" бойлай өтеді.

Жіктеу

Айолорнис Teratornithidae тұқымдасына жатады, ал бұл тұқым Cathartiformes отрядына кіреді. Бұл отрядқа жойылған және қазіргі Жаңа әлемнің қарқыралары да кіреді.