Кіріспе
Крилл балықшылығы – криллдің коммерциялық аулауы, бұл әлемдік мұхиттарда тіршілік ететін шағын, креветка тәрізді теңіз жануарлары. Антарктикалық крилдің (Euphausia superba) биомассасы 379 миллион тоннаға бағаланады. Барлық балықшылықтан алынған крилдің жалпы әлемдік жиынтығы жылына 150-200 мың тоннаны құрайды, оның көп бөлігі Антарктика крилі және Солтүстік Тынық мұхиты крилі (E. pacifica). Крилл ақуызға (құрғақ салмағының 40% немесе одан да көп) және липидтерге (E. superba-да шамамен 20%) бай. Олардың экзоскелеті құрғақ салмағының шамамен 2% хитиннен тұрады. Сондай-ақ, олар крилдің бас-көкірек бөлігіндегі ас қорыту безінде шоғырланған протеаздар, карбогидразалар, нуклеазалар және фосфолипазалар сияқты гидролиздік ферменттердің іздерін де қамтиды. Көптеген крилл аквамәдениеттік жем және балық аулау үшін қолданылады; басқа қолданылу салалары – мал және үй жануарларына арналған азық. Адам тұтынуға дайындалатынының үлесі өте аз. Олардың ферменттері медициналық қолдану үшін қызығушылық тудырады, бұл сектор 1990 жылдардың басынан бері кеңейіп келеді.
Технология
Крилл – бұл шағын жануарлар, зоопланктонның бір түрі саналады, сондықтан оларды ұсақ планктондық торлармен аулау қажет. Мұндай торлар бірнеше мәселе туғызады: олар тез бітеді, сондай-ақ, суға қарсы кедергісі жоғары, крилді жаққа бұратын толқынды құрайды. Сондықтан, тралмен аулауды төмен жылдамдықпен жүргізу керек. Бұған қоса, ұсақ торлар нәзік болады, ал алғашқы крилл торлары крилл шоғырын аулау кезінде жарылып кеткен. Сонымен қатар, ұсақ торлар балық шабақтары сияқты қажетсіз қосалқы уловты көбейтеді, бұл экожүйеге күтпеген салдары тигізуі мүмкін, тіпті криллдің ірі жиынтықтары моноспецификалық болғанымен де. Тағы бір мәселе – крилл уловын кемеге түсіру. Тор судан шығарылғанда, организмдер бір-бірін қысып, криллдің сұйықтығының көп бөлігі жоғалады. Антарктикалық криллді суда қарай, тордың түбінен үлкен құбыр арқылы кемеге сору тәжірибелері жүргізілді. Бұл әдіс бұрын Жапония суларындағы шағын балық аулау кемелерінде қолданылған. Ол криллді ұстау сыйымдылығын және өңдеу жылдамдығын арттырады. Осы техниканы қолданған алғашқы Антарктикалық крилл траулерлерінің бірі – Вануатуда тіркелген және Норвегиядағы Aker ASA компаниясына тиесілі FV Atlantic Navigator болды, ол 2003/2004 және 2004/2005 жылғы балық аулау маусымдарында осы әдісті пайдаланды. Осы маусымдарда бұл кеме CCAMLR аймақтарындағы барлық крилл уловының 25% және 38% құрады. Atlantic Navigator-дың ізбасары FV Saga Sea жылына шамамен 120 000 тоннаға дейін крилл аулай алады, ал Aker 2019 жылдың басында іске қосылатын ұқсас Антарктикалық төзімділік кемесін салу жоспарларын жариялады. Криллді ұстағаннан кейін бір-үш сағат ішінде өңдеу қажет, себебі ферменттердің жылдам ыдырауы және ішек-қарынның етке зиян келтіруі мүмкін. Оларды қабықтан айыру керек, өйткені олардың экзоскелетінде жоғары концентрацияда уытты фторидтер бар.
Өнімдер
Криллдің көп бөлігі аквариумдар мен аквакультураларда қолданылатын балық азығын өндіру үшін өңделеді. Крилл тұтас немесе ұсақталған күйінде мұздатып кептірілген түрде сатылады. Криллді тамақ ретінде пайдалану кейбір балықтарға жағымды әсер ететіні белгілі, мысалы, тәбетті күшейтеді немесе ауруға төзімділікті арттырады. Сонымен қатар, криллде каротиноидтар бар, сондықтан кейде ол кейбір балықтардың терісі мен етін бояу үшін пигмент ретінде қолданылады. Жапонияда E. superba-ның аулаудың шамамен 34%-ы және E. pacifica-ның 50%-ы балық азығы ретінде пайдаланылады; ал Канада аулауы осы мақсатта толығымен қолданылады. Жапонияда E. superba аулауының төрттен бірі жаңадан тоңазытылған крилл түрінде балық аулауға арналған жем ретінде, ал E. pacifica аулауының жартысы спорттық балық аулау үшін қолданылады. Жапондық өнеркәсіп қайнатылған, мұздатылған криллді және қабығынан босатылған құйрық етін шығарады. Басқа қолданыстарға крилл пастасы немесе өңделген криллді тағамдық қоспа ретінде пайдалану жатады, мысалы, крилл майынан жасалған гель капсулалар түрінде. E. superba-ның аз ғана бөлігі адамдарға тамақ ретінде өңделеді. Крилл ферменттерінің медициналық қолданылуларына некроздық тіндерді емдеуге арналған препараттар және химионуклеолитикалық заттар кіреді. 2002 жылға дейін әлемде криллге қатысты 376 патент тіркелген, олардың 17%-ы медициналық мақсатта қолданылған. Бұл медициналық патенттердің көпшілігі 1988 жылдан кейін тіркелген.
Жапония бойынша
Жапон суларында крил балық аулау негізінен Солтүстік Тынық мұхиты криліне (Euphausia pacifica) бағытталған, оның мөлшері шамамен жылына 60–70 мың тоннаны құрайды. Euphausia nana (бірнеше мың тонна) және Thysannoessa inermis (жылына бірнеше жүз тонна) үшін де шағын аулаулар бар. Балық аулау аймақтарының барлығы құрлық шелфінен жоғары, жағалауға жақын және ең тереңдеген жерлерде орналасқан. E. nana тек 1,2 см-ге жетеді, ал T. inermis өсе келе E. pacifica мөлшеріне жете алады. Крил балықтарын аулау 19 ғасырдың басынан бері жүргізіліп келеді. Аулау кішкентай қайықтармен жасалады. Дәстүрлі техникада қайыққа орнатылған тралдар қолданылады, 1980 жылдан бері балық сорғыштарымен толықтырылған. Қайыққа орнатылған трал крилдің шамамен сегіз метр тереңдікке дейінгі беттік үйірлерін ғана пайдалана алады. 1970 жылдары крил балық аулау күрт өсіп, бір немесе екі қайықтық торлар қолданыла бастады, олар крил үйірлерін тереңде ұстай алады. 1992 жылы крил өндірісінде ең жоғары көрсеткіш – 100 мың тоннадан астам өнімге жетілді. Келесі жылы аулау ережелері енгізілді, содан бері жылдық аулау шамамен 30%-ға төмендеді.
E. pacifica was fished as early as the 19th century. Fishing is done with small boats. The traditional technique uses bow mounted trawls, augmented by fish pumps since the 1980s. A bow mounted trawl can exploit only surface swarms of krill up to a depth of about eight metres. In the 1970s, the krill fishery expanded drastically and began to use also one or two boat seines, which can catch swarms as deep as A peak in the krill production was reached in 1992 with over 100,000 tonnes. The following year, catch regulations were enforced, and since then the annual catch has been reduced by about 30%.
Тәжірибелік балық аулау
Басқа да аймақтарда крильді шағын көлемде аулау жұмыстары жүргізілуде. Канадада E. pacifica крилін Британдық Колумбия жағалауындағы Грузия боғазында аулайды; үкімет жылына 500 тонна аулау лимитін белгілеген. Солтүстік криліне (Meganyctiphanes norvegica) бағытталған балық аулау, оның дене ұзындығы 2 см-ден асатын орташа өлшемді крил, сондай-ақ Tysanoessa raschii (2 см) және T. inermis Сент-Лоуренс шығанағында және Шотландиялық шельфте ұсынылған, бірақ олар бастапқы тәжірибелік кезеңнен әрі дамымады. Олардың аулау көлемі жылына бірнеше жүз тоннаға шектеледі, ал Николь мен Фостер бұл аймақтарда жергілікті балық шаруашылығы және табиғатты қорғау ұйымдарының қарсылығына байланысты жаңа, ірі аулау операцияларының басталуы күмәнді деп санайды.