Кіріспе
Апелляциялық соттың ағылшын траст құқығы және заңдар қақтығысы саласындағы сот шешімі. Бұл мәселе марқұм Роберт Максвелл жасаған алаяқтықтарға байланысты туындады. Бұл шағым толық шешімге қатысты емес, ал алдын ала мәселені анықтау үшін жасалған шағым болатын: атап айтқанда, мәселені шешу үшін қолданылатын құқық ағылшын құқығы ма, әлде Нью-Йорк құқығы ма? Макмиллан негізгі мәселе – өтемалдау туралы талап екенін, демек мәселені шешу үшін ағылшын құқығы қолданылуы керек деп мәлімдеді. Жауапкер банктер басты мәселе акцияларға меншік құқығын анықтау екенін, сондықтан бұл мәселені шешу үшін Нью-Йорк құқығы қолданылуы тиіс екенін айтты. Бұл жарияланған шешім алаяқтыққа қатысты істердің бірі және, мүмкін, осы істер сериясындағы ең көп таралған және сілтеме жасалатын шешім. Алғашқы сатыдағы сот отырысы толық мән-жайларды қарау үшін ([1995] 1 WLR 978, Миллетт судьясы алдында) "бір жылға жуық уақыт, 1992 жылдың қазанынан 1993 жылдың шілдесіне дейін" кеткен. Жауапкер банктер алғашқы сатыда да, апелляциялық шағымда да жеңіске жетті.
Фактілер
Macmillan Inc компаниясы Делавэр штатында тіркелген және Роберт Максвелл басқаратын компания еді. Ол Нью-Йорк компаниясы Berlitz International Inc компаниясының басым акцияларын иеленді. Максвеллдің басшылығымен Berlitz акциялары Bishopsgate Investments Trust plc (Роберт Максвелл мен оның отбасына тиесілі және басқарылатын компания) компаниясына оның өкілі ретінде берілді. Содан кейін, Macmillan-ның келісімінсіз немесе білместен, Bishopsgate акциялары үш түрлі қаржы институтынан Максвеллдің жеке мүдделерін қаржыландыру үшін несие алу мақсатында кепілге берілді. Өкім соңында Милетт судьясы аргументтерді ұсынудың күрделілігі мен қымбаттылығын сынады:
Сот 1992 жылдың 26 қазанында басталды. Ол 1993 жылдың 30 шілдесінде аяқталды. Бірақ осымен аяқталған жоқ: 1993 жылдың қараша айында тараптардың келісімімен қосымша дәлелдер ұсынылды. Сот басталғаннан бері іс нысаны (Berlitz) және талапкер (Macmillan) екеуі де сатылды; бір жауапкер (Credit Suisse) екіншісі (Swiss Volksbank) тарапынан сатып алынды; ал Macmillan компаниясының бас компаниясы M. C. C. Нью-Йорк соты бекіткен қайта ұйымдастыру жоспары бойынша жаңадан құрылды. Сотқа ұсынылған құжаттардың көлемі 1000 бетке жуық болды. Олар мәселенің мәнін бүркемеледі. Мәселені нақтылауды сұрағанда, тараптар оның қандай екендігі туралы келісе алмады. 53 куәгерден жазбаша түсіндірулер алынды, олардың 36-сы ауызша куәлік берді және көптеген куәгерлерге қатысты сұрақтар ұзаққа созылды. Шетелдік құқық туралы пікірлер 12 куәгерден алынды, олардың барлығы дерлік толыққанды тексерілді. Іс бойынша құжаттар 120-дан астам папканы толтырды. Шетелдік құқық жөніндегі сарапшылардың есептері 24 папканы құрады, ал тараптардың бастапқы және қорытынды ұсыныстары қосымша материалдармен бірге тағы 40 папканы толтырды. Мұның көп бөлігі қажетсіз болды. Көптеген қайталаулар мен артық мәліметтер кездесті. Сот аяқталғаннан кейін Милетт судьясы заң баяндамаларында толыққанды жарияланбаған ұзын үкім шығарды. Өкінішке орай, шешімнің қайта сипаттамаға қатысты маңызды бөліктері (апелляцияда күшін жойған жоқ) қысқа болу үшін жарияланбады. Апелляциялық сот қараған мәселе бойынша Милетт судьясы Лордтар Палатасының Colonial Bank v Cady and Williams (1890) 15 App Cas 267 ісіндегі шешімін қабылдады және ауысудың заңдылығын анықтау үшін тиісті құқық – ауысу орнының заңы (lex loci actus), яғни Нью-Йорк заңы екенін белгіледі.
Апелляциялық сот
Апелляциялық соттың үш судьясы да негізделген шешімдер қабылдады. Шешімге қатысты ең көп айтылған сынның бірі – үш судьяның барлығы да нәтижеге (Нью-Йорк заңы қолданылды) келіскенімен, әрқайсысы әртүрлі себептер келтірді, ал олардың келтірген себептері сот төрешісінің себептерінен мүлдем өзгеше болды.
Staughton LJ (Ауылдық су айдыны)
Бірінші шешімді Staughton LJ шығарды. Ол заңдар қақтығысы мәселесіне қатысты соттың негізінен үш кезеңнен тұратын мәселемен айналысатынын атап өтті:
Біздің алдымызда, мәселен, үш мәселе тұр, олар мен айтқан заңдар қақтығысының үш кезеңіне сәйкес келеді. Олар: (а) Осы іс бойынша сұрақты қалай сипаттауға болады? (б) Біздің заңдар қақтығысы ережеміз осындай сипаттамаға ие сұрақтар үшін қандай байланыс факторын қарастырады? (в) Ол байланыс факторы қандай құқық жүйесін қолдануды талап етеді? Содан кейін ол фактілерді қорытындылап, әр мәселені жеке-жеке қарады. 1-кезеңде (сипаттамалау) Macmillan компаниясы қайтару (негізсіз байыту) туралы талапты алға тартты, сондықтан мәселе Dicey & Morris (12-басылым) еңбегінің 201-бабының (с) тармақшасына сәйкес шешілуі керек. Осы жағдайда, байыту орын алған жердің заңы ретінде ағылшын заңы қолданылуы тиіс. Алайда ол бұл сипаттаманы қабылдамады – мәселе банктердің байығаны емес, акцияларды қайтаруға олардың қаншалықты дұрыс қорғанысқа ие екені болды. Сондықтан бұл жағдайда мәселе талапты сипаттау емес, негізгі мәселені сипаттау болып табылды. 2-кезеңде (құқық таңдау) ол тиісті заңның мүліктің орналасқан жерінің заңы (lex situs) екенін анықтады және оны қолдау үшін Winkworth v Christie Manson and Woods Ltd [1980] Ch 496 және Inglis v Robertson [1898] AC 616 сияқты бірнеше құжаттарды келтірді. Бірақ ол бұл істер тауарларға қатысты екенін және сондай-ақ бұл ереже саудаға берілетін құжаттарға да қолданылатынын атап өтті. Алайда, иелену құқығы сияқты материалдық емес мүлікке қатысты, әдеттегі ереже бойынша басымдық оның орналасқан жеріне емес, иелену құқығының тиісті заңына байланысты анықталады (Dicey & Morris (12-басылым), 123-бап). Содан кейін ол акциялардың «өз ережесі бар» екенін қарастырды. Ол американдық заңның (акцияларды шығарған компания тіркелген заң) дәлелдеріне сәйкес, акциялар саудаға берілетін құжаттар емес екенін атап өтті (Williams v Colonial Bank sub nom Cady (1888) 38 Ch D 388, 403-бет). Ол Cady ісін егжей-тегжейлі қарастырып, талқыланып жатқан мәселелер арасындағы шекараны анықтау қиын екенін мойындады. Содан кейін ол сәл күрт пікір білдіріп: Компания акцияларына кімнің құқығы бар екендігі туралы мәселе акциялар орналасқан жердің заңына (lex situs) сәйкес шешілуі керек деп қорытындылады. Бұл жағдайда бұл компания тіркелген жердің заңы. Кейде бұл акциялар тізілімі сақталатын жердің заңы болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе бүгін туындамайды. Бұл сілтеме айтылған жердің ішкі заңына жасалған; бір кезде қайта жіберу туралы пікір болған, бірақ, мейірімділікпен (немесе өкінішті, жағдайға байланысты) ол тоқтатылды. Содан кейін ол 3-кезеңді (құқық жүйесі) қарастырды. Ол «сатус, корпорация немесе акциялар тізілімінің орны болсын, жауап Нью-Йорк штатында қолданылатын жер заңы» деп есептеді.
There are in essence three issues before us, corresponding to the three stages in a conflict case which I have mentioned. They are: (a) how does one characterise the question in this action? (b) What connecting factor does our conflict rule provide for questions of that character? (c) What system of law does that connecting factor require to be applied? He then summarised the facts and reviewed the issues each in turn. In relation to Stage 1 (characterisation), Macmillan contended the claim relating to restitution (unjust enrichment), and so the issue should be decided in accordance with Rule 201, sub rule (c) of Dicey & Morris (12th ed.). In the context of this case, that would result in the application of English law, as the law of the place where the enrichment occurs. However he rejected that characterisation the issue was not whether the banks were enriched it was whether they had a good defence to the return of the shares. In that case it was not a question of characterising the claim, but characterising the core issue. In relation to Stage 2 (choice of law) he held that the relevant law was clearly that of the lex situs of the property, and cited various authorities in support including Winkworth v Christie Manson and Woods Ltd [1980] Ch 496 and Inglis v Robertson [1898] AC 616. But he noted that those cases related to goods, and that the same rule applied in relation to negotiable instruments. However, in relation to intangible property such as choses in action, the usual rule was the priority was determined by the proper law of the chose in action, not its situs (citing Dicey & Morris (12th ed. ), Rule 123). He then considered whether shares have "a rule of their own". He noted that the evidence of American law (as the law under which the company who issued the shares was incorporated), shares were not negotiable instruments (following Williams v Colonial Bank sub nom Cady (1888) 38 Ch D 388 at 403). He reviewed Cady in some detail and confessed to finding it difficult to draw the boundaries between the issues being discussed. Then with slightly abrupt suddenness he held:
I conclude that an issue as to who has title to the shares in a company should be decided by the law of the place where the shares are situated (lex situs). and in this case, that is the law of the place where the company is incorporated. There may be cases where it is arguably the law of the place where the share register is kept, but that problem does not arise today. The reference is to the domestic law of the place in question; at one time there was an argument for renvoi, but mercifully (or sadly, as the case may be) that has been abandoned. He then went on to consider Stage 3 (system of law). He held that "[w]hether it be situs, place of incorporation or place of share register, the answer is the law of land prevailing in the State of New York."
Аулд Л.Ж.
Екінші (және ең қысқа) сот шешімін Auld LJ шығарды. Ол мәселені «Корпорациядағы акцияларға ие болу құқығы кімге тиесілі?» деп қорытындылады. Macmillan бұл мәселені өтемалдау туралы талап ретінде қарастырғанын, бірақ банктер бұл активке қатысты талаптардың басымдығы мәселесі екенін айтты. Ол «квитанцияға негізделген өтемалдау талаптары» деп аталатын жаңа сот істерін қарастырды және тарихи құқық таңдау ережелерін қолдану кезінде отандық заңның жаңа өзгерістеріне қалай қарау керектігі туралы ескерту жасаған академиялық мақалаларға сілтеме жасады. Ол мүліктік талаптарға қатысты әдеттегі ереже – lex situs қолдану екенін атап өтті, содан кейін өтемалдау талаптарына негізделген құқық таңдаудың осы жағдайда қолайлы екендігіне күмән білдірді. Ол негізсіз байыу туралы талаптың өзі қиын екенін атап өтті, себебі банктер толық құн төледі. Соңында ол «егер фактілер негізсіз байыу туралы талапты растаса да, мәселені шешкені – бұл мәселе. Мен айтқандай, бұл мәселе негізінен меншік құқығына қатысты» деген қорытындыға келді. Ол алғашқы сот судьясының lex loci actus-тың мәселеге қатысы бар деген пікірін қабылдамады. Акциялардың lex situs-ы мәселесіне тоқталып, ол қанағаттанарлықсыз деп санайтын сот шешімдерін қайта қарады. Ол былай деді: Менің ойымша, корпорациядағы акцияларға ие болу құқығының басымдығы мәселесін сол акциялардың lex situs-ы бойынша қарауға негіз бар және мұндай тәсіл дұрыс. Бұл әдетте тіркеу жүргізілетін ел, көбінесе, бірақ әрқашан емес, корпорация құрылған ел. Егер акциялар сауда-саттыққа қойылса, lex situs – бұл сауда-саттық құжаттарын құрайтын қағаздардың табыс етілген жері болады. Содан кейін ол Cady ісін де қарастырып, одан өзгешелігін көрсетті. Ол бұл мәселені шешу үшін Нью-Йорк заңының қолданылуы тиіс екенін мәлімдеді. Renvoi-ді (қайта жіберуді) ол ашық түрде қабылдамаса да, тиісті заң «Нью-Йорк штатының ішкі заңы» екенін айтты.
In my view, there is authority and much to be said for treating issues of priority of ownership of shares in a corporation according to the lex situs of those shares. That will normally be the country where the register is kept, usually but not always the country of incorporation. If the shares are negotiable the lex situs will be where the pieces of paper constituting the negotiable instruments are at the time of transfer. He then also reviewed Cady and distinguished it. He affirmed that the proper law to determine the issue was New York law. Although he did not explicitly reject renvoi he stated that the proper law was "the domestic law of New York.
Алдус Л.Ж.
Үшінші және соңғы шешімді Aldous LJ шығарды. Фактілерді тағы да егжей-тегжейлі баяндағаннан кейін ол Macmillan компаниясы өз ісін ағылшын заңдары мәселені анықтау үшін дұрыс заң екендігін дәлелдегенін растады, себебі сот алдындағы мәселе қайтару (реституция) мәселесі болды. Керісінше, банктер бұл акцияларға кімнің басымдық құқығы бар екендігіне қатысты меншік құқығы мәселесі екенін айтты. Апелляциялық соттың басқа судьялары сияқты, Aldous LJ бұл мәселені меншік құқығы мәселесі деп санады. Ол былай деп шешті: "Мәселе басымдыққа қатысты болғандықтан, ең жақын және нақты байланысы бар заң Нью-Йорк заңы болуы керек. Ол даулы құқықты, атап айтқанда, тізімге енгізу құқығын реттейтін заң". Ол одан әрі түсіндірді: "Корпорацияның акцияларын беруге болатындығы, оларды беруге қажетті формальдықтар және акциялардың иесі ретінде корпорацияның кітаптарына алушыны тіркеу құқығы – барлығы корпорация құрылған заңмен реттеледі деп еш күмәнім жоқ. Содан кейін ол Cady ісін өз қарауымен талқылады (ол оның ұстанымын қолдайтынын мәлімдеді). Ол сондай-ақ осы мәселеге қатысты Солтүстік Американың көптеген шешімдерін келтірді. Соңында ол былай деп қорытындылады: "Меншік құқығына қатысты мәселелерді шешу үшін ең орынды заң – lex situs, яғни корпорация құрылған заң деп санаймын."
I have no doubt that the transferability of shares in a corporation, the formalities necessary to transfer them and the right of the transferee to be registered on the books of the corporation as the owner of the shares are all governed by the law of incorporation. He then proceeded with his own review of Cady (which he asserted supported his position). He also cited a long string of North American decisions relating to the issue. He then concluded: "I believe the appropriate law to decide questions of title to property, such as shares, is the lex situs, which is the same as the law of incorporation."
Шолу
Бұл іс жиі компаниядағы акциялардың орналасқан жерін (lex situs) анықтауға, сондай-ақ қайтару доктринасының материалдық емес мүлікке қолданылмауына қатысты шешім ретінде қарастырылса да, бұл екі мәселе де іс жүзінде қарастырылмады. Macmillan мүлдем бөлек құқық таңдау мәселесін, басқаша сипаттамамен байланысты қозғады. Апелляциялық сот акциялардың орналасқан жеріне қатысты пікір білдіргенде, олардың Нью-Йоркте екендігіне келісті, бірақ мұның себебіне қатысты әртүрлі көзқарастарды ұсынды. Қайтару қолданылмайды деген шешім де ешқандай дәлелдермен негізделмеді, өйткені екі тарап та шетелдік заңға сілтеме жасағанда, ол тек ішкі заңға ғана қатысты болуы керек деп келісті. Сондай-ақ, тараптардың ешқайсысы акциялар тікелей емес, делдалдар арқылы ұсталатындығына байланысты құқық таңдау ережесін өзгертуді ұсынбады. Саудаға қол жетімді акцияларға қатысты басқа мәселелер қолданыла ма деген сұрақ бойынша сот біржақты шешім қабылмады. Staughton және Auld судьялары саудаға шығарылатын акциялар тиісті куәліктер орналасқан жердің заңымен реттелетіні туралы пікір білдірді. Бірақ олар акциялардың саудаға жарамдылығын анықтайтын заң туралы әртүрлі пікірде болды: Staughton судьясы бұл ішкі заң (lex fori) екенін көрсетті, ал Auld – сауда-саттық жасалған жердің заңы екенін ұсынды. Ooi екеуін де дұрыс емес деп санайды. Ол Aldous судьясының пікірін қолдайды, ол акциялардың орналасқан жері, тіпті саудаға шығарылған жағдайда да, компания тіркелген жер болып табылады.
Қабылдау
Бұл жағдайға комментаторлар арасында ара-жібірлі пікірлер болды. Ол кейіпкерлерді сипаттауға қатысты тәсілі тұрғысынан авторитетті деп есептеледі. Дегенмен, қайта жіберуді қабылдамауы толыққанды түпкілікті деп қарастырылмайды. Әдетте, осы іс жиі сілтеме жасалатын негізгі мәселе, яғни компаниядағы акциялардың орналасқан жеріне қатысты, Диси Моррис және Коллинз оны жақсы авторитет ретінде қабылдайды, бірақ оны әртүрлі жағдайларда, әртүрлі мақсаттар үшін басқа орналасқан жерді белгілеуге тырысатын көптеген істермен бірге қарастыру қажет екенін айтады. Хилл оны lex situs таңдау мәселесінде негізінен авторитетті деп санайды, бірақ акциялардың орналасқан жерін анықтау туралы пікір білдірмейді. Осы тұрғыдан алғанда, оны заңның нақты тұжырымдамасы деп қарастыру қиын. Maisie Ooi осы тақырыптағы толық еңбегінде сот шешімінің акциялардың орналасқан жері тізілім орналасқан жерімен анықталады деген бөлігіне қатысты алаңдаушылық білдіреді.
Сын
Сот шешіміне қатысты әртүрлі сын айтылды, бірақ олардың бәрі де жалпы қолдау тапқан жоқ. Кейбір ғалымдар респонденттің қайта жіберілуі доктринасын қарапайым түрде жоққа шығарған шешімді өткір сынға алды. Дегенмен, басқа ғалымдар бұл доктринаның салдарынан туындайтын "ауыр, қымбат және уақытты көп алатын" зерттеулерді жойғанын қолдады. Әрбір жағдайда судьялар тиісті акциялардың депозитарийлік жүйеде сақталғанын ескермеді, көптеген заңгерлердің пікірінше, бұл заң таңдау мақсатында мүліктің мәнін өзгертеді. Бірақ мұның себебі іс қалай ұсынылған және талқыланған болуы мүмкін. Алайда, ең көп таралған сын – үш түрлі талдау бірдей нәтижеге әкелгендіктен, сот шешімінің нақты негізгі қағидасын анықтау өте қиын.