Кіріспе

Индо-сарацендік архитектура (сондай-ақ Индо-готика, Моғол готикасы, Нео-моғол, 19 ғасырда жиі Индо-ислам стилі деп аталады) – 19 ғасырдың соңында Үндістанда британдық сәулетшілердің, әсіресе Британдық Радж кезеңіндегі мемлекеттік және үкіметтік ғимараттарда, сондай-ақ князьдік мемлекеттердің билеушілерінің сарайларында кеңінен қолданған архитектуралық стиль. Ол стильдік және сәндік элементтерді жергілікті Үнді-ислам архитектурасынан, әсіресе британдықтар классикалық үнді стилі деп санайтын Моғол архитектурасынан алған. Ғимараттардың негізгі жоспары мен құрылысы Готика және Неоклассика сияқты басқа жаңғыру стильдеріндегі заманауи ғимараттарға ұқсас болды, бірақ оған ерекше үнділік ерекшеліктері мен әшекейлері қосылды. Бұл стиль 1795 жылдан бастап Уильям Ходжес және Дэниеллдер (Уильям Дэниелл мен оның інісі Томас Дэниелл) сияқты суретшілердің үнді ғимараттарының бейнелерінен батыс әсеріне ие болды. Чепаук сарайы, 1768 жылы қазіргі Ченнаида (Мадрас) Аркот навабы үшін салынған, көбінесе алғашқы индо-сарацендік ғимарат деп есептеледі. Бомбей және Калькутта (сол кездегі атауларымен) Радж әкімшілігінің негізгі орталықтары болғандықтан, стильде көптеген ғимараттар салынды, бірақ Калькутта да үнділік архитектуралық элементтерімен үйлесім тапқан еуропалық неоклассикалық архитектураның ортасы болды. Қазіргі уақытта көптеген маңызды ғимараттар Үндістанның археологиялық зерттеулер департаменті (ASI) белгілеген мұра ғимараттарының тізіміне енгізіліп, қорғалып келеді. Бұл стиль Британдық Үндістаннан тыс жерлерде де танымал болды, мұнда сәулетшілер әртүрлі аймақтар мен кезеңдердегі исламдық және еуропалық элементтерді сәулеттегі эклектизмнің кең таралған атмосферасында еркін үйлестірді. Бұл аймақтағы басқа британдық отарлар мен протектораттар арасында, британдық Цейлон (қазіргі Шри-Ланка) және Малайя Федерациялық Штаттары (қазіргі Малайзия) архитекторлары мен инженерлері осы стильді қабылдады. Бұл стиль кейде Ұлыбританияның өзінде, әсіресе үлкен үйлер үшін қолданылды, мысалы, Глостерширдегі патшалық Брайтон павильоны (1787–1823) және Сезинкотт үйі (1805). Америкада да танымал еуропалық нұсқасы – Мори жаңғыру архитектурасы, ол көбінесе Оңтүстік Азияның ерекшеліктерін аз қолданып, араб тілінде сөйлейтін елдерге тән элементтерге көбірек назар аударады; Испаниядағы баламалы стиль – Нео-мудежар. Үндістанда 1856 жылы британдықтар билікті басып алғанға дейін Лакхнауда осы стильдің алғашқы нұсқасы болған, онда үнді сәулетшілері "индо-ислам мектебінен алынған негізге еуропалық стильдік элементтерді, егжей-тегжейлі бөлшектер мен мотивтерді кездейсоқ қосып, жаратқан". Бұл "Нуаби стилі" деп аталады. "Сарацен" термині орта ғасырлардағы Еуропада араб тілінде сөйлейтін Таяу Шығыс және Солтүстік Африка мұсылмандарына қатысты қолданылған. "Индо-сарацен" терминін британдықтар алғаш рет моғолдар мен олардың алдыңғыларының ертедегі индо-исламдық архитектурасын сипаттау үшін қолданды және одан әрі осы мағынада қолданыла берді. "Сарацендік архитектура" (индо-исламдықсыз) алғаш рет мұсылмандық Испания архитектурасын сипаттау үшін қолданылды, бұл 19 ғасырдың басындағы ағылшын жазушыларына ең таныс исламдық архитектура болды.

Үндістанның жағдайы

Түркі, Дели сұлтандығы және Моғол дәуірінде әр түрлі сәулет стилінің үйлесім табуына бұрын да әрекеттер жасалған. Түрік және моғолдардың Үндістан субконтинентіне басып кіруі Үндістан сәулет өнеріне жаңа ұғымдар әкелді. Архитектураның басым стилі трабеатты болды, яғни бағаналар, арқалықтар және қаптамалар қолданылды, бұрынғы буддалық кезеңдерде кең таралған аркалар мен күмбездерге көңіл аз бөлінді. Түркі басқыншылары аркалар мен арқалықтарға басымдық беретін аркалық құрылыс стилін енгізді, ол моғолдар мен талукдарлардың күшімен дамыды, сондай-ақ үнді сәулеті, әсіресе Раджастхан ғибадатханасының және Императорлық үнді сарайларының/қамалдарының/қалалық сәулетінің элементтерін сіңірді. Жергілікті әсерлер Индо-ислам стилінің әртүрлі «бағыттарына» әкеп соқты. Түркі Дели сұлтандығының ыдырауынан кейін, жеке мемлекеттердің билеушілері өздерінің билігін орнатып, жергілікті/аймақтық үнді сәулет мектептерінің үлгісімен жасалған өздерінің сәулет стилін құрды. Мұның мысалдары – «Бенгал» және «Гуджарат» мектептері. Шахжа (қабырғаға бекітілген және қабырғадан шығып тұратын тіреуіштерге орнатылған күн қорғағышы немесе шатыр), әсем ойылған «сталактит» әшекейлері бар корбельді тіреуіштер, балкондар, киосктар немесе чатрилер, және минареттер (биік мұнаралар) – бұл моғол сәулет стилін еліктеуге тән мотивтер еді, және олар осы аймақтарда моғолдардың шамамен төрт жүз жылдық болуының мәңгілік мұрасы болды.

Моғол стилі

Моғол сәулеті Дели сұлтандығының Үнді-Ислам сәулетін Тимурид және парсы элементтерімен одан әрі дамытты. Бұл стильдің ең биік деңгейіне, шамасы, үшінші моғол императоры Акбардың тұсында жетілді. Моғолдардың маңызды сәулет еңбектерінің ішінде Хумаюнның кесенесі, Тадж-Махал, Агра және Лахор бекіністері, Фатехпур Сикри қаласы, Акбардың кесенесі бар.

Қалпына келтіру және қайта жаңғыру

Шахжаханның орнын ұлы Аурангезеб иеледі, ол өнер мен архитектураға қызығушылық танытпады. Осының салдарынан моғолдық архитектураға нұқсан келді, көптеген инженерлер, архитекторлар мен шеберлер жергілікті билеушілердің демеуімен жұмыс істеу үшін көшіп кетті. 19 ғасырдың басында Британдық Шығыс Үндістан компаниясы (БШҮҮ) Үндістан субконтинентінің үлкен бөлігін бақылады. 1803 жылы Даулат Рао Синдхия басқарған Маратха империясын жеңгеннен кейін олардың билігі күшейді. БШҮҮ моғол императоры Шах Алам II-ні өзінің қорғауына алып, онымен бірге билік ету арқылы өзінің билігін заңдастырды. Алайда, 1857 жылы олардың жұмысындағы үнді сарбаздары, соның ішінде Жанси патшайымы және бас көтерген княздар 1857 жылғы үнділік көтерілісін бастағанда олардың билігіне қайтадан сын келді. Бірақ бұл көтеріліс бір жыл ішінде басылып, Моғол империясының соңына әкелді, ол британдықтар тарапынан ресми түрде таратылды. Көтерілістен кейін БШҮҮ-нің Үндістандағы аумақтары британ үкіметі тарапынан тәждің билігіне ресми түрде берілді; БШҮҮ көп ұзамай таратылды. 1861 жылы жаңа британдық отарлық әкімшілік Үндістанның археологиялық зерттеуін құрды, келесі онжылдықтарда бірнеше маңызды үнді ескерткіштерін (мысалы, Тадж-Махал) біртіндеп қалпына келтірді. Жаңа дәуірді бастау үшін британдық "Радж" жаңа архитектуралық дәстүрді іздеді, ол Үндістанның қолданыстағы стильдерін Батыстан импортталған стильдермен үйлестірді, мысалы готика (француз готикасының, венециандық мавританиялық стильдерімен), неоклассикалық және кейіннен арт-деко сияқты жаңа стильдер. Бұл әртүрлі ықпалдарға ие бірқатар ғимараттарды тудырды. Осылайша олар үнді архитектурасын сақтап, британдық және еуропалық архитектура элементтерін қосты; бұл, британдықтардың аймақтық үнді князьдеріне түрлі келісімдер бойынша билікте қалуға мүмкіндік беруімен бірге, олардың болуын үнді халқы үшін "қабылданғыш" етті. Британдықтар Оңтүстік Азияның өткенін жаңа үнді ғимараттарына енгізуге тырысты, осылайша британдық Радждың Үнді жұртшылығы үшін заңды екенін көрсетуге ұмтылды. 1885 жылы аяқталған Майо колледжінің бас ғимараты Индо-Сарацин стилінде салынған. Ченнаидегі мысалдарға Виктория қоғамдық залы, Мадрас жоғары соты, Мадрас университетінің Сенат үйі және Ченнаи орталық теміржол вокзалы жатады. 1918-1931 жылдар аралығында сэр Эдвин Лютьенс басшылығымен жаңа императорлық астана ретінде Нью-Делидің құрылысы стильдің соңғы гүлденуіне әкелді, үнді архитектурасын тереңірек түсінуге негізделген. Раштрапати Бхаван (Вице-король, кейін Президент сарайы) будда дәуіріндегі үнді архитектурасының элементтерін, сондай-ақ кейінгі кезеңдердегі элементтерді пайдаланады. Бұл бағаналардың бас әріптерінен және басты күмбездің астындағы барабанның айналасындағы экраннан көрінеді, бұл ежелгі ступалардың айналасына қойылған қоршаулардан алынған.

Британдық Малайяда

Томас Р. Меткалфтың, осы стильді зерттеген көрнекті ғалымының айтуынша, "Британдық колонизация мақсатына бағытталған, қиялмен құрылған өткенге толы индо-сарацен стилі Үндістаннан тыс, яғни субконтиненттен, ең толыққанды Малайяда қалыптасты". Британдық Малайя көбінесе мұсылман қоғамы болды, онда кірпіш немесе таспен салудың жаңа дәстүрі болған жоқ, тіпті мешіттер мен жергілікті билеушілердің сарайлары да жергілікті көптеген қатты ағаштардан салынды. Куала-Лумпур 1895 жылы британдықтар оны жаңа Малай мемлекеттерінің астанасы етуге шешім қабылдаған кезде шағын елді мекен болды; оған бірнеше ірі қоғамдық ғимараттар қажет болды. Британдықтар жергілікті сәулет стилімен көп байланысы болмаған Үндістанда үйренген ислам стилін қолдануға шешім қабылдады. Үндістаннан өзгеше, британдықтар қазіргі Малайзияның құрамындағы бірнеше штаттың сұлтандары үшін де сарайлар салдырды, ал халық саны күрт өскен кейбір жерлерде, мысалы, Джамек және Убудия мешіттері сияқты мешіттер де салынды. Бұл ғимараттардың барлығын 1895 жылы келген және 1917 жылы зейнеткерлікке шыққан аралықта стильдің жетекші сәулетшісі Артур Бенисон Хаббек жобалады. Меткалфтың айтуынша, жергілікті үлгілердің болмауы ағылшын сәулетшілеріне "шығыстың қиялымен ғана сипатталатын сәулет" жасауға мүмкіндік берді. Хаббақтың Убудия мешіті (Куала Кангсар, 1913) "Арабия түндерінен шыққан викториялық суретшінің қиялынан артық емес" деседі. Көбінесе айтылатынынан керісінше, жетекші тұлғалар ағылшын кәсіби сәулетшілері болды (Үндістанда бұрынғы әскерилер немесе әскери инженерлер жиі қолданылса), олар ешқашан Үндістанда жұмыс істемеген. Әдетте, олар индо-сарацен және еуропалық стильдерде жобалай білді. Мысалы, 1893 жылы 34 жасында Лондондағы мансабын тастап, Малайзияда мемлекеттік қызметке кіріскен регент Альфред Джон Бидвеллдің маңызды ғимараттарының бірі – Куала-Лумпурдың Сұлтан Абдул Самад ғимараты (алғашқыда "Үкімет кеңселері", 1894), еркін ислам стилінде, мүмкін, моғол стилінен гөрі египеттік стильге жақын, және көптеген атқосшы аркалары бар. Сингапурда жеке практика ашқаннан кейін Бидвелл толығымен еуропалық Раффлс қонақүйін (1899) жобалады. Сингапурда 1827 жылдан бері еуропалық стильдер қалыпты құбылысқа айналған, олар Калькуттадан үлгі алып, халық арасында мұсылман малайларының үлесінің аздығын және қаланың әскери және сауда орталығы ретіндегі рөлін көрсеткен. Меткалф, қытай халқының көп болуына қарамастан, Сингапурда да, Гонконгта да осы кезеңде қытай сәулетінің ықпалымен салынған қоғамдық ғимараттар жоқ екенін атап өтеді. Үкімет кеңселері Малайядағы алғашқы ірі британдық тапсырыс болды, ал Бидвелл еуропалық стильді ұсынған, бірақ ол Сейлонда көп жылдық тәжірибесі бар әскери инженер, қоғамдық жұмыстар департаментінің мемлекеттік инженері С. Э. Спунермен қабылданбады. Ол ғимараттарды өзі жобаламаған, бірақ жобаларды бекітуде маңызды рөл атқарды. Комиссияға Спунер, А. С. Норман, Бидвелл және жаңадан келген Хаббек (1895 жылдан) қатысты. Ғимараттың құрылысы жақын маңдағы қосымша азаматтық ғимараттардың ұқсас стильде салынуына ықпал етті, ал стильдің элементтері Малайядағы жеке ғимараттарда шектеулі түрде қолданылды. Малай Британдық Ислам стилі қаншалықты жасанды болса да, көптеген ірі қоғамдық ғимараттар 1957 жылы Малайяның тәуелсіздік алғаннан кейін және 1963 жылы Малайзия құрылғаннан кейін де сақталып қалды, қаланың ең жақсы жерлерінде күтіммен ұсталып, көптегендері қазіргі заманғы ғимараттарда орындалатын бастапқы қызметтерін сақтап тұр.