Кіріспе
Интернет арқылы өткізілетін аукцион
Интернеттегі аукцион (сондай-ақ электрондық аукцион, e-аукцион, виртуалды аукцион немесе eAuction) – интернет арқылы өткізілетін және интернетке қосылған құрылғылармен қолжетімді аукцион. Құрлықтағы аукциондар сияқты, онлайн аукциондар да түрлі типтерге бөлінеді және әртүрлі ұсыну мен сату ережелеріне ие. Бизнес үшін электрондық коммерция сатылымы жылдар бойы тұрақты түрде өсіп келеді, ал COVID-19 пандемиясының салдарынан барлық операциялар дерлік цифрлық форматқа көшті, нәтижесінде 2020 жылдан бастап веб-сайттар мен онлайн сауда алаңдары сияқты электрондық коммерция арналары арқылы жасалған дүниежүзілік сатылымдар артты. Онлайн аукциондарда екі негізгі нарық бар: бизнес-бизнес (B2B) және бизнес-тұтынушы (B2C). B2C сегментінің жылдық өсу қарқыны 1%-дан аспайды деп күтілуде, ал 2024 жылға қарай ол жалпы әлемдік бөлшек сауда нарығының шамамен 22%-ын құрайды. B2B электрондық коммерциясының жалпы тауар айналымы 2019 жылға дейін тұрақты деңгейде болды, бұл оның бөлшек саудадағы B2C әріптесімен үйлеседі. Ең ірі тұтынушыдан тұтынушыға онлайн аукциондық платформасы – eBay, зерттеушілердің пікірінше, ол ыңғайлы, тиімді және тауарларды сатып алу мен сатудың нәтижелі әдісі болғандықтан танымал. Онлайн аукциондардың артықшылықтарына қарамастан, интернеттің анонимділігі, кең нарық және оңай қолжетімділік онлайн аукцион алаяқтығын дәстүрлі аукциондарға қарағанда жеңілдетеді. Федералды сауда комиссиясы (FTC) онлайн аукцион алаяқтығы туралы хабарламаларды онлайн сауда санатына жатқызады.
Тарих
Онлайн аукциондар 1979 жылдан бастап CompuServe және The Source веб-форумдарында, электрондық пошта арқылы және хабарландыру тақталарында пайда болды. Аукционшылар мен сатушылар сатылатын заттардың сипаттамасын, ең төменгі бағасын және аяқталу уақытын жариялап тұратын. Алғашқы онлайн аукцион сайты – 1995 жылдың мамыр айында Джерри Каплан құрған Onsale.com. Onsale-дің бизнес-моделі бойынша компания сатушы рөлінде өнерді. Онлайн аукциондар дәстүрлі аукцион форматтарында ұсылмаған пайдаланушыларға артықшылықтар береді, мысалы автоматты ұсыныстарды қолдану мүмкіндігі. Бұл артықшылықтармен қатар, онлайн аукциондар аукцион түрінде сатып алуға және сатуға болатын тауарлар мен қызметтердің ассортиментін кеңейтті.
Ағылшын аукциондары
Ағылшын аукциондары ашық сайыс немесе бағаны көтеру деп те аталады. Тікелей өтетін аукциондарда ағылшын аукциондарын аукционшы немесе ұсыныс берушілер жариялайды, ал жеңімпаз нысанды алу үшін соңғы ұсынысын төлейді. Ағылшын аукциондары үшінші тараптың ең көп таралған онлайн аукцион форматы болып табылады және олардың қарапайымдылығымен белгілі. Бұл формат онлайн ортада пайдаланудың ыңғайлылығына байланысты танымал (компьютерлер көптеген ұсыныстардан ең жоғары ұсыныс бергенге аукционды қадағалап, жүргізе алады).
Кері сауда-саттық
Кері аукциондар негізінен әлеуетті клиенттерге бірнеше сату ұсыныстарын ұсыну үшін қолданылады. Көптеген сатушылар сатып алушының назарына ілікпеу үшін бәсекелеседі, және сатушылардың жаңа ұсыныстары жасалған сайын бағалар көбінесе уақыт өте келе төмендейді. Бұл аукционның дәстүрлі форматынан өзгеше, себебі сатып алушы барлық ұсыныстарды көріп, өзіне қолайлысын таңдай алады. Кері аукциондар көбінесе кәсіби салаларда сатып алу мақсатында қолданылады.
Сауда-саттық комиссиясы бойынша аукцион
Бір ұсыныс ақысы аукционы (сонымен қатар «бір тиын аукционы» деп те аталады) клиенттерден ұсыныстар үшін төлем жасауды талап етеді, олар арқылы аукцион бағасын бір валюта бірлігімен қадамдық түрде арттыра алады. Ең әйгілі бір ұсыныс ақысы аукционы Swoopo болды. Сынаушылар осы аукцион түрін құмар ойындармен салыстырады, себебі пайдаланушылар ештеңе алмай, көп сомада ақша жұмсауы мүмкін. Аукцион иесі ақшаны екі жолмен табады: ұсыныстарды сатып алу арқылы және тауардың соңғы құнынан түскен сома арқылы.
Қалпына келтіру
Онлайн аукциондарды қолданудың артуы алаяқтық әрекеттердің көбеюіне алып келді. Бұл әдетте аукцион сайтында өте тартымды лот құру арқылы жасалады, мысалы, төмен бастапқы баға белгілеу. Сатып алушы лотты ұтып алып, төлем жасағаннан кейін, алаяқ сатушы тауарды жеткізбейді немесе сатып алынған заттың құны төмен нұсқасын жібереді (көшірме, қолданылған, жаңартылған сияқты). Мұндай жағдайларды болдырмау үшін қорғау шаралары пайда болды, мысалы, PayPal-дың сатып алушыны қорғау саясаты. PayPal төлемді жүзеге асырғандықтан, шағым шешілгенге дейін және зардап шеккенге өтемақы төленгенге дейін қаражатты ұстап тұруға құқылы. Аукциондық алаяқтық ФБР-дің Интернеттегі қылмыстар жөніндегі шағымдар орталығына келіп түскен шағымдардың үлкен бөлігін құрайды (2005 жылы шағымдардың 63%-ы, 2006 жылы 45%-ы).
Шиллдің сауда-саттығы
Shill bidding – бұл онлайн-аукцион алаяқтығының ең кең таралған түрі, онда сатушылар өздері сатқа қойған тауардың бағасын көтеру үшін, жеңіп алу ниеті болмаса да, ұсыныс береді. Шилл сауда-саттығы – анықтау қиын алаяқтық түрлерінің бірі, себебі оны әдетте сатушы аукционға қатысушылардың бірі немесе бірнешесімен бірігіп жасайды. Осы процеске қатысу арқылы жеке тұлға кейде заңды бұзуға жол береді, мысалы, тиісті құқықтық аумаққа байланысты, Еуропалық Одақтың әділ сауда ережелерін бұзуға болады, бұл Ұлыбританияда 5000 фунт стерлингке дейін айыппұл салуға әкелуі мүмкін.
Қалқандық сауда-саттық
Shield bidding – бұл сатып алушы басқа бір шотты ("shield") пайдаланып, бағаны жасанды түрде көтеріп, басқа бәсекелестерді ұсыныс жасаудан қайтармақ болып, содан кейін соңғы сәтте өз ұсынысын алып тастап, нақты сатып алушыға аукционды арзан бағамен жеңуге мүмкіндік беретін тәсіл. Көптеген онлайн аукцион платформалары белгілі жағдайларды қоспағанда ұсыныстарды кері қайтаруға рұқсат бермейді, сондықтан бұл тәсілді мұндай ереже жоқ сайттарда ғана қолдануға болады.
Қақпақ пен қалқанды байқау
Онлайн аукциондарда анонимді немесе псевдонимді тұлға қолданған әділсіз әдістерді байқау қиын, бірақ мұндай нәрсені анықтау әбден мүмкін. Бұл үшін сатушының аукцион тарихын қарап, оның барлық немесе көбіне барлық аукциондарында ұсыныс берген тіркелгіні іздеу керек. Егер мұндай сипаттамаға сай келетін біреу табылса, ол бағаны көтеру үшін сол шотты пайдаланатын "шымшыл" болуы мүмкін. "Қалқанды" да "шымшылға" ұқсас жолмен анықтауға болады. Бір адамның жеңген аукциондарын іздеу арқылы, сол аукциондарға қатысқан, бірақ ештеңе жеңбеген басқа шоттардың бар-жоғын білуге болады. Егер мұндай шоттар болса, онда ол адам аукционда сәтті болуы үшін "қалқанды" пайдаланып жүрген болуы мүмкін.
Ұрланған тауарларды сату
Онлайн аукциондық сайттарды ұрылар немесе қоршаулар ұрланған заттарды күмәнданбаған сатып алушыларға сату үшін пайдалана алады. Полиция статистикасы бойынша, 2009 жылы eBay-де ұрланған заттарға, алаяқтыққа немесе алдауға қатысты 8000-нан астам қылмыс тіркелген. Ұйымдасқан қылмыскерлердің сұранысқа ие заттарды, көбінесе көп мөлшерде ұрлап, оларды онлайн сатуы жиі кездеседі. Онлайн аукциондардың анонимділігі мен бүкіл әлемдік нарығы ұрланған заттарды қоршаудан гөрі қауіпсіз деп есептеледі.
Үкімет
Үкіметтер онлайн аукциондардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және азаматтарының мүдделерін қорғау үшін тиісті департаменттер құру арқылы шаралар қабылдады. АҚШ-та Федералды сауда комиссиясы (FTC) тұтынушыларды әділетсіз, алаяқтық және қате парақ салған бизнес тәжірибелерінен қорғау жауапкершілігін өз мойнына алады. FTC интернет аукциондарындағы алаяқтыққа қатысты кеңес беру үшін бірнеше ресурстар ұсынады және онлайн аукциондардағы алаяқтықты белсенді түрде тергейді. Интернет-қылмыстар туралы есепке сәйкес, онлайн аукцион алаяқтығы Интернет-қылмыстар шағымдар орталығына (IC3) түскен ең көп шағымдардың қатарында. Австралиялық Бәсекелестік және Тұтынушылар Комиссиясы (ACCC) Scamwatch веб-сайты арқылы онлайн аукцион алаяқтығы туралы ақпарат және кеңес береді. ACCC онлайн аукцион нарығындағы алаяқтықты белсенді түрде бақылайды және онымен күресу үшін шаралар қабылдайды.
Клиенттер
Алдамшылық құрбандары өз еріктерімен онлайн-қоғамдастықтар құрды. Бұл қоғамдастықтардың бастапқы ниеті - адамдарға көңіл күйін көтеру, білім алу үшін тәжірибелерімен бөлісу және белгілі бір саудагерлерге сенімді делдалдық қызметтер көрсету. Бірақ, кейбір құрбандар да даулы кек алу әдістеріне жүгінді. Олардың ішінде танымал алаяқтардың жеке ақпаратын жариялау немесе бағаны көтеріп, кейін төлеуден бас тарту арқылы сауда-саттықтарды тоқтату сияқты әрекеттер бар. Мұндай әдістер, қателікпен алаяқ деп саналған қарапайым сатушыларға зиян келтіруі мүмкін.
Платформа
Онлайн-аукциондық платформалар алаяқтықтың алдын алу және пайдаланушыларын қорғау үшін үлкен күш-жігер жұмсады. Алдамшылық әрекеттер анықталған жағдайда платформа тиісті сатушының шотын тоқтата алады. Бірақ бұл тек алаяқтық жасаған адамдардың шоттарын пассивті түрде жазалауға мүмкіндік береді. Интернеттің ерекшеліктеріне байланысты, олар жаңа тіркелгілерді тіркеу арқылы оңай жаңа шоттар аша алады. Ең тиімді шаралардың бірі – қауіпсіз төлем жүйелерін пайдалану. Бұл платформалар сатушыларды сенімді төлем шлюздері арқылы төлем қабылдауға мәжбүр етеді, соның арқасында сатып алушы мен сатушы арасында делдал рөлі атқарып, қосымша қауіпсіздік қамтамасыз етеді және алаяқтар үшін құқық бұзудың құнын арттырады. Қазіргі танымал онлайн-платформалар көбінесе «делдал» рөлінде әрекет етеді және жоғары құнды заттарды сататын сатушылардан кепілдік жинайды. Осы тәсілмен ақша сатушының шотына заттың меншігі расталғаннан және сатып алушыға берілгеннен кейін аударылады, бұл мәміленің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.