Кіріспе
Индо-сарацендік архитектура (сондай-ақ Индо-готика, Моғол готикасы, Нео-моғол, 19 ғасырда жиі Индо-ислам стилі деп аталады) – 19 ғасырдың соңында Үндістанда британдық сәулетшілердің, әсіресе Британдық Радж кезеңіндегі мемлекеттік және үкіметтік ғимараттарда, сондай-ақ князьдік мемлекеттердің билеушілерінің сарайларында кеңінен қолданған архитектуралық стиль. Ол стильдік және сәндік элементтерді жергілікті Үнді-ислам архитектурасынан, әсіресе британдықтар классикалық үнді стилі деп санайтын Моғол архитектурасынан алған. Ғимараттардың негізгі жоспары мен құрылысы Готика және Неоклассика сияқты басқа жаңғыру стильдеріндегі заманауи ғимараттарға ұқсас болды, бірақ оған ерекше үнділік ерекшеліктері мен әшекейлері қосылды. Бұл стиль 1795 жылдан бастап Уильям Ходжес және Дэниеллдер (Уильям Дэниелл мен оның інісі Томас Дэниелл) сияқты суретшілердің үнді ғимараттарының бейнелерінен батыс әсеріне ие болды. Чепаук сарайы, 1768 жылы қазіргі Ченнаида (Мадрас) Аркот навабы үшін салынған, көбінесе алғашқы индо-сарацендік ғимарат деп есептеледі. Бомбей және Калькутта (сол кездегі атауларымен) Радж әкімшілігінің негізгі орталықтары болғандықтан, стильде көптеген ғимараттар салынды, бірақ Калькутта да үнділік архитектуралық элементтерімен үйлесім тапқан еуропалық неоклассикалық архитектураның ортасы болды. Қазіргі уақытта көптеген маңызды ғимараттар Үндістанның археологиялық зерттеулер департаменті (ASI) белгілеген мұра ғимараттарының тізіміне енгізіліп, қорғалып келеді. Бұл стиль Британдық Үндістаннан тыс жерлерде де танымал болды, мұнда сәулетшілер әртүрлі аймақтар мен кезеңдердегі исламдық және еуропалық элементтерді сәулеттегі эклектизмнің кең таралған атмосферасында еркін үйлестірді. Бұл аймақтағы басқа британдық отарлар мен протектораттар арасында, британдық Цейлон (қазіргі Шри-Ланка) және Малайя Федерациялық Штаттары (қазіргі Малайзия) архитекторлары мен инженерлері осы стильді қабылдады. Бұл стиль кейде Ұлыбританияның өзінде, әсіресе үлкен үйлер үшін қолданылды, мысалы, Глостерширдегі патшалық Брайтон павильоны (1787–1823) және Сезинкотт үйі (1805). Америкада да танымал еуропалық нұсқасы – Мори жаңғыру архитектурасы, ол көбінесе Оңтүстік Азияның ерекшеліктерін аз қолданып, араб тілінде сөйлейтін елдерге тән элементтерге көбірек назар аударады; Испаниядағы баламалы стиль – Нео-мудежар. Үндістанда 1856 жылы британдықтар билікті басып алғанға дейін Лакхнауда осы стильдің алғашқы нұсқасы болған, онда үнді сәулетшілері "индо-ислам мектебінен алынған негізге еуропалық стильдік элементтерді, егжей-тегжейлі бөлшектер мен мотивтерді кездейсоқ қосып, жаратқан". Бұл "Нуаби стилі" деп аталады. "Сарацен" термині орта ғасырлардағы Еуропада араб тілінде сөйлейтін Таяу Шығыс және Солтүстік Африка мұсылмандарына қатысты қолданылған. "Индо-сарацен" терминін британдықтар алғаш рет моғолдар мен олардың алдыңғыларының ертедегі индо-исламдық архитектурасын сипаттау үшін қолданды және одан әрі осы мағынада қолданыла берді. "Сарацендік архитектура" (индо-исламдықсыз) алғаш рет мұсылмандық Испания архитектурасын сипаттау үшін қолданылды, бұл 19 ғасырдың басындағы ағылшын жазушыларына ең таныс исламдық архитектура болды.
Indo Saracenic architecture (also known as Indo Gothic, Mughal Gothic, Neo Mughal, in the 19th century often Indo Islamic style) was a revivalist architectural style mostly used by British architects in India in the later 19th century, especially in public and government buildings in the British Raj, and the palaces of rulers of the princely states. It drew stylistic and decorative elements from native Indo Islamic architecture, especially Mughal architecture, which the British regarded as the classic Indian style. The basic layout and structure of the buildings tended to be close to that used in contemporary buildings in other revivalist styles, such as Gothic revival and Neo Classical, with specific Indian features and decoration added. The style drew from western exposure to depictions of Indian buildings from about 1795, such as those by William Hodges and the Daniell duo (William Daniell and his uncle Thomas Daniell). The first Indo Saracenic building is often said to be the Chepauk Palace, completed in 1768, in present day Chennai (Madras), for the Nawab of Arcot. Bombay and Calcutta (as they then were), as the main centres of the Raj administration, saw many buildings constructed in the style, although Calcutta was also a bastion of European Neo Classical architecture fused with Indic architectural elements. Most major buildings are now classified under the Heritage buildings category as laid down by the Archaeological Survey of India (ASI), and protected. The style enjoyed a degree of popularity outside British India, where architects often mixed Islamic and European elements from various areas and periods with boldness, in the prevailing climate of eclecticism in architecture. Among other British colonies and protectorates in the region, it was adopted by architects and engineers in British Ceylon (present day Sri Lanka) and the Federated Malay States (present day Malaysia). The style was sometimes used, mostly for large houses, in the United Kingdom itself, for example at the royal Brighton Pavilion (1787–1823) and Sezincote House (1805) in Gloucestershire. The wider European version, also popular in the Americas, is Moorish Revival architecture, which tends to use specific South Asian features less, and instead those characteristic of the Arabic speaking countries; Neo Mudéjar is the equivalent style in Spain. In India there had been an earlier inversion of the style in Lucknow before the British takeover in 1856, where Indian architects rather "randomly grafted European stylistic elements, as details and motifs, on to a skeleton derived from the Indo Islamic school." This is known as the "Nawabi style." Saracen was a term used in the Middle Ages in Europe for the Arabic speaking Muslim people of the Middle East and North Africa, and the term "Indo Saracenic" was first used by the British to describe the earlier Indo Islamic architecture of the Mughals and their predecessors, and often continued to be used in that sense. "Saracenic architecture" (without the "Indo ") was first used for the architecture of Muslim Spain, the most familiar Islamic architecture to most early 19th century writers in English.
Үндістанның жағдайы
Түркі, Дели сұлтандығы және Моғол дәуірінде әр түрлі сәулет стилінің үйлесім табуына бұрын да әрекеттер жасалған. Түрік және моғолдардың Үндістан субконтинентіне басып кіруі Үндістан сәулет өнеріне жаңа ұғымдар әкелді. Архитектураның басым стилі трабеатты болды, яғни бағаналар, арқалықтар және қаптамалар қолданылды, бұрынғы буддалық кезеңдерде кең таралған аркалар мен күмбездерге көңіл аз бөлінді. Түркі басқыншылары аркалар мен арқалықтарға басымдық беретін аркалық құрылыс стилін енгізді, ол моғолдар мен талукдарлардың күшімен дамыды, сондай-ақ үнді сәулеті, әсіресе Раджастхан ғибадатханасының және Императорлық үнді сарайларының/қамалдарының/қалалық сәулетінің элементтерін сіңірді. Жергілікті әсерлер Индо-ислам стилінің әртүрлі «бағыттарына» әкеп соқты. Түркі Дели сұлтандығының ыдырауынан кейін, жеке мемлекеттердің билеушілері өздерінің билігін орнатып, жергілікті/аймақтық үнді сәулет мектептерінің үлгісімен жасалған өздерінің сәулет стилін құрды. Мұның мысалдары – «Бенгал» және «Гуджарат» мектептері. Шахжа (қабырғаға бекітілген және қабырғадан шығып тұратын тіреуіштерге орнатылған күн қорғағышы немесе шатыр), әсем ойылған «сталактит» әшекейлері бар корбельді тіреуіштер, балкондар, киосктар немесе чатрилер, және минареттер (биік мұнаралар) – бұл моғол сәулет стилін еліктеуге тән мотивтер еді, және олар осы аймақтарда моғолдардың шамамен төрт жүз жылдық болуының мәңгілік мұрасы болды.
Моғол стилі
Моғол сәулеті Дели сұлтандығының Үнді-Ислам сәулетін Тимурид және парсы элементтерімен одан әрі дамытты. Бұл стильдің ең биік деңгейіне, шамасы, үшінші моғол императоры Акбардың тұсында жетілді. Моғолдардың маңызды сәулет еңбектерінің ішінде Хумаюнның кесенесі, Тадж-Махал, Агра және Лахор бекіністері, Фатехпур Сикри қаласы, Акбардың кесенесі бар.
Қалпына келтіру және қайта жаңғыру
Шахжаханның орнын ұлы Аурангезеб иеледі, ол өнер мен архитектураға қызығушылық танытпады. Осының салдарынан моғолдық архитектураға нұқсан келді, көптеген инженерлер, архитекторлар мен шеберлер жергілікті билеушілердің демеуімен жұмыс істеу үшін көшіп кетті. 19 ғасырдың басында Британдық Шығыс Үндістан компаниясы (БШҮҮ) Үндістан субконтинентінің үлкен бөлігін бақылады. 1803 жылы Даулат Рао Синдхия басқарған Маратха империясын жеңгеннен кейін олардың билігі күшейді. БШҮҮ моғол императоры Шах Алам II-ні өзінің қорғауына алып, онымен бірге билік ету арқылы өзінің билігін заңдастырды. Алайда, 1857 жылы олардың жұмысындағы үнді сарбаздары, соның ішінде Жанси патшайымы және бас көтерген княздар 1857 жылғы үнділік көтерілісін бастағанда олардың билігіне қайтадан сын келді. Бірақ бұл көтеріліс бір жыл ішінде басылып, Моғол империясының соңына әкелді, ол британдықтар тарапынан ресми түрде таратылды. Көтерілістен кейін БШҮҮ-нің Үндістандағы аумақтары британ үкіметі тарапынан тәждің билігіне ресми түрде берілді; БШҮҮ көп ұзамай таратылды. 1861 жылы жаңа британдық отарлық әкімшілік Үндістанның археологиялық зерттеуін құрды, келесі онжылдықтарда бірнеше маңызды үнді ескерткіштерін (мысалы, Тадж-Махал) біртіндеп қалпына келтірді. Жаңа дәуірді бастау үшін британдық "Радж" жаңа архитектуралық дәстүрді іздеді, ол Үндістанның қолданыстағы стильдерін Батыстан импортталған стильдермен үйлестірді, мысалы готика (француз готикасының, венециандық мавританиялық стильдерімен), неоклассикалық және кейіннен арт-деко сияқты жаңа стильдер. Бұл әртүрлі ықпалдарға ие бірқатар ғимараттарды тудырды. Осылайша олар үнді архитектурасын сақтап, британдық және еуропалық архитектура элементтерін қосты; бұл, британдықтардың аймақтық үнді князьдеріне түрлі келісімдер бойынша билікте қалуға мүмкіндік беруімен бірге, олардың болуын үнді халқы үшін "қабылданғыш" етті. Британдықтар Оңтүстік Азияның өткенін жаңа үнді ғимараттарына енгізуге тырысты, осылайша британдық Радждың Үнді жұртшылығы үшін заңды екенін көрсетуге ұмтылды. 1885 жылы аяқталған Майо колледжінің бас ғимараты Индо-Сарацин стилінде салынған. Ченнаидегі мысалдарға Виктория қоғамдық залы, Мадрас жоғары соты, Мадрас университетінің Сенат үйі және Ченнаи орталық теміржол вокзалы жатады. 1918-1931 жылдар аралығында сэр Эдвин Лютьенс басшылығымен жаңа императорлық астана ретінде Нью-Делидің құрылысы стильдің соңғы гүлденуіне әкелді, үнді архитектурасын тереңірек түсінуге негізделген. Раштрапати Бхаван (Вице-король, кейін Президент сарайы) будда дәуіріндегі үнді архитектурасының элементтерін, сондай-ақ кейінгі кезеңдердегі элементтерді пайдаланады. Бұл бағаналардың бас әріптерінен және басты күмбездің астындағы барабанның айналасындағы экраннан көрінеді, бұл ежелгі ступалардың айналасына қойылған қоршаулардан алынған.
Британдық Малайяда
Томас Р. Меткалфтың, осы стильді зерттеген көрнекті ғалымының айтуынша, "Британдық колонизация мақсатына бағытталған, қиялмен құрылған өткенге толы индо-сарацен стилі Үндістаннан тыс, яғни субконтиненттен, ең толыққанды Малайяда қалыптасты". Британдық Малайя көбінесе мұсылман қоғамы болды, онда кірпіш немесе таспен салудың жаңа дәстүрі болған жоқ, тіпті мешіттер мен жергілікті билеушілердің сарайлары да жергілікті көптеген қатты ағаштардан салынды. Куала-Лумпур 1895 жылы британдықтар оны жаңа Малай мемлекеттерінің астанасы етуге шешім қабылдаған кезде шағын елді мекен болды; оған бірнеше ірі қоғамдық ғимараттар қажет болды. Британдықтар жергілікті сәулет стилімен көп байланысы болмаған Үндістанда үйренген ислам стилін қолдануға шешім қабылдады. Үндістаннан өзгеше, британдықтар қазіргі Малайзияның құрамындағы бірнеше штаттың сұлтандары үшін де сарайлар салдырды, ал халық саны күрт өскен кейбір жерлерде, мысалы, Джамек және Убудия мешіттері сияқты мешіттер де салынды. Бұл ғимараттардың барлығын 1895 жылы келген және 1917 жылы зейнеткерлікке шыққан аралықта стильдің жетекші сәулетшісі Артур Бенисон Хаббек жобалады. Меткалфтың айтуынша, жергілікті үлгілердің болмауы ағылшын сәулетшілеріне "шығыстың қиялымен ғана сипатталатын сәулет" жасауға мүмкіндік берді. Хаббақтың Убудия мешіті (Куала Кангсар, 1913) "Арабия түндерінен шыққан викториялық суретшінің қиялынан артық емес" деседі. Көбінесе айтылатынынан керісінше, жетекші тұлғалар ағылшын кәсіби сәулетшілері болды (Үндістанда бұрынғы әскерилер немесе әскери инженерлер жиі қолданылса), олар ешқашан Үндістанда жұмыс істемеген. Әдетте, олар индо-сарацен және еуропалық стильдерде жобалай білді. Мысалы, 1893 жылы 34 жасында Лондондағы мансабын тастап, Малайзияда мемлекеттік қызметке кіріскен регент Альфред Джон Бидвеллдің маңызды ғимараттарының бірі – Куала-Лумпурдың Сұлтан Абдул Самад ғимараты (алғашқыда "Үкімет кеңселері", 1894), еркін ислам стилінде, мүмкін, моғол стилінен гөрі египеттік стильге жақын, және көптеген атқосшы аркалары бар. Сингапурда жеке практика ашқаннан кейін Бидвелл толығымен еуропалық Раффлс қонақүйін (1899) жобалады. Сингапурда 1827 жылдан бері еуропалық стильдер қалыпты құбылысқа айналған, олар Калькуттадан үлгі алып, халық арасында мұсылман малайларының үлесінің аздығын және қаланың әскери және сауда орталығы ретіндегі рөлін көрсеткен. Меткалф, қытай халқының көп болуына қарамастан, Сингапурда да, Гонконгта да осы кезеңде қытай сәулетінің ықпалымен салынған қоғамдық ғимараттар жоқ екенін атап өтеді. Үкімет кеңселері Малайядағы алғашқы ірі британдық тапсырыс болды, ал Бидвелл еуропалық стильді ұсынған, бірақ ол Сейлонда көп жылдық тәжірибесі бар әскери инженер, қоғамдық жұмыстар департаментінің мемлекеттік инженері С. Э. Спунермен қабылданбады. Ол ғимараттарды өзі жобаламаған, бірақ жобаларды бекітуде маңызды рөл атқарды. Комиссияға Спунер, А. С. Норман, Бидвелл және жаңадан келген Хаббек (1895 жылдан) қатысты. Ғимараттың құрылысы жақын маңдағы қосымша азаматтық ғимараттардың ұқсас стильде салынуына ықпал етті, ал стильдің элементтері Малайядағы жеке ғимараттарда шектеулі түрде қолданылды. Малай Британдық Ислам стилі қаншалықты жасанды болса да, көптеген ірі қоғамдық ғимараттар 1957 жылы Малайяның тәуелсіздік алғаннан кейін және 1963 жылы Малайзия құрылғаннан кейін де сақталып қалды, қаланың ең жақсы жерлерінде күтіммен ұсталып, көптегендері қазіргі заманғы ғимараттарда орындалатын бастапқы қызметтерін сақтап тұр.