Кіріспе

Капуртала – Үндістанның Пенджаб штатындағы қала. Ол Капуртала ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Бұл қала Британдық Үндістандағы Капуртала княздығының астанасы болған. Француз және Үнді-Сарасин сәулет стилінде салынған көрнекті ғимараттарымен қаланың эстетикалық үйлесімі оның тарихындағы княздық дәуірді айғақтайды. Ол сондай-ақ сарайлар мен бақтар қаласы ретінде де белгілі. 2011 жылғы халық санауы бойынша Капуртала Үндістандағы ең сирек қоныстанған қала болып табылады.

Тарих

Капуртала қаласын Котак раджпуттары құрды. 11 ғасырдан 1772 жылға дейін Капуртала әртүрлі мұсылман билеушілерінің билігінде болды, олар Дели сұлтандығы мен Моғол империясының қарастырылған феодалдары болып қызмет етті.

Князьдік мемлекет

1772 жылы Капуртала мұсылман феодалдарынан басып алынып, Ахлувалия сикхтерінің Капуртала мемлекетіне қосылды. Капуртала туы екі түсті фоннан тұрады, оның үстінде белгі және "pro rege et patria" (латын тілінде) деген ұран жазылған, мағынасы – "Патша және Отан үшін".

Ескерткіштер мен ғимараттар

Капуртала қаласында жергілікті тарихымен байланысты бірнеше ғимараттар мен қызығушылық тудыратын орындар бар, мысалы, Сайник мектебі (бұрынғы Жағаджит сарайы), Шалимар бағы, аудандық сот ғимараттары, Мори мешіті, Панч Мандир ("Бес храм"), Сағат мұнарасы, Мемлекеттік гурудуара, Канджли ылғалды жерлер, 15 000 орындық хоккей алаңы, Гуру Нанак стадионы, Жағаджит клубы және NJSA мемлекеттік колледжі. Сонымен қатар, қалада елдің тұңғыш климаттық өзгерістер театры да бар.

Саинк мектебі (Жағатжит сарайы)

Саинк мектебі, бұрын Джагатжит сарайы деп аталған, Капуртала мемлекетінің бұрынғы махараджасы Джагатжит Сингхтың сарайы болған жерде орналасқан. Сарай ғимаратының архитектурасы Версаль және Фонтенбло сарайларының үлгісімен салынған және жалпы ауданы 1,5 гектарды құрайды. Оны француз архитектор М. Марсель жобалап, жергілікті шебер Аллах Дитта салған. Сарай ренессанс стилінде салынған, алдыңғы жағында суға батып кеткен саябақ (Байя деп аталады) бар. Оның Дурбар залы (Диван-и Хас) Үндістандағы ең тамаша залдардың бірі болып есептеледі, ал Париж гипсінен жасалған мүсіндері мен боялған төбелері француз және итальян өнері мен архитектурасының ең көрнекті ерекшеліктерін көрсетеді. Сарайдың құрылысы 1900 жылы басталып, махараджаның жаңа әйелі Анита Дельгадоның келуіне орай 1908 жылы аяқталды. Оның өміріне қатысты тарихи мәліметтерді анықтау қажет.

Дарбар залы (Диван-е-Аам) Ескі соттар

Пунджабтың Капуртала қаласының ортасында мәртебелі Дурбар залы мақтанышпен тұр. Бұл ғимарат бір кезде оның құрылтайшысы Махараджа Джагатжит Сингхтің сарайы болған. Махараджаның жылдық туған күні тойлаулары және басқа да мемлекеттік рәсімдер мен салтанаттар осы жерде өткізілді. Махараджаның сарайынан кейінгі жоғарғы саяси сот – Бас судьяның соты болды. Капуртала мемлекетінің соңғы бас судьясы 1938 жылдан 1947 жылға дейін Құрметті судья Пандит Дварка Дас Рандев болды. Ол Капуртала Махараджасы Джагатжит Сингхтің Диван Лала Шив Нараян Рандевтің ұлы (жинаушы және бас хатшы) және 1901 жылдан 1913 жылға дейін Капурталаның бас судьясы болған Құрметті судья Лала Бхагат Рам Рандевтің немересі еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1947 жылдан 2016 жылға дейін бұл кешен аудандық соттар кешені болып қызмет етті, онда аудандық және сессиялық соттардың кеңселері орналасқан. Дурбар залы 1889 жылы аяқталды. Оның архитектурасы Индо-сарацен стилін көрсетеді. Екі жағында жоғарғы деңгейдегі галерея бар. Онда әсем күмбездер мен шатырлар, сондай-ақ тастан жасалған өрнектік жұмыстар бар. Бас кіреберістің үлкен ағаш есігінің алдында Раджа Рандир Сингхтің қоладан құйылған атты мүсіні орналасқан.

Элизе сарайы

Елизе сарайы Канвар Бикрама Сингх тапсырысымен салынды және 1862 жылы аяқталды. Бұл ғимарат қазір Капуртала қаласындағы МГН мектебі болып табылады.

Мори мешіті

Капурталаның зайырлы тарихының мысалы – Марокконың Маракеш қаласындағы Ұлы мешіттің дәл көшірмесі, француз сәулетшісі М. Манто жасаған Маври мешіті. Оның құрылысын Капурталаның соңғы билеушісі Махараджа Джагатжит Сингх тапсырған, салынған кезеңі 1917 жылдан 1930 жылға дейін 13 жылға созылған. Кейін Бхавалпурдың қайтыс болған Навабының қатысуымен киелендірілді. Мешіттің ішкі күмбезі Лахордың Майо өнер мектебінің суретшілерімен жасалған әшекейлерді қамтиды. Мешіт Үндістанның археологиялық зерттеулер департаментінің ұлттық ескерткіші болып табылады. Бұл ғимарат қайтыс болған Диван Сэр Абдул Хамид Кт., CIE, OBE премьер-министрлік қызметін атқарган кезеңде салынған монументалды құрылыстардың бірі еді. Махараджаның батасымен және оның ықыласының арқасында мешіт аяқталды. Оның ағаштан жасалған моделі Лахор мұражайының кіреберісінде орналасқан.

Жағаджит клубы

"Жағатжит" клубы – грек-рим архитектурасының стилінде салынған, қаланың орталығында орналасқан әсем ғимарат. Оның дизайны Афина Акрополіндегі Парфенонға едәуір ұқсас, ал фронтонында Капурталаның бұрынғы билеуші әулетінің гербі және олардың "Pro Rege et Patria" ("Патша мен Отан үшін") атты патшалық ұраны бейнеленген. Ғимарат салынысынан бері түрлі мақсаттарда қолданылып келді: 19 ғасырдың басында шіркеу, 1940 жылдары кинотеатр ретінде пайдаланылды, ал қазірде жақсы жабдықталған бадминтон корты, карта ойнау залы және асханасы бар жергілікті клубқа ие.

Гол Коти

Полиция аға инспекторының (СП) ресми резиденциясының қарама-қарсысында орналасқан "Гол-Коти" құрылысы бай тарихқа ие. Бұл ғимарат 1833 жылы Махараджа Ранджит Сингхтің белгілі серігі және Капуртала мемлекетінің билеушісі Раджа Фатех Сингх Ахлувалиа Сахеб салған, және бұрын Капуртала князьдік мемлекетінің Деванының (Бас министрінің) резиденциясы болған. Кейін, Капурталаның соңғы махаражасы Сэр Джагатжит Сингх Сахеб Бахадур Ахлувалия 1880 жылдары осы ғимаратта жас өскен.

Шалимар бақтары

Шалимар бақтары шаһардың шамамен орталығында орналасқан және қаланың қалың жұмылысынан құтылуға мүмкіндік береді. Шалимар бақтарындағы Шахи самадхтар (патшалық кенотафтар) билеуші әулетінің дәстүрлерін көрсетеді. Қызыл құмтас бөлмелері ішіндегі мәрмәр обелисктер – бұрынғы билеушілер мен олардың отбасыларына арналған естелік ескерткіштер. Жақын жерде, 1880 жылы салынған және мәрмәр тұғырға орнатылған әсем құрылыста Махараджалар Харак Сингх, Джагатжит Сингх және Парамжит Сингхтың самадтары орналасқан.

Панч Мандир (Бес ғибадатхана)

Капурталадағы Панч-Мандир – барлық дін өкілдері құрметтейтін қасиетті орын. Бұл ғибадатхана кешенінде бес кішкентай храм орналасқан. Сардар Фәтх Сингх билік еткен кезеңде салынған бұл ғибадатхананың ерекшелігі – кіреберіс есігінен бірден барлық бес құдайдың бейнесін көріп, оларға құрмет көрсетуге болады. Наваншахрда Панч-Мандир Капурталаның дәл көшірмесі салынған Шивала Дьяван Банна Мал Гаутам храмы бар. Дьяван Банна Мал Гаутам Капуртала мемлекетінің бас министрі және Капурталаның Оудхтағы иеліктерінің басқарушысы болған.

Мемлекеттік гурдвара

Мемлекеттік гурудувараның үлкен әрі әсерлі қызыл құмтастан салынған ғимараты (қазір ақ түспен боялған) 1915 жылы Ревайл Сингхтің жетекшілігімен қасиеттендірілді. Индо-сарацен стилінде салынған, ол жүздеген жандардың аяқтарымен қастерленген, кең мәрмәр алаңдарына ие. Бұл ғибадатхана Сұлтанпур тас жолындағы қаланың орталығында орналасқан. Жақында ғимарат қайта жөндеуден өтуде. Гурудувара ғимаратының артында үлкен саябақ бар.

Брахмкунд ғибадатханасы

Мұхи Шив Линг Брахмкунд ғибадатханасы – Гаутам Браминінің (Шори Готра) әулеті, Диван Бана Мал Гаутамның (Миср) туған жері. Диван Бана Мал Наваншахрда Гаутам брахмандарының (Шори Готра) әулетінде дүниеге келген. Бана Мал – Ваид Жанда Малдың ұлы. Бұл ғибадатхананы Диван Бана Малдың ұлдары, Деван Акчру Мал Гаутам, Капуртала мемлекетінің кіріс министрі және Деван Сундри Мал Гаутам салған. Диван Бана Мал – Капуртала Махаражасы Рандир Сингх Бахадурдың деваны және Оудхтағы Капурталаның иеліктерінің басқарушысы болған. Капурталаның Манд аймағындағы Бана Малвала ауылы Бана Малдың есімімен аталады. Сондай-ақ, Диван Бана Мал Нуашаншарда Шивала Деван Бана Мал ғибадатханасын салған.

Қанжлы сулы-боздықтары

Қаңжли ылғалды жерлері, қала сыртындағы батыс Бейн шағын өзенінің жанында орналасқан, Рамсар конвенциясына енгізілді. Бұл құстарды бақылау және қайықпен жүзуге танымал орын. Қазіргі уақытта мұнда құстарды бақылау үшін заманауи жабдықтармен жарақталған, ірі жоба жүзеге асырылуда. Соңғы кезде Қаңжли ылғалды жерлеріне тиісінше көңіл бөлінбеді, билік флора мен фаунаның жағдайына және айналасындағы инфрақұрылымға аз назар аударды.

Гурдуара Бер Сахиб

Гурдвара Бер Сахиб Сұлтанпур Лодиде орналасқан, ол Капурталаның төрт ауданының (техсилінің) бірі. Бұл тарихи орын сикх діні үшін зор маңызға ие, себебі осы жерде сикхтердің бірінші гуруы Гуру Нанак өмірінің 14 жылын (14 жыл 9 ай 13 күн) өткізген делінеді. Осы орынға атын берген Бер ағашы (Зизифус жужуба) Гуру Нанақтың өзі отырғызған және оның көлеңкесінде ол алғаш рет Мул Мантраны, яғни сикх дінінің "Киелі сөзін немесе аянды" айтқан.

Гурдувара Бебе Нанаки Джи

Гурдувара Бебе Нанаки Джи Капуртала ауданындағы Сұлтанпур Лоди қаласында орналасқан. Гурдувара Бебе Нанаки Джи орталық залдан тұрады, ал залдың ең шетінде ақ мәрмәр палакиде Гуру Грант Сахиб орналасқан. Гуру Грант Сахиб сондай-ақ Бэбе Нанакидің жеке тұрғынын бейнелейтін шағын бөлмеде де орналасқан. Қасиетті орынның үстінде, зал төбесінен жоғары, шаршы күмбезді бөлме бар. Зал төбесінің бұрыштарында дөңгелек күмбездер орналасқан.

Гурдувара Шри Гуру Ка Баг

Гурдувара Шри Гуру Ка Баг Капуртала ауданындағы Сұлтанпур Лоди қаласында орналасқан. Гуру Нанак жас кезінде 14 жыл Сұлтанпур Лодиде Набаб Даулат Хан Лодиге қызмет етті. Осы үйде Гуру Нанақтың екі ұлы – Баба Шри Чанд пен Баба Лакми Чанд дүниеге келді. Гуру Нанак екі ұлын сынады, бірақ ешқайсысы да оның ізбасары болуға лайық болмады. Баба Лакми Чанд дүниелік мәселелерге тым бейім болса, Баба Шри Чанд қанағат ету жолын таңдап, аскет болды. Гуру Сахиб Лангар дайындауды Биби Нанакиге тапсыратын. Мұнда сондай-ақ құдық (хух) бар, одан Лангар дайындау үшін су алынды.

Гурдувара Шри-Сант-Гат-Сахиб

Гурдувара Шри-Сант-Гат-Сахиб Капуртала ауданының Сұлтанпур-Лодхи қаласында орналасқан. Ол Бейн өзенінің жағасында орналасқан. Бер-сахибтен Сатгуру Нанак Дев Джи Бейнге суға батып, көзден жоқ болды. Осы жердің Сант-Гат деп аталуының басты себебі – Махарадж Гуру Нанак Дев Джи осы жерде Акаал Пурахқа медитация жасап, содан әлемге қызмет ету үшін кетті.

Гурдувара Сукчайнана Сахиб

Бұл жер 6-шы ұстаз Шри Гуру Харгобинд Сахибқа тиесілі, Ол Пагвара қаласына келген кезде мұнда болған. Гуру Харгобинд Сахиб мұғалдармен шайқасқаннан кейін осы жерге келіп, ағаш астында демалды.

Көлік

Капуртала қаласы Пәнджаб және Солтүстік Үндістанның маңызды көлік бағыттарымен жақсы байланысқан. Ол ең жақын көрші қаласы Жаландхардан оңтүстік-батысқа қарай 19 шақырым қашықтықта орналасқан.

Жол

Капуртала штаттың қалған бөліктерімен және Үндістанмен 703А ұлттық автомобиль жолы және Шри Гуру Нанак Дев Джи Марг (NH 703AA) арқылы байланысты.

Теміржол

Капуртала темір жол станциясы Жаландар–Фирозпур жолында орналасқан және Жаландар мен Фирозпур ірі темір жол түйіндері арқылы Үндістанның барлық аймақтарымен байланыстырады.

Мәдениет және кино

"Тану Ведс Ману" (2011) фильмінің кейбір сахналары Капуртала қаласында және Кала Сангхианда түсірілген. Капуртала, 1893 жылы Махараджаның болашақ королева Мэри, Мэри Текке үйлену тойына сыйлаған Капуртала брошының атымен аталады. 2010 жылғы пакистандық "Дастан" теледрамасында, Үндістанның бөлінісі кезіндегі оқиғаларды көрсететін тарихи драмада, Капуртала – Бано, басты мұсылман әйел кейіпкерінің сикх отбасымен шамамен бес жыл бойы ұсталып тұрған жері.

Медициналық колледж

Азаматтық аурухананың жанында 20 акр жерге 5-ші мемлекеттік медициналық колледж салынып жатыр. Колледждің атауы өзгертіліп, жаңа атауы Шри Гуру Нанак Дев Джидің 550 жылдығына арналды. Жаңа атауы – Шри Гуру Нанак Дев мемлекеттік медицина ғылымдары институты, Капуртала; Капуртала медициналық колледжі; Капуртала мемлекеттік медициналық колледжі. Бұл колледж ПИМС Жаландхардан кейін Доаба аймағындағы MBBS білімін беретін екінші оқу орны. Колледж 2022-2023 оқу жылынан бастап студенттерді қабылдайтын болады.