Кіріспе

Исламдық сақтандыру түрі. Такафул (التكافل, кейде "бірлік" немесе өзара кепілдік деп аударылады) – шығын келген жағдайда өтеу немесе қайта төлеудің кооперативтік жүйесі. Бұл жүйе исламдық немесе шариғат талаптарына сәйкес келетін, дәстүрлі сақтандыруға балама ретінде ұйымдастырылған, онда риба (пайсы алу) және ғарар (артық белгісіздік) бар. Такафул бойынша, қауіптерге ұшырау мүмкіндігін сезінетін адамдар мен компаниялар тұрақты жарналар ("қаржылай көмектер") төлейді, олар шығын келген жағдайда мүшелеріне қайтарылады немесе өтеледі, ал осы қаражат такафул операторы басқаруына беріледі. Басқа исламдық қаржы өнімдері сияқты, Такафул исламдық Муамалатқа (Ислам құқығының коммерциялық және азаматтық амалдары немесе мәмілелер саласы) негізделген. 2018 жылы такафул индустриясы 27,7 миллиард долларлық "қаржылай көмектер" көлеміне жетті (2011 жылы 12 миллиард доллар еді). Бұл қозғалыс "адам капиталын дамытуға, жеке қадір-қасиетті күшейтуге, қоғамдық өзін-өзі қолдауға және экономикалық өзін-өзі дамытуға" мүмкіндік беретін сақтандыруға "артық балама" ретінде жоғары бағаланды.

Негізгі қағидалар

Теориялық тұрғыдан алғанда, такафул – кооперативтік немесе өзара сақтандыру ретінде қарастырылады, онда мүшелер белгілі бір сомадағы ақшаны ортақ қорға салады. Осы жүйенің мақсаты – пайда табу емес, «бір-біріңнің жүктерін көтеріңдер» принципін сақтау. Такафулдың қағидалары төмендегідей:

Сақтандырылғандар өзара жақсылыққа қол жеткізу үшін ынтымақтасады. Мұсылман ғалымдары «сақтандыру бизнесімен қамтылған жалпы, кәсіптік және өмірлік тәуекелдерді басқару, толеу және азайту қажеттігі» туралы «айтарлықтай дау-жанжалсыз» пікірде. Ислам ынтымақтастығы ұйымының Фиқх академиясы (Халықаралық исламдық Фиқх академиясы деп те аталады) дәстүрлі коммерциялық (бірақ әлеуметтік емес) сақтандыруды харам (тыйым салынған) деп үкім шығарды. Оның тоғызыншы қаулысында былай делінген: «Коммерциялық сақтандыру компаниялары қолданатын, белгілі бір сақтандыру төлемі бар коммерциялық сақтандыру шартында маңызды дәрежеде қаһар бар, бұл шартты кемшікті етеді. Осылайша, ол заң бойынша тыйым салынған».

Тарих және үлгілер

Такафул ұғымы 622 жылдан бері әртүрлі формаларда қолданылып келгендігі хабарланған. Тақафулды алғаш рет қолданған адамдар пайғамбардың серігі Зубайр ибн әл-Ауам болды, себебі бұл практика классикалық ғалымдардың консенсусы бойынша рұқсат етілген, мысалы, Ибн Таймия өз кітабында «Мажму Фаттауа» да көрсеткен. Іс жүзінде, Тақафул қаржы жинау бизнес-моделімен техникалық тұрғыдан пайызсыз банктік жүйе ретінде қарастырылды. Ғалымдар мен зерттеушілердің пікірінше, әл-Зубайрдің Тақафул кәсіпкерлігі д-р Ерванди Тармизи сияқты ислам институттарының ғалымдары үшін ислам фиқһына сәйкес бизнес этикасы мен іскерлік әрекеттерді зерттеудің маңызды нысанына айналды. Сонымен қатар, ислам банктілігі және ислам қаржыландыруының қазіргі заманғы зерттеушілері Зубайрдің өміріндегі бизнес аспектісін үлгі ретінде зерттеді. Аз-Зубайр бизнесінің қағидаларының бірі – шариғатқа сәйкес қаржы жинау бизнесінің этикасы болды. Бұл қаржы жинау бизнесі Зубайрдің қауіпсіз салымдарды несие ретінде қабылдап, бизнестің пайдасы ретінде пайыздарды қабылдамай, ақшаны инвестициялауынан тұрды, бұл исламда өсімпұл деп есептеледі. Иорданиядағы Таяу Шығыс университетінің профессоры Әли Ахмад Салихтің сөзіне қарағанда, Зубайр ибн әл-Ауамның бұл қаржы жинаушы Тақафул бизнесі Мединеде орналасқан, ал оның филиалдары Александрия, Куфа және Басра қалаларына тараған. Әли Ахмад Салих Ибн Сад жазған «Табақат әл-Кубра» кітабындағы Хишам ибн Урваның баяндамаларына негізделген дәлелдерді көрсетті.

Қазіргі заман

Мұсылман заңгерлері ортақ жауапкершіліктің негізі (Мекке мен Медина мұсылмандары арасында қолданылатын аквила жүйесінде) өзара сақтандыруға негіз салды деп мойындайды. "Сақтандыру саласында, коммерциялық банктердегідей, дәстүрлі пікір басым болды" және "мусылман ғалымдары арасындағы консенсус" такафулдың заңдылығы және дәстүрлі сақтандырудың заңсыздығы туралы болғандықтан, "қазіргі заманғы сақтандыру бизнесін исламизациялау қозғалысы" 1970 жылдардың ортасында басталды. 1976 жылы Сауд Арабиясының Жоғарғы Кеңесі сақтандырудың "Ислам үлгісін қолдайтын" фетва шығарды. 1990 жылдардың ортасына қарай Судан, Дубай, Сауд Арабиясы, Бахрейн және Иорданияда жеті такафул компаниясы жұмыс істеді. Бұл сала 2004 жылы 1,384 миллиард доллардан 2008 жылы 5,318 миллиард долларға дейін өсті. 2011 жылдың соңына қарай такафул жарналарының жалпы сомасы 12 миллиард долларды құрады (дәстүрлі сақтандыру үшін 4 триллион долларға қарағанда). Традициялық сақтандыру түрлеріндегідей, такафул операциясының қайта сақтандыруы қолданылуы мүмкін, ол "ретакафул" деп аталады. Сондай-ақ, 2006 жылы мұсылман емес АҚШ-тағы AIG компаниясы (130 елде 88 миллионнан астам тұтынушысы бар) Бахрейнде орналасқан AIG Takaful Enaya деп аталатын такафул еншілес компаниясын құрды. 2013 жылғы деректер бойынша, ең ірі такафул елдері – "Малайзия және Перс шығанағы елдері".

Сын

Мұхаммед Акрам Ханның (көпшілігінің) такафулға қарсы айтқан бір шағымдары - (көпшілігінің) такафул иелері, ынтымақтастық туралы айтылғандарға қарамастан, такафулды басқаруда "ешқандай "дауысы" жоқ". "TO (takaful операторы) барлық маңызды шешімдерді қабылдайды, мысалы, сыйлықақы мөлшерлемесі, тәуекел стратегиясы, активтерді басқару және артықшылықтар мен пайданы бөлу". "Такфул иелері емес, TO акционерлері, такафулдың басқарушыларын тағайындайды және босатады". Сол сияқты Махмуд Эль Гамал "тақафул та'авун (кооперативтік өзара кепілдік немесе сақтандыру) терминін қолданатын компаниялар да полис иелерінің меншігі емес, акционерлік меншігімен құрылған" деп шағымданады, бұл Халықаралық исламдық фикх академиясының 9/2 қаулысы сақтандыруды "ерікті салым (табарру) және өзара ынтымақтастық қағидаттарына негізделген кооперативтік сақтандыру" ретінде рұқсат еткеніне қарамастан. Бұл жағдайдан ерекше жағдай Суданда кездеседі, онда такафул иелері такафул бизнесін басқаруда көбірек сөз айтуға құқылы. Ракаан Каялидің айтуынша, такафул мүшелері үшін жәрдемақылар саясатта белгіленгеннен гөрі, қаражаттың мүмкіндіктеріне қарай бөлінеді, бұл мүшелер арасында қақтығысқа әкелуі мүмкін. Мысалы, егер бір мүше талабы такафул қаражатын толық пайдаланса, содан кейін уақыт өте келе бірдей заңды талап қоюшы басқа мүше өтемақы алмаса немесе толық көлемде алмаса. Сонымен қатар, "такафул" қатысушылары "құрбандық шалуға" (жәрдемақы) барады деген пікірдің заңдылығына күмән туды. Себебі "құрбандық шалу" сөзі әлемдік пайда күтпестен беруді білдіреді. Бұл сақтандыру іздейтін такафул қатысушылары үшін анық емес.