Үнді субконтинентінің дәстүрлі үйлері: Хавелилер

Кіріспе

Индия субконтинентіндегі дәстүрлі үй. Хавели – бұл Индия субконтинентіндегі қалалық үй, сарай немесе жеке үй, көбінесе тарихи және сәулеттік маңызы бар, қала немесе елді мекенде орналасқан. «Хавели» сөзі араб тіліндегі «хавали» сөзінен шыққан, ол «бөлім» немесе «жеке кеңістік» деген мағынаны білдіреді және Моғол империясы кезінде кеңінен таралды. Бұл сөз архитектуралық стильдермен байланысты болмаған. Кейін «хавели» сөзі Индия субконтинентіндегі әртүрлі аймақтық сарайлардың, үйлердің және қалалық үйлердің жалпы атауы ретінде қолданыла бастады.

Шығу тегі

Хавели термині араб тіліндегі "хавали" сөзінен шыққан, "бөлме" немесе "жеке кеңістік" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин Моғол империясы кезінде кеңінен танымал болды. Аулалар – Үндістан субконтинентіндегі дәстүрлі үйлердің әдеттегі ерекшелігі, олардың ең ерте мысалдары неолит дәуіріне дейін жетеді, олар сарайлар немесе шаруашылық үйлер болсын. Дегенмен, мұсылмандық билік кезіндегі жергілікті және исламдық дәстүрлердің үйлесімде қалыптасқан дәстүрлі хавелилерден архитектуралық стильдері мүлдем өзгеше. Үндістан субконтинентіндегі дәстүрлі үйлер ауланың төңірегінде салынған, ал отбасының барлық өмірі осы аула – "chowk" айналасында өтеді. Сонымен қатар, аула жарық терезесі ретінде қызмет етеді және аймақтың ыстық және құрғақ климатында үйді желдетуге көмектеседі. Орта ғасырларда "хавели" термині кейбір Вайшнав секталары тарапынан Гуджараттағы Моғол империясы және Раджпутана патшалықтарындағы храмдарын атау үшін де қолданылды. "Хавели" деген жалпы термин ақырында саудагерлер тобының қалалық үйлері мен сарайларымен байланысты болды. Шехавати және Марвардағы ғимараттар осылай аталды. Марварилер осы ғимараттарды суретшілерге суреттеуге тапсырды, ал оларға Моғол архитектурасының күшті әсері тиді. Делиден 130 шақырым қашықтықтағы Махендрагарх ауданындағы Нангал Сирохи хавелилері мен архитектурасымен мәшһүр. Хавелилер марварилер үшін мәртебе белгісі болды, сонымен қатар олардың кеңейтілген отбасыларына сыртқы әлемнен қорғаныс пен жайлылықты қамтамасыз етті. Хавелилердің барлық жағынан жабық болуы және бір үлкен басты қақпасы болды. Шехаватидегі әдеттегі хавелилерде екі аула болды – сыртқы аула ерлерге арналған, ол кеңейтілген кіреберіс ретінде қызмет етті, ал ішкі аула әйелдердің мекені болды. Ең үлкен хавелилерде үш-төрт аула болуы мүмкін, ал биіктігі екі-үш қабатқа жетеді. Бүгінде көптеген хавелилер бос тұр немесе күзетшілер күтіп-баптайды, ал кейбіреулері қонақ үйлерге және туристік орталықтарға айналдырылды. Шехавати қалалары мен ауылдары әсем фрескалармен безендірілген хавелилерінің қабырғаларымен танымал, сондықтан олар танымал туристік орындарға айналды. Жайсалмер бекінісінде (сонымен қатар "Алтын бекініс" деп те аталады) және оның айналасындағы хавелилер, олардың ішіндегі ең әсерлілері – Патвон-ки-хавели, Салим-Синг-ки-хавели және Натхмал-ки-хавели ерекше атауға лайық. Бұл – Жайсалмердің бай саудагерлерінің сәнді үйлері. Олардың әсем ою-өрнектері құмтасқа мұқият ойылып, содан кейін әсем үлгілермен біріктірілген, иесінің мәртебесі мен байлығын көрсету үшін жасалған. Жайсалмердің айналасында олар әдетте сары құмтастан қашалып жасалған. Олар көбінесе қабырға суреттерімен, фрескалармен, жархохалармен (балкондармен) және аркалармен сипатталады. Патвон-Джи-ки-хавели Жайсалмерде алғаш салынған ғимарат. Бұл бір ғана хавели емес, бес кішкентай хавелилердің жиынтығы. Қатардағы біріншісі ең танымал, сонымен қатар Котаридің Патва Хавелиі деп те аталады. 1805 жылы зергерлік бұйымдар мен қымбат маталар сатушысы Гуман Чанд Патва тапсырыс беріп, салған, ол бес үйдің ішіндегі ең үлкені және көркемі. Патва бай адам және сол заманның танымал саудагері болғандықтан, ол өзінің бес ұлы үшін жеке қабаттар салуға мүмкіндік алды. Бұл ғимараттар 50 жылдың ішінде аяқталды. Бес үйдің барлығы 19 ғасырдың алғашқы 60 жылында салынған. Патвон Джи Ки өзінің әсем қабырға суреттерімен, сары құмтастан ойылған жархошаларымен (балкондарымен), қақпаларымен және аркаларымен танымал. Ғимараттың өзі сары құмтастан жасалса да, басты қақпасы қоңыр түсті. Тағы бір атақты хавели – Сех-джи-ри-хавели, қазіргі уақытта Шри-Жағдиш-Махал деп аталады, ол 250 жылдық тарихқа ие.

The term Haveli originates from Arabic word hawali, meaning "partition" or "private space", term which was popularized under Mughal Empire. Courtyards are a common feature traditional houses in the Indian subcontinent with early examples dating back to the Neolithic period, whether they are mansions or farmhouses. These, however, employ very different architectural styles from traditional Havelis that were developed under Muslim rule with blend of local traditions and Islamic traditions. Traditional homes in the Indian subcontinent are built around a courtyard, and all family activities revolved around this chowk or courtyard. Additionally, the courtyard serves as a lightwell and helps ventilate the house in the hot and dry climates of the region. During the medieval period, the term Haveli was also applied by some Vaishnava sects to refer to their temples in Gujarat under the Mughal Empire and Rajputana kingdoms. The generic term haveli eventually came to be identified with townhouses and mansions of the merchant class. buildings in their homeland Shekhawati and Marwar. These buildings were called havelis. The Marwaris commissioned artists to paint those buildings, which were heavily influenced by the Mughal architecture. Nangal Sirohi in Mahendragarh district, 130 km from Delhi, is popular for its havelis and architecture within NCR. The havelis served as status symbols for the Marwaris as well as homes for their extended families, providing security and comfort in seclusion from the outside world. The havelis were designed to be closed from all sides with one large main gate. The typical havelis in Shekhawati incorporated two courtyards — an outer one for the men which served as an extended threshold, and the inner one, the domain of the women. The largest havelis could have up to three or four courtyards and were two to three stories high. Most of the havelis are empty nowadays or are maintained by a watchman, while others have been converted into hotels and tourist attractions. The towns and villages of Shekhawati are famous for the embellished frescoes on the walls of their grandiose havelis, to the point of becoming popular tourist attractions. The havelis in and around Jaisalmer Fort (also known as the Golden Fort), situated in Jaisalmer, Rajasthan, of which the three most impressive are Patwon Ki Haveli, Salim Singh Ki Haveli, and Nathmal Ki Haveli, deserve special mention. These were the elaborate homes of Jaisalmer's rich merchants. The ostentatious carvings, etched in sandstone with great detail and then painstakingly pieced together in lavish patterns, were commissioned to put on show the owner's status and wealth. Around Jaisalmer, they are typically carved from yellow sandstone. They are often characterized by wall paintings, frescoes, jharokhas (balconies) and archways. The Patwon Ji ki Haveli was the first erected in Jaisalmer. It is not a single haveli but a cluster of five small havelis. The first in the row is the most popular, and is also known as Kothari's Patwa Haveli. Commissioned and constructed in the year 1805 by Guman Chand Patwa, then a rich trader of jewellery and fine brocades, it is the biggest and the most ostentatious of the five. Patwa was a rich man and a renowned trader of his time and he could afford and thus order the construction of separate stories for each of his five sons. These were completed in a span of 50 years. All five houses were constructed in the first 60 years of the 19th century. Patwon Ji Ki is renowned for its ornate wall paintings, intricate yellow sandstone carved jharokhas (balconies), gateways and archways. Although the building itself is made from yellow sandstone, the main gateway is brown. Another notable haveli is Seth ji ri Haveli in Udaipur city; now known as Shree Jagdish Mahal, it is 250 years old.