Кіріспе

Дает, ресми түрде Дает муниципалитеті – Филиппиннің Камарин Норте провинциясының 1-сыныпты муниципалитеті және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 111 700 адамды құрайды. Муниципалитет әлемнің түкпір-түкпірінен келген серфингшілер арасында танымал серфинг орны болып табылады. Сонымен қатар, ол 2013 жылы алғаш рет өткізілген жыл сайынғы Daet International Aerosports Show-ға да мекенжай болып табылады. Дает Маниладан шалқары орналасқан.

Этимология

Дает атауы бикол тіліндегі "дай дайтан" сөзінен туындаған, ол "бір-біріне жақын" деген мағынаны білдіреді. Дает сонымен қатар ежелгі бикол термині "даеттен" шыққан, және Фрай Маркос де Лиссабо жазған алғашқы бикол-испан сөздігі "Vocabulario de la Lengua Bicol" бойынша, бұл сөз "дос табуға" немесе "жарасуға" арналған.

Колонияға дейінгі кезең

Дает 1521 жылы Магеллан Филиппинді ашқанға дейін де ескі қауым болып келген. Бикол аймағында табылған ежелгі қабірде шығыс тарихында Панаям қолжазбалары ретінде белгілі жазбаларға сілтемелер анықталды, олар XIII ғасырдың бірінші жартысымен сәйкес келеді. Алғашқы қоныстанушылар Бруней сарайынан бір раджаның аділетсіздігінен қашу үшін шыққан датустар тобының тікелей ұрпақтары деп есептеледі.

Испанияның отарлау кезеңі

1571 жылы Хуан де Сальседо Камарин Нортеде табылған алтын іздеу үшін Бикол аймағына келді және Даеттің дамыған елді мекен екенін анықтады, сондай-ақ үйлер қауіпсіздік және қорғаныс үшін жақын орналасқанын байқады. 1583 жылдың маусым айында францискандықтар ордені Даетті қоса, Доктриналардың құрылуын бекітті. Испан билігі орнағаннан кейін, «Мигель Лопес де Легаспидің талантты, ерекше немересі» Дон Хуан де Сальседо алтын іздеу экспедициясы барысында осы қауымды тапты, Камарин таулары алтынға бай екендігі мәлім болған. Осымен үш ғасырға жуық, семсер мен дінге негізделген испан үкімдігі басталды. Осы уақытта Испания сарайында бір әйелдің махаббатына байланысты оқиға болды, нәтижесінде король испан ақсүйегін Филиппинге жер аударып жіберді. Ол өмір бойы осы жерде өткізіп, бәрін ұмытып, жаңа өмір бастауды жөн көрді. Бұл ақсүйек – Дон Мануэль де ла Эстрада, Камарин маркизі, ол испан отарлау жоспарын іске асыруға өмірін арнады және ескі қауымның орнына жаңа қала салды. Ол бүгінгі шіркеудің құрылысын қадағалады, сондай-ақ ескі испандықтардың жер аударуына байланысты салынған көпiр (қазір Бейли көпірімен жабылған), басқа да тас көпірлер мен ғимараттарды салғызды. Ол сонымен қатар алғашқы абака тұқымдарын әкеліп, оны өсіруге ынталандырды, бұл Филиппинге қымыз талшығының дүниежүзілік монополиясын сыйлады. Айтқанда, осы ақсүйек пен филиппиндік әйелдің одағынан ұзақ тарихы бар туысқандық қатынастар тізбегі пайда болды, олар осы қауымның көптеген ескі отбасыларын бүгінге дейін байланыстырып тұр. Маркиз де Камариннің сарайының қираған қалдықтары соңғы жылдары провинциялық Капитолийдің жаңа ғимараты тұрған жерде көрініс тапқан. Испан үкімдігі кезінде, Моро қарақшыларының шабуылдарынан басқа, олар жылдам, нашар винталарымен осы қауымды тонау үшін келіп, Мерседес бариосының (1948 жылдан бері тәуелсіз муниципалитет) бекітілуіне себеп болды, осы қауым біртіндеп бейбітшілік пен толыққанды өмір сүрді. Бұрын, қазіргі Камарин Норте провинциясының барлық аумағы Дает ауданы деп белгіленген, ал бұл астана испан үкімдігі кезінде Камарин провинциясының «Командансиясы» болған. Камарин Норте провинциясы испандықтан американдық үкімге дейінгі кезеңде Камарин Судан бөлініп, қайта біріктірілген көптеген жағдайларда, Дает әрқашан провинциялық астана ретінде маңыздылығын сақтап келді. Келесі өзгерістерде бұл муниципалитет аумағының көп бөлігін жоғалтты, ол Камарин Суға қайта қосылды, сондай-ақ 1908 жылы осы қауымның бұрынғы бариосы болған Басуд муниципалитетінің бөлінуіне байланысты. Осы қауым азаттық алтарында он үш шейіт берді. Олар қаза тауып, тірідей өртеп, 1898 жылдың сәуір айындағы Пасха жексенбісінде Қасиетті апта кезінде жалпы қабірге қойылды. Алайда, жергілікті «insurrectus» испан үкімдігінің соңғы күндері ерекше жетістікке жетті, олар испандық гарнизонды ұстап алып, оларды аяусыз шабуылға ұшыратты. Испандықтар құтқару кемесі уақытында келген кезде өртеніп жойылудан аман қалды. Бүгінгі Дэйт Филиппиндегі ең басты филиппиндік батыр және шейіт доктор Хосе П. Ризал Протасио и Меркадоға арналған алғашқы ескерткіштің иесі екендігімен мақтанады, бұл ескерткіштің құрылысын Дон Антонио Санс, аймақтық филиппин революциялық күштерінің командирі шабыттандырды.

Америка отарлау кезеңі

Филиппин-американ соғысы бұл қалаға аз әсер етті. Америка әскерлері 1900 жылдың 4 наурызында ешқандай қарсылықсыз келді, ал Бикол аймағының көп бөлігі генерал Бейтстің басшылығымен әрекет ететін майор МакНамиге бұрыннан бағынышты болған еді. Командир Антонио Санс бұрын Камаринс-Сурдағы капитуляция шарттарын келісіп алған, ол шарттар американдық тарапқа қабылданды. Американдық билік кезінде осы қауымның жеткен жетістіктері әлі күнге дейін алтын әріптермен тойланбады. Осы кезең қазіргі ұрпақтың бүгінгі дамуының негізін қалады.

Әскери жағдай

1972 жылдың 23 қыркүйегінде кешке президент Фердинанд Маркос теледидар арқылы Филиппин, оның ішінде Дает қаласын әскери жағдайға қойғанын жариялады. Бұл бір адамның 14 жылдық билігінің бастауы болды. 1982 жылдың 14 маусымында Маркос әкімшілігінің күштері копра бағасын көтеруді талап етіп, сондай-ақ "жалған сайлауды" және "Кокофедті" айыптау үшін шеруге шыққан түрлі бариолардан келген наразыларға атыс ашты. Наразыларға оқ атуға белгілі капитан Малилай басшылық етті. Оқиға салдарынан төрт адам сол жерде қаза тауып, кем дегенде 50 адам жарақат алды. Ауыр жарақат алған екеуі екі айдан кейін көз жұмды. Бұл оқиға "1981 жылғы Дает қырғыны" деп танылды, және қаза болғандардың төртеуінің есімдері "Бантайог нга Баяни" ескерткішінің естелік қабырғасына қашап жазылды.

Қалалық аудан

30 миллион песолық мемлекеттік орталық, 30 миллион песолық көлік терминалы және әуежайды жақсарту Камарин Норте облысының астанасы қала мәртебесіне ие болу үшін белсенді түрде күресіп жатқанда іске асыру жоспарлап отырған ірі жобалардың қатарында. Бұл жобалардың ішінде қала алаңының жаңа келбеті де бар, оларды әкім Тито Сарион өткен айдағы есептік баяндамасында таныстырды. "Сауда орталығының жаңғыруы үшін қаланың орталық бөлігін жеңілдету мақсатында жоғары орналасқан алаңды жақсарту қажет", - деді ол. Сарион, Филиппиннің Біріккен архитекторларының ұйымы, Bayan Muna партиялық тобы берген 3 миллион песолық грант арқылы жаңа алаңның дизайнын жасауға келіскенін мәлімдеді. Мемлекеттік орталық пен көлік құрылысына қажетті қаржыны Филиппиннің Жер банкінен несие ретінде алу жоспарлануда, ал жаңартылған Багасбас әуежайы жобасын Әуе көлігі басқармасы (ATO) қаржыландырады. Сарионның сөзіне сәйкес, ұсынылып отырған мемлекеттік орталық облыстық және ұлттық мемлекеттік органдармен жұмысты ыңғайлырақ етеді, ал жаңа заң шығару залы "муниципалдық ғимаратта кеңселердің тығыздығын ескере отырып, кеңістік пен жақсы жұмыс ортасын құрады". Филиппин Парламентінің 19-шы шақырылымында әртүрлі депутаттар Daet қаласын, сондай-ақ қазіргі уақытта құрамдас қалалары жоқ облыстардың басқа да астаналарын, тәуелсіз қалаларды немесе жоғары дамыған қалаларды автоматты түрде қалаларға айналдыруды көздейтін заң жобаларын ұсынды.

Демография

2020 жылғы санақта Дает, Камарин Норте қаласының халқы 111 700 адамды құрады, халық тығыздығы .

Экономика

Муниципалитет диатомит (DE) сияқты минералды ресурстарға бай, немесе көбінесе ақ саз деп аталады. Бұл муниципалитет үшін табыс әкелетін өнеркәсіп салаларының бірі. Бұл металл емес минералдың жалпы қоры шамамен 1 289 600 метрикалық тоннаға жетеді. Муниципалитетте құм және қиыршық тасқа да қолжетімділік бар. Ол кен өндірушілермен өндірілуде.

Орталық бизнес аудандары

Нага қаласының қала құрылысы және аймақтық дамуын үлгі ретінде алып, оның басты нарық қамту аймағының бірі ретінде, Дает жергілікті басқармасы Барангай 5, Барангай 6, Барангай 4 және Барангай 8 шекаралары түйіскен басты жолдардың тоғысқан жеріндегі орталық аймақты коммерциялық қызмет және қоғамдық шаралар үшін сақтап қалуды жоспарлап отыр. Дает қаласында дамып келе жатқан тағы бір орталық бизнес ауданы төрт қатарлы республикалық трассаның бойында, Барангай Лагта орналасқан. SM City Daet орталық автобус станциясының алдында, жергілікті колледждің жанында және Дает соборына қарайтын жолдың бойында орналасқан.

Инфрақұрылым

Жер көлігі адамдарды, тауарларды және қызметтерді барангайлардан Дает қаласының орталық бөлігіне тасымалдаудың негізгі құралы болып табылады. Қала муниципалитеттің маңызды жолдары арқылы, атап айтқанда Махарлика тас жолы арқылы әртүрлі барангайларымен байланысты. Оның жалпы ұзындығы 25,50 шақырымды құрайды және Дает муниципалитетінің шекарасынан Камарин Норте – Камарин Сур шекарасына дейін созылады. Мангкамагонг провинциялық жолының ұзындығы 9,46 шақырым, ол Басуд және Мерседес муниципалитеттерінің шекарасынан Махарлика тас жолымен қиылысқан жерге дейін созылады. Сумен жабдықтау: Муниципалитеттің барангайлары I, II және III деңгейлі сумен жабдықталады. Әсіресе жаз айларындағы тұтыну қажеттілігін қанағаттандыру үшін CNWD 200 текше метр сыйымдылығы бар су резервуары салып, "Tubig ng Buhay, Hatid sa Barangay" бағдарламасын іске қосты. Кейбір барангайларда су шағын, терең немесе қазылған құдықтар арқылы қамтамасыз етіледі. Электрмен жабдықтау: Даетке электр қуатымен қызмет көрсетіледі, бұрын Hidalgo Electric Enterprise (қазір тоқтатылған), ал қазір Ұлттық электр корпорациясы Camarines Norte Electric Cooperative (CANORECO) арқылы. Осы кооператив құрылғаннан кейін муниципалитетте электрмен жабдықталу жағдайы жақсаруы байқалды. Байланыс: Даетте Транспорт министрлігінің (DOTr) бір қызметкері басқаратын телекоммуникациялық жүйе бар. Smart, Globe және Dito спутниктерінің үш базасы бар. Пошта бөлімі бар және муниципалитеттегі барлық барангайларға қызмет көрсететін бір пошта тасымалдаушысы жұмыс істейді. Бұл персоналдың жетіспеуі бүкіл халқына толыққанды қызмет көрсетуге мүмкіндік бермейді; тағы бір мәселе – шалғай және қиын-қыстау барангайларға пошта жеткізудің қиындығы.

Серфинг пен жағажайлар

Дает – Багасбастағы ұзын жағажайға ие болғандықтан, серфинг және кайтбордингпен айналысуға танымал орын. Жергілікті серфинг қауымдастығының назарына іліккен соң, Филиппиннің Туризм министрлігі оны жергілікті аккредиттелген серфинг орны ретінде бекітті. Серфинг пен кайтбордингтен басқа, солтүстікке қарай, Винзонс қаласының қарауындағы Калагуас аралдары да жергілікті және шетелдік туристердің қызығушылығын тудырды. Аралдар әлі де табиғаты бұзылмаған, себебі онда әлі курорттар салынбаған.

Фестивальдар

Ананас фестивалі (немесе жергілікті тұрғындар оны "Пиньясан" деп атайды) Камарин Нортедегі ең көрікті фестивальдердің бірі саналады. Фестиваль 1992 жылы басталды және провинцияның маңызды ауыл шаруашылығы өнімі – "Ананастар патшайымы" ананасына арналған. Өте тәтті және хош иісті болғандықтан, осы ананас түрі тек Камарин Нортеде ғана өсіріледі, бұл оны провинцияның ерекшелігіне айналдырады. Фестиваль шамамен 10 күнге созылады, ал муниципалитетте бірнеше шаралар ұйымдастырылады. Фестивальдің мақсаты – Даеттің және оның азаматтарының мәдениетін насихаттау. Ананас фестивалі жыл сайын 22-26 маусым аралығында қала әкімі Тито Сарте Сарионның бастамасымен өткізіледі. Бантайог фестивалі Камарин Норте провинциясының құрылуын тойлайды. 2009 жылға қарай, провинция тәуелсіздік алғанына 89 жыл толды, ол 1975 жылдың 3 наурызында Амбос Камариннің (сол кезде Камарин Норте және Камарин Сур бір провинция болған) екіге бөлінуімен болды. Бұл фестиваль провинцияны туризм және сауда саласындағы көмеске келмейтін әлеуетімен, сондай-ақ Камарин Норте халқының бай мәдениеті мен меймандостығымен таныстырады. Бантайог фестивалі жыл сайын наурыз немесе сәуір айларында өткізіледі. Ол 1982 жылдың сәуір айында басталды.