Кіріспе

Тауардың немесе қызметтің бағасының шегі, сатып алушы/сатушының төлеуге/қабылдауға дайындығымен анықталады.

Экономикада резервтік баға – тауардың немесе қызметтің бағасының шегі. Сұраныс тарапынан қарағанда, бұл сатып алушы төлеуге дайын ең жоғары баға; ұсыныс тарапынан қарағанда, бұл сатушы тауар немесе қызмет үшін қабылдайтын ең төменгі баға. Резервтік бағалар аукциондарда кеңінен қолданылады, бірақ оның қолданылу аясы одан да кең. Келіссөздердегі ең жақсы балама нүктесі (BATNA) резервтік бағамен тығыз байланысты. Тараптар BATNA-ны анықтағаннан кейін, олар резервтік бағасын есептей алады. Белгілі бір тауардың немесе қызметтің бағасы туралы келіссөздерде резервтік баға – жеке сан болып табылады. Дегенмен, резервтік баға қолданылатын жағдай осымен шектелмейді. Мысалы, жаңа жұмысқа орналасқанда жалақы мен әлеуметтік пакет сияқты бірнеше мәселе талқыланса, резервтік баға – бірнеше талаптарды қанағаттандыру қажеттілігін білдіретін жиынтық болады.

Сипаттама

Микроэкономикада тұтынушылар тауарлар мен қызметтер үшін төлейтін ең жоғары бағаны, ал сатушылар сатуға дайын болатын ең төменгі бағаны белгілейді. Сол сияқты, қаржы саласында резервтік баға – сонымен қатар бейтарап баға деп те аталады – инвестор өзінің жеке пайда функциясын ескере отырып, қаржы құралын сатып алуға (немесе сатуға) дайын болатын құн. Сатып алушының резервтік бағасы мен сатушының резервтік бағасы арасындағы үлесімді жиі мүмкін келісім аймағы немесе келіссөздер ауқымы деп атайды; яғни, сатып алушы мен сатушы екеуі де келісімге келетін бағалар ауқымы. Мысалы, сатушы белгілі бір өнім үшін қабылдауға дайын ең төменгі баға 10 доллар болса, ал сатып алушы сол өнім үшін 15 долларға дейін төлеуге дайын болуы мүмкін. Мүмкін келісім аймағы 10 мен 15 доллар арасында болады. Резервтік бағалар аукциондарда кеңінен қолданылады, онда сатушы ең төменгі қабылданатын бағаны жариялауы мүмкін немесе жарияламауы мүмкін. Сатып алушылар, әсіресе уәкіл арқылы, одан әрі ұсыныс беруге дайын емес өздерінің резервтік бағасына ие болуы мүмкін. Бұл тараптардың кез келгені үшін келіссөздерден бас тарту нүктесі ретінде қарастырылуы мүмкін, онда резервтік баға – келіссөзші жасалған келісімнен бас тартуға дайын болатын шек. Сатушы резервтік сұранысты жасауға болады, ол сатушының белгілі бір тауардың әртүрлі көлемін сатуға дайын болатын резервтік бағалардың тізімі болып табылады.

Талдау

Сатып алушылар мен сатушылар үшін резервтік бағалар олардың қолжетімді кірісіне, тауарды алу немесе сатуға деген ынталарына және алмастыратын тауарлар туралы ақпарат білу деңгейіне қарай өзгеріп отырады. Брендтердің имиджі мен беделі де тұтынушылардың резервтік бағасына әсер етеді. Резервтік бағаны теңгерімдік бағаға сілтеме жасай отырып, тұтынушының немесе өндірушінің артығын есептеуге пайдалануға болады. Тұтынушылардың артық пайда табуының себебі – бірыңғай баға белгілеу, яғни белгілі бір өндіріс көлемінде барлық тұтынушыға бірдей баға қолданылады. Сондықтан кейбір сатып алушылар олар төлеуге дайын болған бағадан арзанға сатып алады. Егер сатушылар әр сатып алушыдан жеке резервтік бағасын қабылдай алса, онда бағалық дискриминация орын алатын еді. Бұл өндіріс көлемінің артуына алып келер еді, бірақ тұтынушылардың артығы болмас еді, себебі сатып алушылар төлеуге дайын тұрған баға мен нақты төлейтін баға арасында ешқандай айырмашылық қалмас еді. Сатушылар бірыңғай баға белгілеудің орнына бағалық дискриминацияны пайдалануға ұмтылар еді, бірақ мұндай мүмкіндік тек тауар немесе қызметке жақын алмастырғыштар болмаған жағдайда ғана туады.

Екінші тараптың бронь бағасын білу

Сатып алушы мен сатушы екі тараптың да екінші тараптың резервтік бағасына нақты сенімді емес болған жағдайларда, әдетте, егер олардың ұсыныстары ерекшеленсе, екі тарап та "айырмашылықты бөліседі". Дегенмен, келіссөздер барысында бір тарап екінші тараптың резервтік бағасын білуі мүмкін, ал екінші тарап білмейді. Бұл толық емес ақпараттың болуымен байланысты. Бір тарап екінші тарапқа қатысты резервтік баға туралы білуде нашарлаған сайын, сол тараптың жағдайы одан бетер болады. Сондықтан, келіссөздер жүргізу кезінде екінші тараптың резервтік бағасын анықтау маңызды. Бұған көмектесу үшін, екінші тараптан шарт жасамас бұрынғы әңгімелер арқылы үш түрлі ақпарат жинауға болады: қарым-қатынас ақпараты; қарсы тарап мүшелері арасындағы қарым-қатынасқа қатысты деректер мен сенімдерді анықтауға бағытталған. Мазмұндық ақпарат; екінші тараптың ұсынысын талдау және олардың осы ұсынысты неге қабылдағанын түсіну. Процедуралық ақпарат; келіссөздер процесі туралы ашық пікірталас жүргізуді қамтиды.

Аукцион теориясы

Роджер Майерсон (1981) әзірлеген оптималды аукциондық жобаның негізгі үлгісінде оптималды резервтік баға (яғни ең кіші рұқсат етілген ұсыныс) ұсыныскерлер санына тәуелсіз. Оптималды аукционды жобалаудың бұл негізгі моделі саудагердің типі белгілі деп болжайды; яғни, сатушы әлеуетті сатып алушылардан олардың құндылық бағалауларын сұрайды, ал әлеуетті сатып алушылар сұраққа адал жауап береді. Майерсон саудагерлердің жеке тәуелсіз құндылықтары бар деп болжайды, яғни әр саудагердің аукционға шығарылатын затқа берген бағасы тек сол саудагерге ғана белгілі кездейсоқ айнымалының іске асырылуы болып табылады, ал кездейсоқ айнымалылар стохастикалық түрде тәуелсіз (яғни бір саудагерге белгілі кездейсоқ айнымалы екінші саудагерге белгілі кездейсоқ айнымалыға әсер етпейді). Мысалы, егер әрбір ұсыныс берушінің бағасы [0,100] аралығында біркелкі үлестірілімнен тәуелсіз алынса, онда оңтайлы резервтік баға 50 болады. Дәстүрлі экономикалық теория бойынша, оңтайлы резервтік баға екі қарама-қарсы әсердің теңгерімінен туындайды. Біріншіден, сатушы үшін жоғары резервтік баға тиімді, өйткені ол ұсыныс берушілерді жалған мәлімдеме жасаудан, яғни құндылықтары төмен екенін айтудан сақтайды. Екіншіден, жоғары резервтік баға сатушы үшін тиімсіз, өйткені ол шынайы құндылықтары төмен ұсыныс берушілерді аукционға қатысудан тоқтатады. Мінездік экономикалық теорияға сәйкес, резервтік бағаның қосымша әсерлері болуы мүмкін. Атап айтқанда, Rosenkranz және Schmitz (2007) ұсыныстар теориясында зерттелгендей, ұсыныс берушілердің қалаулары болған кезде резервтік баға эталондық нүкте ретінде қызмет ете алады. Gunay, Meng және Nagelberg (2013) ұсынған аукцион теориясының жаңа үлгісінде басқаша болжамдар жасалады. Gunay, Meng және Nagelberg әрбір әлеуетті сатып алушының әртүрлі типі бар екенін, олар әртүрлі тарату функциясынан алынғанын болжайды. Яғни, ұсыныс берушілер асимметриялы. Олар сатушының әрбір әлеуетті сатып алушының типін білмейтінін де болжайды. Сонымен қатар, олар сатушының ұсыныс берушіге байланысты өзгермейтін белгілі бір резервтік бағаны қолдануы керек екенін болжайды, мысалы, кейбір мемлекеттік ұйымдарда (бағалық дискриминация мемлекеттік ұйым үшін құқықтық проблемалар тудыруы мүмкін). Бұл болжамдар эквивалентті деп есептеледі. Бұл болжамдардың өзгеруі Myerson тапқан нәтижеден өзгеше нәтижеге әкеледі, яғни оңтайлы резервтік баға ұсыныс берушілер санына тәуелді болады, ал оңтайлы резервтік баға әлеуетті сатып алушылардың виртуалды бағалауларының салмақты орташасы сатушының объектіге берген бағасына тең болғанда анықталады.