Кіріспе

Кашмирдің сепаратистік ұйымы – Жаму-Кашмир Азаттық Фронты (ЖАФ) – бұрын қарулы, саяси сепаратистік ұйым, Үндістан мен Пәкістан басқаратын Кашмир аймақтарында белсенді. Оның негізін Аманулла Хан қалады, ал Макбул Бхат та ұйымды құрушылардың бірі ретінде есептеледі. Бастапқыда Азад Кашмир Плебисцит Фронтының әскери бөлімшесі болған ұйым, 1977 жылдың 29 мамырында Англияның Бирмингем қаласында Жаму-Кашмир Азаттық Фронты деп атауын ресми түрде өзгертті. Содан 1994 жылға дейін ол белсенді Кашмирлік әскери ұйым болды. ЖАФ алғаш рет Ұлыбританияның және Еуропаның басқа да елдерінің бірнеше қалаларында, сондай-ақ АҚШ-та және Таяу Шығыста филиалдар құрды. 1982 жылы ол Пәкістанның Азад Джамму және Кашмир аймағында филиал ашты, ал 1987 жылы Үндістанның басқаруындағы Кашмир аңғарында филиал құрды. 1994 жылдан кейін Үндістан басқаратын Кашмирдегі ЖАФ қанаты, Кашмир сепаратисі Ясин Малик басшылығымен «белгісіз мерзімге атысты тоқтатуды» жариялады және әскери бөлімшесін таратып жіберді. Осыдан кейін ұйым, бұрынғы Жамму және Кашмир княздығының бүкіл аймағын Үндістан мен Пәкістаннан тәуелсіздік алу мақсатымен саяси күреске бел буды. Пәкістан әскерінен қару-жарақ және оқу түрінде қолдау алғанына қарамастан, ол Пәкістанды «басқыншы күш» деп санайды және Азад Джамму және Кашмирде оған қарсы саяси күрес жүргізеді. 2019 жылдың наурызында, Пулвамадағы «Джейш-э Мохаммед» шабуылынан кейін бір ай өткен соң, Үндістан үкіметі терроризмге қарсы заң бойынша Кашмир аңғарындағы ЖАФ-ты ресми түрде тыйым салды.

Тарих

JKLF 1976 жылғы маусым айында Бирмингемде Аманулла Хан құрған. Мақбол Бхат көбінесе оның негізін қалаушысы ретінде танылады. Хан Гилгитте дүниеге келіп, Шринагарда оқып, 1952 жылы Пәкістанға көшіп келді. Бхат Купварада дүниеге келген, сондай-ақ Шринагарда оқығаннан кейін Пәкістанға қоныс аударған. Бұл екеуі Хашим Құрешимен бірге 1960 жылдардың соңында «Джамму-Кашмир ұлттық азаттық фронтын» (ҰАФ) құрған болатын. Топ 1971 жылғы қаңтарда Шринагардан Джаммуға ұшып бара жатқан «Indian Airlines» ұшағын қасып алып, Лахорға бұрып жіберді. Пәкістан үкіметі барлық жолаушылар мен экипажды Үндістанға қайтарып берді, ал кейіннен ҰАФ-тың бірнеше мүшесі мен қасықшыларды үнді агенттері деп айыптады. Хан 1970-1972 жылдары Гилгит түрмесінде тұтқындалған, наразылық акциялары басталғаннан кейін босатылған. Мақбол Бхат 1974 жылы босатылды, ол Үндістанның басқаруындағы Кашмирге өтіп, банк тонау кезінде тұтқындалды. Аманулла Хан Англияға көшіп келді, онда ол британдық Мирпури қауымының ыстық қолдауына ие болды. «Plebiscite Front» ұйымының Ұлыбританиядағы бөлімшесі 1977 жылғы мамыр айында «Джамму және Кашмир азаттық фронты» (JKLF) болып өзгертілді. Сонымен қатар, «Ұлттық азаттық армиясы» деп аталатын қарулы бөлім құрылды. Аманулла Хан келесі ақпанда JKLF бас хатшысы болып тағайындалды. Британдық Мирпурилердің белсенді қолдауымен топ тез кеңейіп, Пәкістан, Дания, Голландия, Германия, Франция, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері мен АҚШ-та филиалдар ашты. Ол Бирмингемде (1981) және Лутонда (1982) көп адам қатысқан конгрестер ұйымдастырды. 1979 жылы JKLF Шринагарда өтіп жатқан халықаралық крикет матчын бұзуды жоспарлады. Австралиялық командаға жоғары қауіпсіздік шаралары қолданылды және ешқандай жағымсыз оқиғалар орын алмады. Правин Свами JKLF-тің 1983 жылғы наурыз айында Нью-Делиде өткен бейтарап елдердің кеңесін бомбалауды және Нью-Делиден ұшақты қасып алуды жоспарлағанын айтады, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды. 1984 жылғы қаңтарда Хашим Құреши Ұлыбританияға келгеннен кейін тағы бір ұшақ қасып алу жоспарланды. Алайда 1984 жылғы 3 ақпанда Ұлттық азаттық армиясының мүшелері Бирмингемде Үндістан дипломаты Равиндра Мхатрені ұрлап, кепіл ретінде Мақбол Бхатты босатуды талап етті. Аманулла Хан делдар ретінде тағайындалды. Өкінішке орай, ұстап алғандар полиция шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, Аманулла Ханның нұсқауы бойынша дипломатты атып өлтірді. Үндістан Мақбол Бхатты алты күннен кейін өлім жазасына кесіп, оны шейіт етіп, JKLF-ке бұрын болмаған бедел берді. Британдық сот Мхатрені өлтіргені үшін JKLF-тің екі мүшесін айыпты деп тапты. Хашим Құреси мен Аманулла Хан Ұлыбританиядан қуылды.

Кашмирдегі көтеріліс

Аманұлла Хан мен Хашим Құреши 1984 жылы Пәкістанға оралып, Музаффарбадта JKLF штаб-пәтерін құрды. Зия-ұл-Хақ басшылығымен Пәнджабтағы халистандықтарды қолдаған Пәкістан Кашмирдегі бүлікшілікті де қолдауға дайын болды, ал Хан Пәкістанның Интерсервис барлау қызметімен (ISI) жұмыс істеуге келісім білдірді. Хашим Құреши бұдан бас тартып, Голландияға эмиграцияға кетті. 1987 жылдың соңына дейін саяси жоспарлау жұмыстары жүргізілді. 1987 жылы Джамму мен Кашмирде өткен сайлаудың күмәнді нәтижелерінен кейін, Кашмир аңғарындағы наразы жастар қару-жарақ пен оқу алу үшін бақылау сызығын өтіп, Азад Кашмирге аттана бастады. Ханның JKLF-і олар үшін табиғи бағыт болды. Ғалым Пол Стенланд осы кезеңде JKLF-тің Үндістан бақылауындағы Кашмирде «қайта жараланғанын» айтады. Оған Сринагар және айналасындағы жастардың белсенділері жетекшілік етті, олар қару-жарақ пен оқу үшін Азад Кашмирге өтіп, Сринагарға оралды. Ясин Малик, Хамид Шейх, Ашфак Вани және Жавед Ахмад Мир Кашмир аңғарындағы JKLF күштерінің «ХАЖИ» тобы деп аталған негізгі ядросын құрады. Олардың тәуелсіздік туралы шақыруына халықтың көрсеткен қолдауы оларды таң қалдырды. Екі жылдың ішінде JKLF аңғардағы «халықтық көтерілістің алғы шебі» ретінде көзге түсті. JKLF Үндістан қауіпсіздік күштерімен партизандық соғыс жүргізіп, Үндістанның Ішкі істер министрінің қызы Рубия Саидты ұрлады, сондай-ақ үкімет және қауіпсіздік қызметкерлеріне бағытталған шабуылдар жасады. 1990 жылдың наурыз айында Ашфак Вани Үндістан қауіпсіздік күштерімен болған шайқаста қаза тапты. 1990 жылдың тамызында Ясин Малик жараланған күйінде ұсталды. Ол 1994 жылдың мамырына дейін түрмеде отырды. Хамид Шейх те 1992 жылы ұсталған, бірақ Пәкістанға қолдау көрсеткен партизандарға қарсы күресу үшін шекаралық қауіпсіздік күштері оны босатты. 1992 жылға қарай JKLF-тің көп бөлігі қаза тапты немесе ұсталды. Тәуелсіздікке қарсы JKLF Пәкістанның мүддесіне қайшы келді. Пәкістан JKLF-пен ынтымақтастықты тек «қажетті келісім» ретінде қабылдады деп саналады, өйткені ислами топтардың Кашмир аңғарында әлі де ықпалы болмады. Алайда, ислами топтардың кадрлары да Азад Кашмирдегі JKLF оқу лагерьлерінде оқытылды. Бұл JKLF-тің ұлтшыл идеологиясының әлсіреуіне әкелді. Тәуелсіздік пен ислам бір-бірін алмастыратын ұрандарға айналды. JKLF кашмирлік пандитерге, жалпы либералды әйелдерге, алкоголь дүкендері мен сұлулық салондарына жасалған ислами шабуылдарды ешқашан айыптап шығарған жоқ. Хасим Құрешидің сөзіне қарағанда, мұндай қиындықтар «Пәкістанның ресми саясаты» болды және бұл саясатты ислами оңшылдар, сондай-ақ Аманулла Ханның JKLF қолдады. «ISI осы қозғалысты бастапқыда діни негізде жүргізді, – деді Құреши, – және осы үшін Аманулла мен оның қол астындағылары оның агенттеріне айналды».

Бейбіт күреске көшу

1992 жылға қарай JKLF-тің көп бөлігі өлтірілді немесе тұтқындалды, және олар Пәкістан әскери билігінің күшті қолдауына ие болған Хизб-ул-Муджахиддин сияқты Пәкістандық партизандық топтарына ығыстырылды. Пәкістаннан аңғарға енген исламик жауынгерлердің одан әрі басып кіруі бүлік сипатын өзгертіп жіберді. JKLF-тің тәуелсіздік идеологиясы себепті Пәкістан оларға қаржылық қолдауын тоқтатты. 1994 жылдың мамырында түрмеден босатылғаннан кейін Ясин Малик JKLF-тің мерзімсіз атысты тоқтатуын жариялады. Дегенмен, оның сөзіне сәйкес, JKLF 100-ден астам белсендісін үнділік операциялардың салдарынан жоғалтты. Тәуелсіз журналистер 300 белсендінің қаза болғанын хабарлады. Олардың орналасқан жері туралы Хизб-ул-Муджахиддин мүшелері қауіпсіздік күштеріне жеткізгені айтылды. Маликтың бейбіт күреске шақыруы Аманұлла Ханға қабылдауға келмейтін болды, ол оны JKLF президенті лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды. Ал Малик Ханды төрағалықтан қуды. Осылайша JKLF екі фракцияға бөлінді. Пәкістан үкіметі Ясин Маликті JKLF басшысы ретінде мойындады, бұл жағдайды одан оқыс етірді. Эллис пен Хан 1996 жылғы Азад-Кешмир сайлауында JKLF-тің барлық дәстүрлі партиялардан артық қолдауға ие болғанын, бірақ тәуелсіздік көзқарасынан сайлауға қатысуға рұқсат берілмегенін мәлімдеді.

Бөлу және қайта бірігу

1995 жылы Ясин Малик басшылығындағы Үндістан басқаруындағы Кашмирдегі топ зорлық-зомбылықтан бас тартқаннан кейін, JKLF екі фракцияға бөлінді. Пакистан басқаруындағы Кашмирдегі Аманулла Хан басқаратын топ мүшелері бұған келіспей, партияның бөлінуіне себеп болды. 1995 жылдан бері Ясин Малик зорлық-зомбылықтан бас тарды және Кашмир мәселесін бейбіт жолмен шешуге шақырады. Ясин Малик сондай-ақ, сепаратистердің зорлық шабуылдарынан кейін Кашмирден қуылған, қазіргі уақытта Джамму және Үндістанның басқа қалаларындағы босқындар лагерьлерінде тұрып жатқан 400 000-ға жуық индустарды – кашмирлік пандитерді Кашмир қоғамының ажырамас бөлігі деп санайды және олардың отанына оралу құқығын қамтамасыз етуді талап етеді. Ясин Малик: «Біздің кашмирлік пандитер аналарымыздың, қарындастарымыздың және бауырларымыздың қайта оралуын қалаймыз. Бұл олардың жері. Біз сияқты олардың да мұнда өмір сүруге толық құқығы бар. Бүкіл әлемге танымал мәдениетімізді қайта жаңғырту үшін қазір кашмирлік мұсылмандар белсенді рөл атқаруы керек». 2002 жылы Reuters агенттігіне берген сұхбатында Аманулла Хан өзінің ісіне нұқсан келтіргені үшін Пакистанның қолдауымен келген, кашмирлік емес мұсылман экстремистерін кінәлады. «Соңғы екі-үш жылдан бері (кашмирлік емес) экстремистер Кашмирдің азаттық күресін терроризмге айналдырып жатыр деп айтып келемін». 2001 жылғы желтоқсанда Үндістан Парламентіне жасалған шабуылдан кейін Аманулла Ханның есімі Үндістан терроризмге қатысты қылмыстар үшін Пәкістанға экстрадициялауға ұсынған 20 ізделіп отырған террористтің тізіміне енді. 2002 жылғы қаңтарда Аманулла Хан «халықаралық сот оған қарсы үкім шығарса» Үндістан билігіне тапсыруға дайын екенін мәлімдеді. Қазіргі уақытта Пәкістан басқаруындағы Кашмирдегі JKLF-тің жетекшісі – Сардар Сагир Ахмад. 2005 жылғы желтоқсанда JKLF-тің бірнеше аға мүшелері Ясин Маликтен бөлініп, Фарруқ Сиддики («Фаррук Папа») төрағалығымен, Жавед Мир, Салим Наннажи және Икбал Гундроу қатысқан жаңа JKLF құрды. Кейін бұрынғы экстремист Битта Каратэ де қосылды. Соңғы кезде Студенттер азаттық фронтының бұрынғы жетекшісі Тахир Мир де Маликтен бөлініп, Фарук Папа басқаратын JKLF-ке қосылды. Кашмирді бақылаушылар Ясин Малик Үндістан Премьер-министрімен құпия кездесуден кейін Үндістанмен ішкі шешім табу саясатын өзгерткені оның аға басшыларының бөлінуіне себеп болды деп санайды. Фаррук Папа дауды шешуде Еуропалық Одақтың қатысуын қолдайды және 2004 жылы Кашмирге Еуропалық парламент делегациясының сапарынан кейін Еуропалық Одақ өкілдерінен іс-қимыл жасауды сұрады.