Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Боромматраиллоканат (บรมไตรโลกนาถ, , ) немесе Трейлок (1431–1488) – 1448 жылдан 1488 жылға дейін Аюттхая корольдігінің патшасы болды. Ол «Ақ пілдердің патшасы» (พระเจ้าช้างเผือก) атағына ие болған көптеген монархтардың бірі еді. Ол ақ немесе «асыл» пилге ие болған алғашқы тай патшасы болды, индустар сенуіне сәйкес, бұл пил «ұлы және бақытты белгі» саналды. Оның билігі тай бюрократиясындағы масштабты реформалармен және солтүстікке қарай Лан На корольдігіне қарсы сәтті жорықтармен ерекшеленді. Ол Таиландтың ең ұлы патшаларының бірі ретінде құрметке ие болды.
Borommatrailokkanat (บรมไตรโลกนาถ, , ) or Trailok (1431–1488) was the king of the Ayutthaya Kingdom from 1448 to 1488. He was one of many monarchs who gained the epithet King of White Elephants (พระเจ้าช้างเผือก). He was the first Thai king to possess a "noble" or white elephant, which, according to Hindu belief, was a "glorious and happy sign". His reign was also known for massive reforms of Thai bureaucracy and a successful campaign against the Lan Na Kingdom to the north. He was revered as one of the greatest monarchs of Thailand.
Сухотай патшасы
Рамсуан принці (1369–1370 жылдары билеген Рамсуан патшамен шатастырмаңыз) 1431 жылы король Бороммарахатхират II немесе Чао Сам Пхраяның ұлы ретінде дүниеге келді. Кейбір авторлар оның анасы Сухотай патшалығының ханшайымы, Сай Лью Тайдың қызы болған деседі. Алайда, тарихшы Майкл Виккеридің сөзіне қарағанда, бұл мәлімет тарихи дереккөздерде расталмаған және жылнаманы дұрыс оқымау немесе дұрыс түсінбеу салдарынан туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, Рамсуан Сухотай патшалығының 1412 жылдан бері Аюттаяға тәуелді болған кезінде дүниеге келді. 1438 жылы Сухотайдың королі IV Маха Тхаммараха (Бороммапан) қайтыс болғаннан кейін, Аюттаяның Бороммараха II Сухотайды жанекке бітіріп, өзінің жеті жасар ұлы, Рамсуан принцін Сухотайдың вице-королі (упараджасы) етіп тағайындады. Рамсуан 15 жасқа толғанда, король оны Фицанулокқа (1430 жылға дейін Сухотай қаласын астана ретінде алмастырған) Сухотайдың бұрынғы аумақтарын билеуге жіберді, ол жерлер енді «солтүстік қалалар» (Мюанг Нуэа) деп аталды, сондай-ақ билеуші әулеттің оларға бақылауын күшейтуге мүмкіндік берді. 1448 жылы Бороммараха II қайтыс болды, Рамсуан принці Аюттаяның Боромматраиллокканат патшасы болып тағайындалды, осылайша Сухотай мен Аюттая арасында жеке одақ құрылды.
Prince Ramesuan (not to be confused with King Ramesuan r. 1369–1370) was born in 1431 to King Borommarachathirat II or Chao Sam Phraya. Some authors claim that his mother was a princess of the Sukhothai Kingdom, daughter of Sai Lue Thai. According to historian Michael Vickery, however, this is not verifiable in historic sources and may be due to a misreading or misinterpretation of a chronicle. Be that as it may, Ramesuan was born at a time when the Kingdom of Sukhothai was increasingly tied to Ayutthaya, being under its suzerainty since 1412. When King Maha Thammaracha IV (Borommapan) of Sukhothai died in 1438, Borommaracha II of Ayutthaya annexed Sukhothai and installed his own son, then seven year old Prince Ramesuan, as viceroy (uparaja) of Sukhothai. When Ramesuan was 15 years old, the king sent him to Phitsanulok (which had replaced the city of Sukhothai as capital around 1430) to rule the former territories of Sukhothai which were now known as the "northern cities" (Mueang Nuea) and increase the control of the ruling family over them. Borommaracha II died in 1448, Prince Ramesuan was then crowned King Borommatrailokkanat of Ayutthaya, making a personal union between Sukhothai and Ayutthaya.
Бюрократия
Боромматраиллокканат тай бюрократиясын реформалады, бұл жүйе 20 ғасырдың соңына дейін сақталды. Ол азаматтық және әскери шенеуніктерді бөліп, оларға атақтық және феодалдық шендер беріп, дворяндық немесе өмір бойына дворян титулы барлардың иерархиясын құрды. Ол сондай-ақ мандалаларды құрды: Ішкі қалалар, Сыртқы қалалар және Төлемші елдер. Бұрынғыдай, таққа отыру кезінде қарама-қарсылық тудыратын патшазадаларды қала басқаруға тағайындауды да ол тоқтатты. Боромматраиллокканат 1458 жылы Аюттхая заңын қабылдады. Тайландтың дәстүрлі министрліктері – Калахом (қазіргі Қорғаныс министрлігінің алдағысы) және Махаттай (Ішкі істер министрлігінің алдағысы) – Боромматраиллокканаттың тұсында енгізілді. Бастапқыда олар солтүстік және оңтүстік аймақтары үшін әскери және азаматтық билік өкілдері ретінде бірдей қызмет етуі тиіс еді.
Borommatrailokkanat reformed the Thai bureaucracy – the system lasted well into the 20th century. He separated civil and military officials, giving them titular ranks and feudal ranks to create the hierarchy of nobility, or life nobles. He also established the mandalas: Inner Cities, Outer Cities, and Tributaries. He also stopped the tradition of appointing royal princes to govern cities, as they had always clashed with each other in times of succession. Borommatrailokkanat promulgated Ayutthayan Law in 1458. The traditional ministries of Thailand—the Kalahom (predecessor of today's ministry of defence) and the Mahatthai (precursor of the ministry of interior)—were introduced by Borommatrailokkanat. Originally they were meant to serve as simultaneous military and civil Greater Officers of State for the north and south, respectively.
Феодалдық дәреже
Сондай-ақ, 1454 жылы оның билігі тұсында, ақсүйек атақтары алғаш рет сақдина деп аталатын иерархиялық жүйеде реттелді. Әрбір адамға тиесілі жер мөлшеріне – рай санына сәйкес сандық дәреже берілді.
Also in his reign in 1454, noble titles were first codified under the hierarchy system called sakdina. Each subject was given a numerical ranking corresponding to the number of rai of land he was entitled to.
Патшалық дәрежесі
Боромматраилокканат патшаның үлкен ұлы, толыққанды ағасы немесе олардың патшайымдарының ұлдары әдетте иеленетін "Упараджа" лауазымын – "Шұғыл хан", "нағиза" немесе "көктем хан" деп аударылатын – қабылдады. Бұл, көп әйелді династия үшін таққа мұрагерлік мәселесін реттеудің аса қиын міндеті болды. Іс жүзінде, патша мен упарджа арасында мұрагерлік үшін жиі даулар туып, қақтығыстар болды. Ол өзінің үлкен ұлын Аюттаяның Упараджасы етіп тағайындап, өзі жиырма бес жыл бойы Фицанулокта тұрып, Чиангмайды бақылауда ұстады. Соңында, кіші ұлы Аюттая Упараджасынан төмен Фицанулок Упараджасы болып тағайындалды.
Borommatrailokkanat adopted the position of Uparaja, translated as "Deputy King", "viceroy" or "underking", usually held by the king's senior son, or full brother, or the sons of their queens, in an attempt to regularize the succession to the throne — a particularly difficult feat for a polygamous dynasty. In practice, there was inherent conflict between king and uparaja and frequent disputed successions. He appointed his eldest son Uparaja of Ayutthaya while he lived in Phitsanulok for twenty five years, keeping Chiang Mai under control. Eventually, a younger son was made the Uparaja of Phitsanulok, junior to the Uparaja of Ayutthaya.
Қалалардың салықтық қатынастары
1468 жылы Боромматрайлокканат мандалалық тәуелділік жүйесін қабылдады және оны жоғары тұрған билеуші ретінде мойындаған қалаларды дәрежелеп жіктеді. Фицанулок және Нахон Шри Тамарат сегіз ірі, бірінші дәрежелі қалалардың (Прая маха нахон) қатарына енді. Синг, Ин және Пхром муангтары Лопбуриге бағынышты төртінші дәрежелі қалалар деңгейіне төмендетілді. Бірінші сыныпты қалалардың басшылары чао фрай, екінші сыныпты – фрай, үшінші сыныпты – фра, төртінші сыныпты – люанг, бесінші сыныпты – хун, ал алтыншы сыныпты – муен атанды.
In 1468, Borommatrailokkanat adopted a mandala tributary system, and ranked the cities recognizing him as overlord. Phitsanulok and Nakhon Sri Thamarat were listed among the eight great first rank cities (Phraya maha nakhon). The mueangs Sing, In and Phrom were downgraded to be the level of four cities (เมืองจัตวา) under Lopburi. Governors of first class towns were chao phraya, second class were phraya, third class were phra, fourth class were luang, fifth class were khun, and sixth class were muen.
Сыртқы қатынастар
1455 жылы Боромматраилокканат Малакка сұлтандығына елшілер жіберді. Тайлар сұлтандық ислам дініне өткеннен бері оған күдікпен қарасты. Бұл жорық португалдық жылнамаларда, бірнеше жыл өткен соң, аса маңызды емес деп сипатталды.
In 1455, Borommatrailokkanat sent envoys to the Malacca Sultanate. The Thai had been suspicious of the sultanate since its conversion to Islam. The expedition was mentioned in Portuguese chronicles, written several years later, as not of great significance.
Лан Намен соғыстар
Юттиттхира – Сукхотай патшасының және Боромтрейлокканаттың туысы, патшаның балалық шақтағы жақын досы. Ол Юттиттхираға өзі «упараджа» атағын беруге уәде берген еді. Алайда, Боромматрайлокканат реформаларынан кейін Юттиттхира Пичит губернаторы атағын алды. Содан кейін Юттиттхира өзін Сукхотайдың заңды патшасы деп жариялады. Тилокарраттың билігіндегі Лан На соншалықты күшті болғандықтан, ол армияларды Аюттаяны бағындыру үшін оңтүстікке қарай бастап кетті. 1456 жылы Юттиттхира Тилокарраттың қолдауын алып, Лан На әскерлерін Сукхотайды басып алуға және одан әрі Аюттаяға қарай жетеледі. Бірақ Боромматрайлокканат Лан Наға қарсы сәтті шайқасты. Чианг Май қаласының Тилокарат және Саванхалок қаласының губернаторы Юттиттхира Лан На әскерлерін Аюттаяға басып кіргізді, бірақ нәтижелі болмады және кері шегінді. Трейлокканат осы мүмкіндікті пайдаланып Сукхотайды қайтарып алды. Боромматрайлокканат соғыстардың қырсынына көз жеткізіп, Фицанулокты өзінің базасына айналдырып, астананы Аюттаядан көшірді. Боромматрайлокканат 2000-нан астам ізбасарларымен бірге буддалық монахқа айналған алғашқы тай патшасы болды. 1461 жылы Фицанулоктағы Ват Чуламаниде оның монахқа өту рәсімі болды. 1463 жылы Лан На қайтадан шабуыл жасады. Боромматрайлокканат өзінің ұлы, ханзада Интарачаны басып кірген әскерлерді жеңуге жіберді. Индрараха Юттиттхираны жеңді, бірақ Тилокарраттың інісі Нагарамен болған шайқаста қаза тапты. Алайда Лан Наның ішкі жанжалдары оны да қамтыды. 1474 жылы Боромматрайлокканат Лан Наны Аюттая жерінен толығымен қуды. Келесі жылы Тилокаррат бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Фицанулокта Боромматрайлокканат жаңа ғибадатханалар салуға және ескілерін қалпына келтіруге бұйрық берді. Мысалы, ол Фицанулоктағы Ват Ратчабуранада стипа және басқа да құрылыстар салуды тапсырды.
Yutthitthira, a Sukhothai royal and Boromtrailokkanat’s relative, was the king's close childhood friend. He himself had promised Yuttittira the title of uparaja. However, after Borommatrailokkanat’s reforms, Yuttittira ended up with the title of the Governor of Phichit. Yutthitthira then claimed to be the rightful king of Sukhothai. Lan Na under Tilokkarat was so powerful that he led armies down south to subjugate Ayutthaya. In 1456, Yutthitthira sought Tilokkarat’s support and led the Lan Na armies to capture Sukhothai and proceeded further towards Ayutthaya. Borommatrailokkanat, however, led armies to successfully defeat Lan Na. Tilokarat of mueang Chiang Mai, and Yutthitthira, governor of mueang Sawankhalok led the Lan Na armies to invade Ayutthaya but without achieving fruitful results and retreated. Trailokkanat then took this opportunity to retake Sukhothai. Borommatrailokkanat, upon seeing the seriousness of the wars, made Phitsanulok his base, moving the capital from Ayutthaya. Borommatrailokkanat, accompanied by more than 2000 followers, was the first Thai king to be ordained as a Buddhist monk. The ordination took place at Wat Chulamani, Phitsanulok, in 1461. In 1463, Lan Na invaded again. Borommatrailokkanat sent his son, Prince Intharacha, to crush the invading armies. Indraracha defeated Yutthitthira but was killed during battles against Nagara, Tilokkarat’s uncle. However, Lan Na was plunged by her own internal princely conflicts. In 1474, Borommatrailokkanat finally expelled Lan Na out of Ayutthaya territories. The next year, Tilokarat sought peace settlements. In Phitsanulok, Borommatrailokkanat ordered the establishment of new temples as well as the restoration of existing older ones. He ordered the construction of a cetiya and other buildings at Wat Ratchaburana, Phitsanulok, for example.
Мұра
1485 жылы Боромматраиллокканат өзінің ұлы Чайячеттха ханзадасын (кейін Раматибоди II) Упараджа және Сухотайдың патшасы етіп тағайындады. "Сухотай патшасы" атағы содан кейін Аюттаянның тәждік ханзадасы үшін қолданылатын болды. Бірақ, Боромматраиллокканат 1488 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлы екі мемлекетті бөлісіп алды, осылайша біртұтас одақ қайтадан үзіліске ұшырады. Фицанулок провинциясының Само Хае қаласындағы Боромматраиллокканат бекінісі (Тайланд Корольдік армиясының базасы) Боромматраиллокканаттың құрметіне аталған.
In 1485, Borommatrailokkanat appointed his son Prince Chaiyachettha (later Ramathibodi II) as the Uparaja and King of Sukhothai. The title "King of Sukhothai" then became a title for Ayutthayan Crown Prince. However, upon Borommatrailokkanat's death in 1488, his two sons inherited the two kingdoms, thus separating the union once again. Fort Borommatrailokkanat (Royal Thai Army Base) in Samo Khae, Phitsanulok Province, is named after Borommatrailokkanat.